Кіріспе

Иран-Италия қатынастары - Иран Ислам Республикасы мен Италия Республикасы арасындағы дипломатиялық қатынастар.

Шолу

2005 жылы Италия Иранға барлық экспорттың 7,5%-ын құраған Иранның үшінші ірі сауда серіктесі болды. Италия 2017 жылы Еуропалық Одақта Иранның ең ірі сауда серіктесі болды. Италия Еуропалық Одақ пен Иран Ислам Республикасы арасындағы шиеленістердің жоғарылағаны кезіндегі де Тегеранмен белсенді дипломатиялық байланыстарды сақтады. Иранмен сауда перспективаларын айтарлықтай төмендеткен халықаралық санкциялардың қатаңдығына қарамастан, итальяндық шенеуніктер Иранмен саяси мәселелер бойынша байланысын сақтады, бірақ Махмуд Ахмадинежадтың президенттік кезінде төмен деңгейдегі алмасулар болды. 2013 жылы уақытша ядролық келісімге қол қойылғаннан кейін, Италияның Эмма Бонино президенті Мұхаммед Хатамиден бері Тегеранға барған алғашқы еуропалық сыртқы істер министрі болды. Италияның сыртқы істер министрі, кейіннен Еуропалық Одақтың сыртқы істер және қауіпсіздік саясаты жөніндегі жоғары өкілі ретінде Федерика Могерини ядролық келіссөздерді қатты қолдады. Ол сондай-ақ келіссөздердегі жетістіктер Иран мен Батыс үшін ядролық қаруды таратпау мәселесінен тыс жаңа тарауды бастауы мүмкін екенін айтты. 2015 жылы итальяндық RAI телеарнасына берген сұхбатында президент Хасан Роухани Италия халықаралық санкцияларға дейін бірнеше жыл бойы Еуропалық Одақ мемлекеттерінің арасында бірінші сауда серіктесі болды және Иран Италияны сауда және экономикалық ынтымақтастық үшін ең маңызды ел деп санайды.

Тарихи қатынастар

Иран мен Италия арасындағы қарым-қатынас ежелден бастау алған. Екі елдің қарым-қатынасы Парсы және Рим империясы әлемдегі екі ірі держава болған кезден бастау алады. Батыс Рим империясының құлдырауы мен Сасанидтер әулетінің жойылуы олардың байланысына әсер етті, алайда бұл қарым-қатынас ғасырлар бойы сақталып қалды. 1861 жылы Италия біріккеннен кейін олар достық келісімге және 1873 жылы сауда келісімге қол қойды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде одақ сәл үзілген болса да, ол қақтығыстың соңында қайтадан қолға алынды. Сонымен қатар, ХІХ ғасырдың аяғындағы Иранның интеллектуалдық элитасының бір бөлігі, модернист және батыс әлеміне ашық, ХХ ғасырдың саяси ахуалдары кезінде Италияда баспана тапты. 1906 жылғы конституциялық революцияға дейін Иран мен Италия арасындағы достық келісімге Иранның сыртқы істер министрі Мохсен Раис және Италияның Италиядағы елшісі Альберто Росси Лонги 1950 жылы 24 қыркүйекте Тегеранда қол қойды. 1977 жылы республика президенті Джованни Леоне мемлекеттер арасындағы, әсіресе экономикалық саладағы қарым-қатынастарды қалыпқа келтіру үшін жоғары деңгейдегі саяси және экономикалық делегацияның басшысы ретінде Тегеранға мемлекеттік сапар жасады. 1979 жылғы ислам төңкерісінен кейін солшыл партиялар бастаған итальяндық қоғамдық пікір Иранды қолдады. Осы арада Италия үкіметі Иранға қарсы экономикалық санкцияларды қолдаған Американың ұстанымына қосылды. Иран-Ирак соғысы кезінде Саддам Хусейн басқарған Ирак Иранға қарсы соғысқанда Италия өзінің бейтараптығын жариялады. Соғыстан кейін және Ислам республикасының президенті болып Мохаммад Хатами сайланғанда жағдай жақсарды. 1999 жылы Хатами Италия үкіметімен кездесу үшін Римге барды және ол қайта құрудың жаңа кезеңінің басталғанын атап өтті, онда итальяндық энергетикалық компаниялар инфрақұрылым, энергия және технология жобаларында рөл атқаруға тырысты. Бұл елдердің сауда-экономикалық ынтымақтастығы қарқынды дамыған кезең еді. Консервативті салаға жататын Махамуд Ахмадинежадтың президенттік жылдары дипломатиялық қатынастар күшейді, өйткені Иран Италияны өзінің басты батыс одақтастарының бірі деп санайды. ENI-нің негізін қалаушы Энрико Маттей 1957 жылы Иран үкіметі үшін қолайлы келісім жасады, бұл ENI-ді Жеті әйел бауырластың ықпалынан алып тастады. Матей Суэц дағдарысын пайдаланып, Персия шахы Мұхаммед Реза Пахлавимен байланысқа түсті. Ол мұнай компаниялары әлемінде құрылымдық жаңашылдықты белгілейтін келісімді ұсынды. Бұл келісімге Иран мемлекетінің 50%-ға иелік ететін компаниясы да кірді. Қалған бөліктері Eni мен NIOC арасында бөлінеді, Иранға 75% жалпы үлесі беріледі. 1957 жылы 14 наурызда Eni мен NIOC арасында келісімге қол қойылды және сол жылы 8 қыркүйекте SIRIP, Società Irano Italienne des Pétroles пайда болды. 1962 жылы Матей ұшақ апатынан қайтыс болды. Италия 2006-2012 жылдар аралығында Иранның бірінші сауда серіктесі болды. Иран ядролық энергияны дамыту мен пайдалану жоспарын жалғастыруға шешім қабылдаған сол жылдары АҚШ пен ЕО Иранның кейбір негізгі салаларына экономикалық және қаржылық санкциялар енгізді. Бұл санкциялар Италиямен саудасына әсер етті. 2013 жылы Иран Ислам Республикасының жетінші президенті Хасан Роухани Италияны Еуропалық Одақтың қалған бөлігімен қарым-қатынас орнатудың есігі деп санады. Қауіпсіздік Кеңесі Иранға кедейлендірілген уранды байыту үшін санкция енгізгенге дейін Иранның мұнай қоры Италияның мұнай қажеттілігінің 90%-ын қамтыды. Эмбарго тек 2014 жылдың қаңтарында ғана жойылған, содан кейін 2013 жылы ЕО + 3 мен Иран арасында уақытша келісім жасалды. Келесі жылы, ядролық энергияға арналған мұнай туралы келісім жасалғаннан кейін, Италия делегациясы Карло Календа бастаған, Конфиндрия басшыларынан және CEI-ден тұратын 180 шағын және орта компаниялар мен 12 банктің атынан Иранға келді. Мақсаты - мемлекетті 2006 жылы ядролық бағдарламаға қатысты салынған санкцияларды алып тастауға дайындау. 2015 жылы Жасалған толықтай іс-қимыл туралы келісім күшіне енгеннен кейін және санкциялар тоқтатылғаннан кейін Рухани өзінің алғашқы мемлекеттік сапары үшін Италияны таңдады. Осы орайда жалпы сомасы жиырма миллиард еуроға арналған өзара түсіністік туралы меморандумға қол қойылды. Ең маңызды топтардың арасында Pessina, Saipem, Danieli, Fincantieri, Gavio Group, COET, Vitali, SEA, Enel, Belleli, Stefano Boeri Architetti, Itway, Italtel, Marcegaglia, Fata Spa, IMQ және т.б. болды. Көптеген келісімдер АҚШ-тың негізгі санкцияларымен, сондай-ақ ядролық проблемаға қатысы жоқ екінші реттік санкциялармен жүзеге ас�...

Экономикалық қатынастар

Италия Иранның сыртқы қатынастарында маңызды рөл атқарды және атқарып келеді. Екі ел арасындағы экономикалық және сауда қатынастары уақыт өте келе бірте-бірте өзгеріп, өзгеріп келе жатса да, Италия Иран Ислам Республикасымен сауда көлемі бойынша Еуропадағы ең жоғары орынды иеленді. 2010 жылы екі ел арасындағы сауда қатынастарының көлемі жеті миллиард евродан асты. 2015 жылы Иранға қатаң санкциялар енгізілгеннен кейін сауда көлемі екі миллиард евродан төмендеді. Ядролық келісімге қол қоюмен және Иран Ислам Республикасының Президенті мен Италияның сол кездегі Премьер-Министрінің Римге және Тегеранға сапар алмасуымен екі ел арасында экономикалық және сауда ынтымақтастығына 30 миллиард евро сомасына келісімдер мен меморандумдарға қол қойылды, сондай-ақ екіжақты қарым-қатынастарда маңызды серпіліс үшін негіз қалаған несие желісі ашылды.

Мәдени қатынастар

Италия мен Иран арасындағы 1958 жылғы мәдени ынтымақтастық туралы шартқа және келесі атқару хаттамаларына сәйкес, Ирандағы Италия елшілігі итальян тілінің, музыкалық, көркемдік, театрлық, кинематографиялық және ғылыми мұраның дамуы мен таралуы саласындағы екіжақты мәдени қатынастарды нығайтады. Келісімге Кеңестің төрағасы және Сыртқы істер министрі Аминторе Фанфани мен Иранның патша әміршісі қол қойды. Келісім екі ел арасындағы келесі келісімдерге негіз болды. 1958 жылғы келісім бойынша 1978 және 1979 жылдар аралығында Италия республикасы мен Иран империясы арасында мәдени алмасу бағдарламасы жасалды. Сондай-ақ, 1996-1997 және 1998-1999 жылдарға арналған мәдени алмасу бағдарламасы мәдениет пен білім беру саласындағы алмасуларды одан әрі дамытуға мүмкіндік берді, осылайша екі ел арасындағы достыққа үлес қосады. Екі ел арасындағы өзара түсіністік туралы меморандумға 1999 жылдың 10 қарашасында туризм жөніндегі міндетін атқаратын өнеркәсіп, сауда және қолөнер министрі Пьерлуиги Берсани мен Мәдениет және исламдық бағдар министрі Атаолла Махаджерани қол қойды. 2000 жылы 2000-2004 жылдарға арналған мәдени ынтымақтастық жөніндегі қосымша атқару бағдарламасына қол қойылды, оның негізінде екі ел университеттер мен тілдерді оқыту саласында (жеке-жеке университеттер арасындағы келісімдер мен келісімдер мен білім беру және ғылыми іс-шаралар алмасуы арқылы), мәдениет және өнер саласында (музыка, театр, кино, фестивальдер, мәдени іс-шаралар), мәдени мұра, ғылыми ынтымақтастық, радио және теледидар және ақпарат саласында, спорт пен туризм саласында ынтымақтастық орнатуға міндеттенді. Лодовико Гаспаринидің режиссері "Сорая" фильмі 2003 жылы жарық көрді, ол Сорая Эсфандиари Бахтияридің оқиғасын суреттейді. Анна Валле Иран шахынан ажырасуға мәжбүр болған парсы ханшайымының басты рөлін ойнады. Фильм Италияда Rai Uno телеарнасында көрсетілді. 2004 жылы итальяндық сарапшылар Иранның Ұлттық музейін қазіргі сыйымдылығынан асырып, 2200-ден 6000-ға дейін ұлғайту жоспарлары бойынша жұмыс істеп жатты. Әлемдегі итальян тілінің 11-ші аптасына орай Тегеранның итальян мектебі итальян тілінде курстар беретін ирандық университеттермен бірлесіп бірқатар іс-шаралар ұйымдастырды. Аптаның тұсауы 2011 жылдың 16 қазанында Евгений Монталеге арналған оқу күнімен ашылды. Кейіннен кейбір итальяндық фильмдер ұсынылды (Il Postino, Pane e Tulipani, Benvenuti al Sud). 2015 жылы Италиядағы Иран Ислам Республикасының Елшісі Джаханбахш Мозаффари мен Сыртқы істер және халықаралық ынтымақтастық министрінің елдік жүйені насихаттау жөніндегі бас директоры және елші Андреа Мелони арасында мәдениет, білім, жоғары білім және зерттеу саласындағы атқарушы ынтымақтастық бағдарламасы туралы келісімге қол қойылды. 2019 жылдың қараша айында Иранның Ұлттық музейінде "Италия мен Иран, мәдени мұра бойынша 60 жылдық ынтымақтастық" атты көрме ашылды. Көрмеде Италияның Ирандағы 60 жылдық археологиялық қатысуы және Иранның мәдени мұрасын сақтау мен арттыру саласындағы екіжақты ынтымақтастық туралы айтылады. Сол жылдың желтоқсан айында "Италия мен Иранның мәдени мұраны, туризмді және қолөнерді дамыту жөніндегі ынтымақтастық жобасының" бірінші кезеңі басталды. Жоба тарихи, көркем және мәдени мұраны басқару және дамыту саласындағы итальяндық және ирандық білім мен дағдыларды насихаттау мен алмасуды қамтиды.

Тұрақты дипломатиялық миссиялар

Иранның Римде елшілігі және Миланда бас консулдығы бар. Италияның Тегеранда елшілігі бар.