Кіріспе

Ғылым деген сөздің арабша атауы Ilm (علم "білім") - білім деген сөздің арабша атауы. Исламдық жағдайда 'ilm әдетте діни білімді білдіреді. Құранда "илм" сөзі Алланың өзі білетін, яғни барлығының көрініс пен жасырын жақтарын қамтитын білімді білдіреді. Құранның басты сөзі - адам баласының барлық білімі Құдайдан екені. Тіпті періштелер де Құдайдың көмегімен ғана білім алады. Сонымен қатар Құран білімді белсенді түрде іздеудің маңыздылығын атап көрсетеді, бұл қағида хадис әдебиетінде де қайталанады. Жалпы қолданыста 'ilm кез келген нақты нәрсе немесе ұғым туралы білімді немесе "оқу" кез келген түрін білдіруі мүмкін. Кейіннен бұл термин әртүрлі "ғылымдар" категориясына қатысты қолданыла бастады, әсіресе көпшілік түрінде ('ulum) қолданылғанда.

Сөздің түбірі

"Илм" деген арабша сөз "илм" түбірінен шыққан.

"ilm" сөзінің мағынасы

"Илм" ағылшын тілінде әдетте "білім" деп аударылады. Дегенмен, оның түсіндірілуі нақты мән-жайға байланысты әртүрлі болуы мүмкін. Ол "діндік білім", "оқу", "ғылым" сияқты мағыналарды қамти алады, әсіресе көпшілік түрінде қолданылғанда, "улум". "Ислам энциклопедиясы" бойынша, "Илм" "джахлдың" қарама-қарсысы ретінде түсініледі, бұл "білмеушілік" дегенді білдіреді. "Илм" сөзі араб тіліндегі "білім" деген сөздің ең толық мағынасы. Кейде "marifa" және "shuūr" сөздерінің синонимисі болып саналатын болса да, олардың қолданылуында айтарлықтай айырмашылықтар бар. "Ilm" етістігіне байланысты бір немесе екі аккузатив қолданылады, бұл белгілі бір нәрсені немесе ұғымды білуді білдіреді. Ал "марифа" дегеніміз - тәжірибе немесе ой жүгірту арқылы білім алу, ал бұл сөз бұрын білмеушілікті білдіреді. "Шуур" "түсінік" дегенді білдіреді. "Шаир" - "түсінік алушы", "сезімтал", содан кейін "ақын". Бұл даму "алим" мен "ариф" арасындағы басқа бір аспектіде айқын айырмашылықты жасады. "Ариф" дегеніміз - тікелей тәжірибе мен көрініс арқылы білімге қол жеткізген мистикалық білімді білдіреді, бұл гностик ұғымына ұқсас. Алайда, Овамир Анжум жоғарыда айтылған пікірлерге қарсы шығып, "экзотерикалық білім ретінде ilm мен эзотерикалық білім немесе гнозис ретінде marifa арасындағы айырмашылықтың ертеректе қолданылуының этимологиялық негізі жоқ" деп айтады. Ол былай дейді: "Шынында Құранның қолданылуы мұндай айырмашылыққа қарсы тұрады, өйткені ол терең сезімтал әсерін тудыратын Құдайдың жақын адамгершілік білімін "илм" деп атайды: "Шын мәнінде, "илм" иелері ғана Құдайдан қорқады" (Q. 35:28) " деп жазылған. Бұрын "ilm" сөзі белгілі бір нәрсені білу үшін қолданылған. Алайда уақыт өте келе "ilm" сөзі "ғылым" деген мағынаға ие болды, ал "al ulūm" сөзі кең мағынада "ғылым" дегенге айналды. Нәтижесінде "алим" (улама) термині ғалымды жалпы мағынада, әсіресе интеллектуалды процестермен айналысатын адамды сипаттау үшін қолданыла бастады. Бұл мағыналық ауытқу Гәзәлидің "Ихья" еңбегінде қатты сынға ұшырады. Ғаззали бастапқыда Аллаға берілген мақтау сөздерін диалектиктер мен канондық заңгерлерді (фукха) сипаттау үшін қолдануды қатаң айыптайды. Кейіннен "ilm" философиямен араласып кеткенде, ол мутакаллимун деп аталатын схоластикалық теологтар құрған шеңберге сәйкес келуі керек болды. Олар оны Аристотельдің қиындықтар жүйесіне (әл мақұллат) енгізді, оған осы шеңберде орын берді. Франц Розентал "Илм - бұл ислам" деп айтқан. Франц Розентал жинақтаған 'ilm (білім) ' анықтамаларының ішінде Брюс Фадж келесілерді атап өтті: Луай М. Сафи "Классикалық мұсылман ғалымдары білімді ('ilm) "өзінде бар нәрсе туралы білім" деп анықтады" дейді. Бұл анықтама Мутазиланың калам (Ислам теологиясы) саласындағы авторитеті ретінде қарастырылған кезінен бастау алады. Аш'аридің калам мектебінің көрнекті қолдаушысы Әл-Бақиллани "заттың" (шай') терминін "білуге болатын" (ма'лум) терминмен алмастыру арқылы анықтаманы қайта қарады. Ертедегі мұсылман ғалымдары білімнің әртүрлі дәрежедегі сенімділігін ажырата білді. Мысалы, әл-Фарра білімді әртүрлі дәрежеге бөліп, 'илм (ғылыми білім) - ең жоғары сенімділік деңгейі ретінде, ал джахл (танымсыздық) - ең төменгі деңгейі ретінде қарастырды. Ғылыми білім "заттың" мәнін және ішкі қасиеттерін немесе оның шынайы табиғатын түсінуді қамтиды. Ал білімсіздік дегеніміз - бұл нәрсенің мәніне қайшы келетін білім. Осы екі шеттік арасында білімнің екі аралық деңгейі болды: екі қарама-қарсы түсінік бірдей ықтимал болған кезде пайда болған шаққ (скептицизм) және бір түсінік ықтимал деп саналғанда пайда болған занн (болады білім). Сейед Хосейн Насрдың айтуынша, "ilm - бұл дінге тән нәрсе". Оның пікірінше, Ислам білімінде үлкен маңызға ие Құран аян, ең алдымен, оның қасиеттілігі мен құдайлық табиғатымен сипатталады. Наср одан әрі Құдай білімнің объектілерін де, адамның ақыл-ойының да жаратушысы екенін атап өтті, бұл жеке адамдарға білімнің осы объектілерін түсінуге және түсінуге мүмкіндік беретін құдайлық сый.

Құранда

Франц Розенталдың айтуынша, "Құранның барлық жерінде адамзаттың білімін, яғни шынайы білімін діни түсінікпен теңеуге болады". "l m" түбірі мен оның туындылары Құранда шамамен 750 рет кездеседі, бұл Құрандағы 78 000 сөздің шамамен 1 пайызын құрайды. Мұхаммедке (с.ғ.с.) берілген алғашқы уахиде оған Раббысының атынан оқып, уағыз айту және Алланы адамзатқа тәлім беруші деп тану бұйырылған еді. Ол: "Құранды Қалам арқылы үйреткен Құдай адамзатты бұрын білмейтін біліммен жарық етті" (Қ 96:1, 4 5). Бұл оқиға Ислам дінінде білім мен білімнің маңызды рөлін атап көрсеткен негізгі қағиданы бекітті. Құранда "илм" (білім) ұғымы иерархиялық түрде суреттеледі, оны Алланың егемендігі мен бақылауына қояды. "Илм" сөзі Алланың адам баласынан жоғары білімін білдіреді, ол жасырын және ашылмаған мәселелерді қамтиды (Құран 6:59; 11:31). Барлық адамзаттың білімі Құраннан (Құран 2:140) алынған, тіпті періштелер де Алла үйреткен нәрселер арқылы ғана біледі (Құран 2:32). Құдайды білу тек Алла оны білуге рұқсат берсе ғана мүмкін (Құран 2:255 256). Құранның Алла Тағаланың барлық нәрсені білетінін (алим) және адамзаттың білмейтінін (алим әл-гәйб, allām әл-гәйб) білетінін бірнеше рет атап көрсеткен. Барлық білетін (алим) термині жиі айтылады, әдетте барлық дана (хаким) және барлық есту (сами) бірге жүреді. Құранның бір аятында: "Бәрінен де жоғары білімді Алла" (Құран 12:76) деп айтылған. Құранда әр кездесетін "білімді" (алим [sing. ]), кейіннен оқыған ғалым үшін қолданылған сөз, әрқашан "көрінбейтін" (гайып) сөзінен кейін, Құдайдың Өзіне қатысты. "Білімділер" көпшілік (ālimūn, ulamā) және адам білімін және түсінуін білдіретін әртүрлі сөз тіркестері (мысалы, ūlū l albāb немесе al rāsikhūn fī l ilm) бар болса да, Құдайдың үстемдігі мен барлығын білетіндігі бар.