Кіріспе
Солтүстік-шығыс Кавказ тілі Цез, Дидо (Tsez: цезйас мец (cezyas mec) немесе цез мец (cez mec) деп те аталады) - Солтүстік-шығыс Кавказ тілінің бірі. Бұл тілде 15000-ға жуық адам (2002 жылы 15354 адам) сөйлейді. Бұл тілді Ресейдің оңтүстік-батыс Дагестанның Цунта округінің таулы аймағында тұратын мұсылман халықтары - Цездер айтады. Атауы "өркіт" деген цез сөзінен шыққан деп айтылады, бірақ бұл халық этимологиясы. Дидо деген атау грузин тіліндегі დიდი (диди) деген сөзден шыққан, яғни "үлкен" дегенді білдіреді. Цез әдеби дәстүрге ие емес және жазбаша түрде нашар ұсынылған. Авар және орыс тілдері әдеби тіл ретінде жергілікті жерде, тіпті мектептерде қолданылады. Алайда, Цез тілі мен оның туыстарына тұрақты орфография жасау үшін, негізінен дәстүрлі фольклорды жазу мақсатында, күш-жігер жұмсалды; сондықтан, аварға негізделген кириллицалық жазу жиі қолданылады. Авар тілінде еркін сөйлеу ерлер арасында әйелдерге қарағанда жиірек кездеседі, ал жас адамдар орыс тілінде Tsez тілінен гөрі еркін сөйлейді, бұл, мүмкін, тілге қатысты білімнің жетіспеушілігіне байланысты. Мектепте цез тілі оқытылмайды, оның орнына алғашқы бес жылда авары, одан кейін орыс тілі оқытылады. Сөздік қоры авар, грузин, араб және орыс тілдерінің көптеген әсерін көрсетеді, негізінен қарыз сөздер арқылы, ал орыс тілінде тіпті грамматика мен стильде. Түркі тілінен алынған сөздерді де кездестіруге болады. Бұл факторлар ақыр соңында цез тілінің қолданысының төмендеуіне әкелуі мүмкін, өйткені ол көбірек авар және орыс тілдеріне ауысады, бұл халықтың дәстүрлі мәдениетін жоғалту мен батыс киімін, технологиясын және сәулетімен танысуына байланысты. Цез грамматикасын алғаш рет 1963 жылы грузин тілшісі Давит Имнайшвили талдаған. Қазіргі уақытта Цез фольклорлық мәтіндерінің жинағы (мокок диалектісінде жазылған) өндірісте.
Tsez, also known as Dido (Tsez: цезйас мец (cezyas mec) or цез мец (cez mec)), is a Northeast Caucasian language with about 15,000 speakers (15,354 in 2002) spoken by the Tsez, a Muslim people in the mountainous Tsunta District of southwestern Dagestan in Russia. The name is said to derive from the Tsez word for "eagle", but this is most likely a folk etymology. The name Dido is derived from the Georgian word დიდი (didi), meaning "big". Tsez lacks a literary tradition and is poorly represented in written form. Avar and Russian are used as literary languages locally, even in schools. However, attempts have been made to develop a stable orthography for the Tsez language as well as its relatives, mainly for the purpose of recording traditional folklore; thus, a Cyrillic script based on that of Avar is often used. Fluency in Avar is usually higher among men than women, and the younger people tend to be more fluent in Russian than in Tsez, which is probably due to the lack of education in and about the language. Tsez is not taught in school and instead Avar is taught for the first five years and Russian afterwards. The vocabulary shows many traces of influences of Avar, Georgian, Arabic, and Russian, mainly through loanwords and, in the case of Russian, even in grammar and style. There are also loanwords of Turkic origin. These factors may eventually lead to the decline of use of the Tsez language, as it is more and more replaced by Avar and Russian, partly due to loss of traditional culture among the people and the adoption of Western clothing, technology and architecture. Tsez grammar was first analyzed by the Georgian linguist Davit Imnaishvili in 1963. Currently, a collection of Tsez folklore texts (written in the Mokok dialect) is in production.
Фоналогия
Әрбір фонема өзінің IPA [жасыл жақшалар], латын және кириллицалық транскрипцияларымен тізімделген.
Фонотактика
Сөйлемдер құрылымы әдетте CV ((C) болып табылады. Мұнда дауыстылар топтамасы жоқ. Бұл күрделі морфологиясы бар агглютинативті тіл. Тамыршаның құрылысына байланысты жұрнақтар C, V, CV, VC немесе C+CV (бірінші ырғақ алдыңғы ырғаққа жатады). Мысалы, ʼ(o) деген қосымшасы бар, ол besuro (балық) сөзінен besuro ʼ (балық) және is (қаз) формаларымен бірге ʼo болып келеді.
Есімдіктер
Есімдіктер сан мен кейіпке қарай иілгіштелген және оларға есімдіктер кластары берілген.
Саны
Зат есімдер жекеше немесе көпше болуы мүмкін. Көптік санның абсолютті түрінде бі қосып жасалады: besuro (балық [sg.]) → besuro bi (балық [pl.]). Басқа жағдайларда - за; яғни "балық [pl.]" "Бесуро за с" болып табылады.
Іс
Сегіз синтаксистік және әлдеқайда көп сандағы локативті жағдайлар бар, олар үш санатты бөліп көрсетеді: орын, бағдар және бағыт. Осылайша, локативті және локативті емес жағдайларды қоса есептегенде, жалпы 39 жағдай бар. Цез - ергативті-абсолютиві тіл, яғни ол трансзитивті сөйлемнің субьектісі мен трансзитивті сөйлемнің объектісі арасында айырмашылықты көрсетпейді. Екеуі де белгісіз абсолюттік жағдайда; транзитивті сөйлемнің агенті ергатив жағдайында. Рамазан Ражабовтың айтуынша, есімдердің 42% -ының көлбеу сабағы абсолюттік сабақтан ерекшеленеді. Кейбір зат есімдер ішкі құрылымын өзгертеді (мысалы, дауысты), бірақ басқалары олардың аяғына 20-ға жуық "тематикалық жұрнақтар" деп аталатын, басқа кейс жұрнақтары қосылған. Мысалы, "тіл" немесе "тіл" деген сөз - мек, бірақ оның көлбеу сабағы - мекре, сондықтан оның көпше саны - мекреби, ергатив мекра және т.б. Ражабовтың айтуынша, дұрыс тақырыптық жұрнақты таңдау тіпті ана тілімен сөйлейтіндерге де қиынға соғады. Олардың шығу тегі екі түрлі көпшілік форманың қолданылуында болуы мүмкін, бұл ағылшын тіліндегі "балалар" сөзінің екі архаикалық көпшілік аяқтауы бар сияқты: (e) r және en. Тез тілінде кейде сөздің ескі және тұрақты, өнімді екі көпше түрін де қолдануға болады.
Жекелік алмастырушылар
Тез тілінде жеке зат есімдер тек бірінші және екінші тұлғада қолданылады; үшінші тұлғада že (бірлік) және žedi (көптік) демонстративтері қолданылады. Жеке зат есімдердің жекелігі абсолютті және ергативті түрде бірдей болғандықтан, Di mi okʼsi сияқты сөйлем екі мағыналы, өйткені ол "Мен сені ұрып тастадым" және "Сен мені ұрып тастадың" дегенді білдіре алады, себебі сөздердің еркін реті. Алайда, олар көлбеу кейс үшін басқа формада және 1 -ге иелік етуші кейсінде, көпшілік етістіктермен бірдей, тұрақты емес формада. Бірліктегі сын есімдердің төрт зат есім класы үшін де бірдей формалары бар, ал көпшілік сандар төмендегі кестеде көрсетілгендей, осы айырмашылықты жасайды. I сынып II сынып IV 1-ші тұлға бірлік сан & erg. di oblique dā genitive 1 dey 2 - тұлғалық жекеше abs. & erg mi oblique debe 1dow 2 genitive 1 debi 1 -ші тұлға көпшілік абсолют eli ela oblique elu ela special gen. 13 eli special gen. 23 eliz 2 -ші тұлға көпшілік абсолют meži meža oblique mežu meža special gen. 13 meži special gen. 23 mežiz Бұл форма сызықтардың соңғы дауыссыздарының алдында қолданылады, мысалы, r жұрнағы. Бұл форма сызықтардың бастапқы дауыссыздарының алдында қолданылады, мысалы, de жұрнағы. Екі атаудың ерекше формалары иеленуші жақын топ, әдетте отбасы болған кезде қолданылады, сондықтан эли эни "эльус эни" орнына "біздің анамыз" үшін қолданылады. Көптік демонстративті žedi ("олар") де осы ерекшелікті көрсетеді, žedi жақын топтағы 1 және žediz жақын топтағы 2 . Қарапайым иелер үшін бұл нысандар тиісінше žedus және žeduz болады. Сондай-ақ рефлексивті жекелік есімдік бар, яғни "өзін" немесе "өзін" білдіреді, ол žo және ne оның көлбеу түрінде.
This form is used before a syllable final consonant, such as the suffix r.
This form is used before a syllable initial consonant, such as the suffix de. The special forms of the two genitives is used when the possessor is a close group, typically a family, thus eli eniy is used for "our mother" instead of elus eniy. The plural demonstrative žedi ("they") also shows this feature, being žedi in the close group genitive 1 and žediz in the close group genitive 2. For ordinary possessors these forms would be žedus and žeduz, respectively. There is also a reflexive personal pronoun, meaning "self" or "oneself", which is žo and ne in its oblique form, respectively.
Іс-әрекеттер
Цездің көптеген санаттары бар бай сөздік морфологиясы бар. Конъюгациядағы үлкен әртүрлілікке қарамастан, жалғыз дұрыс емес етістік "болу" болып табылады, кейбір нысандар yoł (қазіргі), ānu (қазіргі теріс), zow (өткен) және т.б. Сабақтың соңғы фонеміне сәйкес 4 морфологиялық топ бар: бірінші топ ырғақпен аяқталады, екіншісі i, үшіншісі u және төртінші топта d (сары дауыс алдында) / y (басқа жерде) өзгермелі аяқталатын етістіктер бар.
Әлеуетті және себепші
Потенциалдық көңіл-күй (e)ł жұрнағын алады, ал себепші көңіл-күй (e) r жұрнағы. Тағы да, эпентетикалық дауысты үтірдің түбі дауыстымен аяқталса немесе дауыстыдан басталатын басқа жұрнақ қосылса, түбірді тастайды. Келешектегі белгілі бір жалғаулармен бірге, мысалы, эпентикалық дауыстыны тастау керек: iš er ("ол жейді"), бірақ iš r an ("ол жейді").
Қалдықтар
Цездің бөлшектер жиынтығы мол, олардың көпшілігі клитика түрінде пайда болады. Бөлшекті сүйреуі жалпы басымдықты, ал туыстығы жалпы басымдықты және фокусты көрсетеді. Контрастты түрде топикализацияланған құрамдас бөлік gon бөлшегімен белгіленеді. Клитикалық болғандықтан, олар сөйлеудің кез келген бөлігіне қосылуы мүмкін. Сондай-ақ тікелей баяндалған сөйлемде қолданылатын және әрқашан келтірілген сөз тіркесімінің немесе сөйлемнің соңында пайда болатын in жұрнағы ретінде пайда болатын цитата бөлшегі бар. Мысалы: Ди жэкʼу йо́лин еикс кʼетʼа (""Мен адаммын", дейді мысық"). Сонымен қатар, гуду ("иә, солай") немесе ай ("жоқ") сияқты басқа да еркін бөлшектер бар.
Зат есімді құрайтын жұрнақтар
Төмендегі тізімде сөйлеудің басқа бөліктерінен, сондай-ақ басқа есімдерден зат есімдерді қалыптастыру үшін қолданылатын қосымшалар тізімі келтірілген. bi / zi (жер атауларына қосылады): residentse. g. Newo bi / Newo zi ("Мокок тұрғыны", Newo "Mokok") łi (адамдарды немесе IV сыныптағы зат есімдерді білдіретін жеке тұлғаларға немесе қосымшаларға қосылады): абстрактілік зат есімдер мен кәсіптер. g. laɣ łi ("құлдық", laɣ "құлдан"), učitel łi ("оқыту", орыс қарыз učitel "ұстаздан"), rigu łi ("мүсіркеме, мейірімділік", igu "жақсыдан") kʼu (итеративтік түбір формаларындағы етістіктерге қосылады): құралдар немесе жеке сипаттама. g. uʼno kʼu ("Қорқақ", uʼ , "қорқып қалу"), iya kʼu ("айқайлаушы", iyad , "айқайлау") ni (фразаның сабақтарына және ономатопеялық есімдерге қосылады): абстрактты зат есім. g. rečʼ ni ("жарлық", rečʼ "кесу"), oy ni ("моу", oy "моу") qu (олардың көлбеу діңгегінде зат есімдерге қосылады) немесе аз пайдаланылатын авар суффиксі qan: контейнер немесе оккупация. g. magala qu ("пекарь"), bocʼ a qu ("құс тұзағы"), qido qan ("масон") qʼoy / qoy / ħoy (бірліктегі көлбеу есімдік сабақтарына қосылады): қоршау объектісі. g. reʼi qoy ("қолғап", reʼa "қолдан") yo (аты-жөннің лативтік жекелігіне қосылады): иеленуші. g. kotʼu r yo ("бардалы адам", kotʼu "бардадан")
łi (added to singular absolutive nouns denoting persons or to adjectives in the class IV form): abstract nouns and occupationse. g. laɣ łi ("slavery", from laɣ "slave"), učitel łi ("teaching", from the Russian loan učitel "teacher"), r igu łi ("grace, kindness", from igu "good")
kʼu (added to verbs in the iterative stem forms): instruments or personal descriptionse. g. ˤuƛʼno kʼu ("coward", from ˤuƛʼ , "to be afraid"), ˤiya kʼu ("cryer", from ˤiyad , "to cry")
ni (added to verb stems and onomatopoeic nouns): abstract nounse. g. rečʼ ni ("sharpness", from rečʼ "to cut"), ˤoy ni ("mooing", from ˤoy "moo")
qu (added to nouns in their oblique stem) or the lesser used Awar suffix qan: container or occupatione. g. magala qu ("baker"), bocʼ a qu ("wolf trap"), qido qan ("mason")
qʼoy / qoy / ħoy (added to singular oblique noun stems): enveloping objectse. g. reƛʼi qoy ("glove", from reƛʼa "hand")
yo (added to the lative singular of a noun): possessore. g. kotʼu r yo ("bearded man", from kotʼu "beard")
Сөз құраушы жұрнақтар
Кейбір етістікті құрайтын жұрнақтар, мысалы, себепші және ықтимал туындылар, етістік морфология туралы бөлімде айтылған. Басқа мысалдарға мыналар жатады: kʼ (сапалық қосымшаларға, қосымшаларға және кейбір транзитивті етістіктерге қосылады, олар x-пен аяқталады): транзитивті етістік. g. atʼi kʼ ("құрғату, сіңіру", atʼiy "сырғанақ"), bito kʼ ("ауыстыру"). ", bittay "ол жерде"), łicʼo kʼ ("бірлесу", łicʼox "қосу") ł (сыпаттық қосымшалар мен қосымшаларға қосылады): транзитивті етістік. g. atʼi ł ("сулы" деген сөзден шыққан), ade x ("алға жылжу" деген сөзден шыққан)
kʼ (added to qualitative adjectives, adverbs and some intransitive verbs ending in x): transitive verbse. g. atʼi kʼ ("to dampen, to soak", from atʼiy "wet"), bito kʼ ("to move sth. ", from bittay "over there"), łicʼo kʼ ("to unite", from łicʼox "to mix")
ł (added to qualitative adjectives and adverbs): intransitive verbse. g. atʼi ł ("to become wet", from atʼiy "wet"), ade x ("to move forward", from adāy "in front")
Сөз тіркесі
Verb phrases (VP) - басы етістік немесе копула болып табылатын сөйлемдер. Сөздердің әртүрлі ауыспалылығы болуы мүмкін, олар олардың номиналды аргументтерінің кейс үлестіріміне тікелей әсер етеді.
Өткінші емес етістіктер
Транзитивті емес етістіктердің жалғыз аргументі белгісіз абсолютті жағдайда тұр. Бұл етістік сабақтағы есіммен сәйкес келеді. Мысалы: is b exu s ("Бұлқа өліп қалды")
Монотранзитивті етістіктер
Монотранситивті етістіктер - екі аргумент алатын етістіктер. Цез абсолюттік ергативті тіл болғандықтан, субъект, немесе толығырақ айтқанда агент, ергативті кейсті қажет етеді, ал тікелей объект (немесе пациент) абсолюттік кейсті қажет етеді. Осылайша, транзитивті етістіктің тікелей объектісі транзитивті емес етістіктің субъектісі сияқты белгіленеді. Бұл жағдайда да етістік абсолюттік (яғни тікелей зат) класына сәйкес келеді. Екі аргумент те, агенттің де, пациенттің де, егер олар мән-жайдан анық болса, алынып тасталуы мүмкін.
Эффективті шарттар
Аффективті сөйлемде предикат ретінде қабылдау етістіктері немесе психологиялық етістіктер болады. Тәжірибе алушы (осыған сәйкес ағылшын сөйлеміндегі субъект) әдетте дативте болады, ал стимул (ағылшын сөйлеміндегі объект) абсолютті жағдайды алады.
Ықтимал шарттар
Потенциалдық сөйлемдер ағылшын сөйлемдеріне тең, олар "can" немесе "be able to" сөздерін қамтиды. Цез тілінде бұл сөздік жалғау ł арқылы білдіріледі; сөйлемнің субъектісі ергативтің орнына иеленуші кейсті (q ((o)) алады, ал етістіктің объектісі абсолютивте болады.
Себеп-салдарлық
Себеп-салдарлық конструкциялар ("біреуді бір нәрсеге мәжбүрлеу / жасауға рұқсат ету") себеп-салдарлық суффикс r арқылы қалыптасады. Бұл кез-келген етістіктің валенттілігін 1 -ге арттырады. Егер дитранситивтік етістік транзитивті етістіктен құрылса, себеп (яғни бір уақытта субъект және объект болып табылатын аргумент) иеленуші кейсте (q ((o)) пайда болады; төмендегі мысалды қараңыз (әлеуметтік жұрнақтың алдындағы е - эпентетикалық дауысты):
Сұрау салған сөйлемдер
Иә/жоқ сұрақтарын белгілеу үшін сұрақтар жалғауы ā (ауыстылардан кейін yā) қолданылады. Сұраққа бағытталған сөзге қосылады:
Жоқ ету
Теріс бөлшегі ānu теріске шығарылған құрамдас бөліктің соңынан келеді; егер бүкіл сөйлем теріске шығарылса, етістік жұрнақтары қолданылады (жоғарыда етістік морфологиясы туралы бөлімде қараңыз). Императив, тыйым салу және оптивативті формалар үшін жоғарыда етістіктің морфологиясы туралы бөлімді қараңыз.
Үйлестіру
Сөйлемдердің үйлестірілуі (ағылшын тілінде "and" жалғауымен) цез тілінде сирек кездеседі. Есімдіктер тіркестері санаудың барлық элементтеріне n (саздан кейін) немесе no (қос әріптен кейін) жұрнағын қосу арқылы үйлестіріледі, сондықтан "құйрық пен әтеш" onuču n mamalay no. Шартты сөйлемдерде "содан кейін" жалғауы yołi сөзінде көрініс табады:
Артық сөздер
Артық сөйлемдік сөйлемдердің бірнеше түрлері бар. Уақытша етістік сөйлемдер екі әрекеттің хронологиялық реттілігін сипаттайды, мысалы ағылшын тілінде "Жаңбыр жауғанға дейін біз үйде едік". немесе "Біз жол жүріп әңгімелестік". Цез тілінде бұл қатынас бір етістікті конвербке айналдыратын сөздік жұрнақтармен белгіленеді. "Сөздік морфологиясы" бөліміндегі "Төбегей емес формалар" бөліміндегі конвербті жұрнақтар кестесін қараңыз. Жергілікті adverbial сөйлемдер жергілікті конвербтерді қолданады, олар да етістікке жұрнақ қосу арқылы қалыптасады. Бұл жұрнақ z ā және етістіктің соңғы дауыссыз алдындағы дауысты ā болып ұзартылады. Бұл конверб жергілікті сөз тіркесінің басын құрайды және осылайша атауларда әдетте қолданылатын локативті жұрнақ алады. Ағылшын тілінде әдетте "because", "as", "when", "since" немесе "that" сөздерін қолданатын себептік септік сөйлемдер xoy, za ʼ немесе za q конвербті жұрнағын алады. Артқы сөздік сөйлемдердің түрлері көп, мысалға қосымшалар үшін етістіктің морфология бөліміндегі "Төбегей емес нысандар" бөлімін қараңыз.
Ақырғы сөз тіркестері
Модальді етістіктер, фразеологиялық етістіктер, қозғалыс етістіктері және психологиялық етістіктердің бәрі де инфинитив етістіктен басталуы мүмкін. Сөздік есімдер немесе "мастар" (а) ни жұрнағы арқылы қалыптасқан) инфинитив етістіктердің орнына қолданылуы мүмкін; олар мақсатты нық білдіреді. Бұл есімдер психологиялық етістіктермен бірге кездеседі, мысалы "қорқ" және әдетте иеленуші кейпіне (q аяғына) жатады.
Қосымшалау шарттары
Аталық есімнің орнына сөйлем қолданылғанда, мысалы: "Әке баласының нан қалағанын білген. Бұл сөйлем IV сыныпты зат есімге жатады, онда:
Жарияланған сөйлеу
Егер "айту", "сұрау", "қайқай" сияқты сөйлеу әрекеті етістігі баяндалған сөйлеуді енгізсе, онда баяндалған сөйлеуден кейін клитикалық цитата бөлшегі in келеді, ол етістіктерге жалғау болып табылады және барлық басқа жағдайларда жеке тұрады. Бастапқы сөйлеудің көзқарасы мен уақыты сақталғаны таңғаларлық, сондықтан тікелей және жанама сөйлеу арасындағы жалғыз айырмашылық - in бөлшегі. Мына мысалды қараңыз:
Цез тілінің үлгісі
Бұл - латын орфографиясы негізінде жазылған асах диалектісінде жазылған цез ертегісі.