Кіріспе

Осман империясының алғашқы конституциясы Осман империясының Конституциясы () - Осман империясының алғашқы және жалғыз конституциясы. Жас Осман әулетінің мүшелері, әсіресе Мидхат Паша, солтан Абдул Хамид II билік құрған кезде жазған конституция 1876 жылдан 1878 жылға дейін Бірінші конституциялық дәуір деп аталатын кезеңде, ал 1908 жылдан 1922 жылға дейін Екінші конституциялық дәуірде қолданыста болды. Абдул Хамидтің 31 наурыздағы оқиғадан кейін саяси құлдырауынан кейін Конституцияға сұлтан мен тағайындалған сенаттың көпшілігін халық сайлаған төменгі палатаға: депутаттар палатасына беру үшін түзетулер енгізілді. Еуропадағы зерттеулер барысында Осман империясының жаңа элитасының кейбір мүшелері Еуропаның табысының сыры тек оның техникалық жетістіктерінде ғана емес, сонымен қатар оның саяси ұйымдарында да жатыр деген тұжырымға келді. Сонымен қатар реформаның өзі элитаның шағын бөлігін конституциялық үкімет автократияға қолайлы бақылау болатынына және оған саясатқа ықпал етудің жақсы мүмкіндігін беретіндігіне сендірді. Сұлтан Абдулазиздің хаотикалық билігі оны 1876 жылы биліктен түсіруге әкелді, ал бірнеше қиын-қыстау айдан кейін Осман империясының жаңа сұлтаны Абдул Хамид II оны сақтауға уәде берген конституциясын жариялады.

Өмірбаян

Осман Конституциясы 1839 жылы Танзимат дәуірінде бірқатар реформалар жарияланғаннан кейін енгізілді. Танзимат дәуірінің мақсаты - батысқа батыстыру бағытында Осман империясын реформалау болды. Реформалар аясында Батыс білімді армян Осман империясының 1863 жылы Армения ұлттық конституциясын жасады. 1876 жылғы Осман Конституциясы Армения Ұлттық Конституциясы мен оның авторларының тікелей ықпалымен құрылды. 1876 жылғы Осман Конституциясының өзі Мидхат-пашаның кеңесшісі болған Батыс білімді Османдық армян Крикор Одианның қолынан шыққан. Империяның ішінде реформа жасауға тырысу ұзақ уақыт бойы жүргізіліп келді. Сұлтан Селим III билігі кезінде нақты реформа туралы көзқарас болды. Селим әскерилердің шайқаста тиімді жұмыс істемеуін шешуге тырысты; тіпті шайқастың негіздері де жетіспеді, ал әскери басшыларға командалық қабілет жетіспеді. Ақырында оның күш-жігері оны янисарлар өлтіруге әкелді. Бұл әрекет көп ұзамай Махмуд II-нің сұлтан болуына әкелді. Махмудты "алғашқы шынайы Осман реформаторы" деп санауға болады, өйткені ол жанисарларға қарсы нақты ұстанымға келіп, оларды Ауспициалды оқиғадағы кедергі ретінде алып тастады. Танзимат дәуірінің мақсаты реформа болды, бірақ негізінен билікті сұлтаннан Жоғарғы Портаға аудару. Танзимат кезеңінің алғашқы белгісіз актісі сол кезде Сұлтан Абдулмеджид I Гүлхан жарлығын шығарды. Бұл құжат немесе мәлімдеме либералды мемлекет қайраткерлері нақты шындыққа айналуды қалаған принциптерді білдірді. Танзимат саясаткерлері империяның толықтай құлдырауына жол бермеуді қалады. Бұл кезеңде Танзиматтың үш сұлтаны болды: Абдулмеджид I (1839-1861), Абдулазиз (1861-1876) және Мурад V (1876 жылы үш ай ғана билік еткен). Танзимат кезеңінде Осман империясының Еуропадағы ең құрметке ие адамы Мидхат-паша болды. Мидхат "мұсылман да, мұсылман емес те, тек Осман империясы ғана" болатын империя туралы армандайды. Иоганн Штраус "Көптілді империяның конституциясы: Канонның және басқа да ресми мәтіндердің азшылық тілдеріне аударылуы" атты еңбегінің авторы Бельгияның Конституциясы мен Пруссияның Конституциясы (1850) "Оттоман Конституциясына әсер еткен көрінеді" деп жазды.

Мақсат

Осман Портасы христиан халқының заң шығарушы жиналыста өкілі болғаннан кейін, ешқандай шетелдік күш өзінің ұлттық мүдделерін осы адамдардың діни және этникалық байланыстардың құқықтарын қорғау ақтауымен заңдастыра алмайды деп сенді. Егер ол жүзеге асырылса, Ресейдің осындай талаптары жойылады деп ойланды. Алайда, оның әлеуеті ешқашан іске асырылмаған және Ресей империясымен арадағы шиеленістер орыс-түрік соғысына (1877-1878) ұласты.

Негізгі ережелер

Сұлтан Мурад V биліктен шығарылғаннан кейін Абдул Хамид II жаңа сұлтан болды. Мидхат паша Абдул Хамид II өзінің прогрессивті көзқарастарына қарсы шығады деп қорықты; нәтижесінде ол оның тұлғасын бағалау және оның бортында екенін анықтау үшін онымен сұхбат жасады. Конституция екі палаталы парламент, Бас Ассамблеяны ұсынды, ол Сұлтан таңдаған Сенат пен жалпы сайланған Депутаттар Палатасынан тұрады (бірақ тікелей емес; халық делегаттарды таңдады, олар кейін Депутаттарды сайлайды). Сонымен қатар, парламент өзгеріп отыру үшін және халық дауысын үнемі білдіру үшін төрт жылда бір рет сайлау өткізілді. Бұл қағида Конституциядан 1876 жылы қабылданған, бірақ 1908 жылы қайта қабылданған. Конституциядағы барлық ережелер сұлтанның билігін шектеуге мүмкіндік бермеді. Сұлтанның сақталған кейбір өкілеттіктері: соғыс жариялау, жаңа министрлерді тағайындау және заңнаманы бекіту.

Іске асыру

Мұрат V билігі кезінде конституцияны енгізу туралы келіссөздер жүргізілгенімен, олар нәтижеге жетпеді. Конституцияның басты авторы Мидхат Паша мен султанның ағасы Абдул Хамид II арасында құпия кездесу ұйымдастырылды, онда Абдул Хамид II таққа отырғаннан кейін бірден конституция жасалып, жарияланады деп келісілді. Осы келісімнен кейін Мурат V 1876 жылы ақылсыздықпен байланысты фетва арқылы биліктен шығарылды. Жаңа конституцияны әзірлеу үшін Мидхат-паша бастаған 24 (кейін 28) адамнан тұратын комитет құрылды. Олар алғашқы жобасын 1876 жылы 13 қарашада ұсынды, бірақ Абдул Хамид II министрлері Садразам лауазымын жоюды негізге ала отырып, оны қатаң түрде қабылдамады. Штраус аудармаларды "Шығыс стилі" нұсқаларына бөліп, ислам дінінің жақтастарына арналған, ал "Батыс стилі" нұсқалары христиандар мен яһудилерге, соның ішінде Осман империясының азаматтары мен империяда тұратын шетелдіктерге арналған.

Мұсылмандар үшін нұсқалар

Конституция бастапқыда Осман түркі тілінде перс араб қарпімен жазылған. Оны Осман үкіметі баспаға шығарды, сонымен қатар жеке тұлғалардан баспа машиналары алды. және Штраус түрік, араб, парсы тілдеріндегі сөздіктер "екі бірдей" деп жазды. Осман Конституциясындағы батыс тұжырымдамаларына қарамастан, Штраус "Француз тіліндегі ресми нұсқа Осман мәтіні оның аудармасы деген ойды тудырмайды" деп мәлімдеді. Араб тіліндегі нұсқасы "Әл-Джауаиб" газетінде жарық көрді. Бұл аудармалар Masis, Makikat, Vyzantis, De Castro Press және La Turquie тілдерінде басылды. Штраус Осман түркі тіліндегі құрметті атаулар мен басқа да тілдік ерекшеліктер әдетте осы нұсқаларда жоқ екеніне назар аударды. Түрлі нұсқалар шетелдік терминологияны қатты қолданды немесе өз тілдерінің терминологиясын қатты қолданды, бірақ олар әдетте Осман түрік тілінен аулақ болды; кейбір француз тілінен алынған Осман терминдері басқа сөздермен ауыстырылды. Мұсылман еместер үшін және Османдық түрік нұсқасы арасындағы айырмашылықтарға сүйене отырып, Штраус "шетелдік ықпалдар мен ұлттық дәстүрлер немесе тіпті ұмтылыстар" мұсылман емес нұсқаларды қалыптастырды деген қорытындыға келді. Базмавеп ("Полихистор") басылымы әрмен нұсқасын қайта басып шығарды. Штраус болгарша нұсқасы "француз нұсқасына дәл сәйкес келеді" деп жазды; Кристо С. Арноудовтың жинағындағы көшірменің атау беті (1945 жылдан кейінгі жазу: Христо С. Арнаудов) еңбектің Осман түрік тілінен аударылғанын айтты, бірақ Штраус бұл олай емес деді. Штраус грек тіліндегі нұсқаның "француз тіліндегі аударманы ұстанатынын" және грек терминологиясының османдық синонимдерін қосатынын айтты. 1908 жылы шыққан American Journal of International Law басылымында Осман империясы шығарған ағылшынша нұсқасы басылып шықты, бірақ оның шығу тегі көрсетілмеген. Штраус былай деп жазды: "Мен "Канун и еси" кітабының орысша аудармасын көрмедім. Бірақ оның болғаны өте мүмкін". Бұл жерде ресейліктердің араласуының басты нүктесі болды, ал ресейліктер, мүмкін, Осман империясының ең жек көретін жауы болды. Ресейліктер саяси істерге араласудың көптеген жолдарын іздестірді, әсіресе империядағы тәртіпсіздіктер олардың шекараларына жеткенде. Орыс-түрік соғыстарының тарихы әр түрлі себептерге байланысты ұзақ болды. Османдықтар орыстарды ең қатал жаулары ретінде қарастырды, оларға сенім артпады.

Ішкі және сыртқы реакциялар

Империяның ішінде және Еуропаның барлық жерінде болған реакциялар кеңінен қабылданады және кейбір алаңдаушылыққа себеп болуы мүмкін. Конституция қабылданғанға дейін көптеген улемалар оған қарсы болды, өйткені олар оны шариғатқа қайшы келеді деп санайды. Алайда Осман империясының барлық жерінде халық өте бақытты болды және жаңа режимде өмір сүруді күтті. Көптеген адамдар тойлады және мұсылман-христиан қарым-қатынастарына қосылды, енді жаңа ұлттық өзіндік ерекшелік пайда болды: Осман. Алайда империяның көптеген аймақтары мен тұрғындары оған қарсы болды және олардың көбі өз наразылығын зорлық-зомбылықпен көрсетті. Кейбір мұсылмандар Улемамен конституция шариғат заңдарын бұзады деп келісті. Кейбіреулері протест білдіру үшін шіркеуде өткен ғибадат кезінде діни қызметкерге шабуыл жасады. Конституцияда айтылған кейбір провинциялар, мысалы Румыния, Скутари және Албания, алаңдаушылыққа ұшырады, өйткені олар бұл олардың басқаша үкіметке ие болуын немесе енді Империядан автономиялы емес екенін білдіреді деп ойлады. Еуропаның көптеген елдерінде бұл конституцияны жарамсыз деп немесе империяны құтқарудың соңғы әрекеті деп қарады. Шын мәнінде, тек екі кішкентай мемлекет конституцияны жақтады, бірақ тек орыстарды ұнатпағандықтан. Басқалары Османлыларды империяны құтқару үшін сабанға қол сұғып жатқандай көрді; олар оны Жоғарғы Порта мен Сұлтанның сәттілігі деп атады.

Конституцияның бастапқы тоқтатылуы

Османдықтар орыс-түрік соғысында (1877-1878) жеңілгеннен кейін 1878 жылы 31 қаңтарда Эдирнеде бітімге қол қойылды. Осы оқиғадан он төрт күн өткен соң, 1878 жылы 14 ақпанда, Абдул Хамид II әлеуметтік тәртіпсіздікке сілтеме жасап, парламентті тоқтатуға мүмкіндік алды. Бұл оған жаңа сайлаудан қашуға мүмкіндік берді. II Абдул Хамид қоғамнан бірте-бірте Йылдыз сарайына кері қайтты, сондықтан ол үш онжылдықтың басым бөлігін абсолютистік түрде басқара алды.

Екінші конституциялық дәуір

1908 жылы Конституция қайта күшіне енді, өйткені Абдул Хамид II қысымға ұшырады, әсіресе кейбір әскери басшылардан. Абдул Хамид II-нің құлдырауы 1908 жылғы жас түрік төңкерісі нәтижесінде болды, ал жас түрік 1876 жылғы конституцияны қайтадан күшіне енгізді. Екінші конституциялық кезең 1908 жылдан бастап Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Осман империясы тарағанға дейін созылды. Бұл кезеңде көптеген саяси топтар мен партиялар құрылды, соның ішінде Одақ және прогресс комитеті (CUP).

Конституцияның түпкілікті тоқтатылуы

1920 жылы 20 қаңтарда Ұлы Ұлттық Ассамблея жиналып, 1921 жылғы Түркия Конституциясын ратификациялады. Алайда, бұл құжат 1876 жылғы Осман конституциясының ауыстырылғанын анық көрсетпегендіктен, 1921 жылғы Конституцияға қайшы келетін ережелер ғана жарамсыз болды (lex posterior derogat legi priori). Конституцияның қалған бөлігі 1924 жылдың 20 сәуіріне дейін, 1876 және 1921 жылғы Конституциялар толықтай жаңа құжат - 1924 жылғы Конституциямен алмастырылғанға дейін қайтадан іске асырылды.

Конституцияның маңызы

Османдық Конституция елге тікелей әсер етуден басқа да нәрселерді білдірді. Бұл өте маңызды болды, өйткені ол барлық подданныйларды заң бойынша Османдықтарға айналдырды. Осылайша, әркім, дініне қарамастан, баспасөз еркіндігі мен тегін білім алу сияқты бостандықтарға құқылы болды. Ол егеменге берілген кеңістікке қарамастан, конституция Османдық бюрократияның бір бөлігі арасында еуропалық ықпалдың қаншалықты кең тарағанын анық көрсетті. Бұл Осман империясы ішіндегі діни азшылықтарды кемсіту мәселесіне еуропалықтардың қысымының әсерін көрсетті, дегенмен ислам әлі де мемлекеттің танылған діні болды. Конституция сондай-ақ барлық Османдық субъектілерінің теңдігін, оның ішінде жаңа Депутаттар палатасында қызмет ету құқығын растады. Конституция саяси құжаттан гөрі, ол Осман империясының патриотизмін жариялау және империяның өз проблемаларын шешуге қабілетті екенін және сол кездегідей тұрақсыз болуға құқығы бар екенін растау болды. 1876 жылғы Осман Конституциясына 1869 жылғы Ұлттық заң кірді, ол барлық Османдық субъектілері ортақ азаматтық идеясын одан әрі атап өтті. Ұлттық заңның мақсаты - мемлекетті біріктіру. Конституция депутаттар палатасын және сенатты құраса да, солтанның билігіне шек қойылды. Конституция бойынша, сұлтанға соғыс жариялау және бейбітшілік орнату, министрлерді тағайындау және босату, заңдарды бекіту, депутаттар палатасын шақыру және босату билігі берілді. Сұлтан теократиялық заңдылықпен билік жүргізетін, мемлекеттік ұйымға сәйкес келетін билік құралы болып қала берді. Осылайша, заң жүзінде сақталған конституцияға қарамастан, сұлтан абсолютистік түрде билік жүргізді.