Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сотқа шағымдану рәсімі
Court process to seek judicial review
Құқықта, certiorari – төменгі соттың немесе мемлекеттік органның шешімін сотқа қайта қарауды талап етуге арналған сот рәсімі. Certiorari ағылшын құқығындағы ерекше құқықтан шыққан, жоғары сот төменгі соттың іс қағаздарын қарау үшін жіберу туралы бұйрық береді. Бұл термин латын тілінен "нақтылау" деп аударылады және дәстүрлі түрде "Certiorari volumus" ("Біз одан да нақты хабардар болғымыз келеді") деген латын сөздерімен басталатын мұндай бұйрықтардың алғашқы жолынан алынған. Ағылшын ортақ құқығынан туындаған certiorari, ортақ құқықты қолданатын немесе оның ықпалындағы елдерде кең таралған. Әр елдің құқықтық жүйесінде сот шешімдері мен заңнамалық өзгерістерге байланысты одан әрі дамыды. Қазіргі заманғы құқықта certiorari көптеген юрисдикцияларда мойындалған, соның ішінде Англия мен Уэльсте (қазір "құптау шешімі" деп аталады), Канада, Үндістан, Ирландия, Филиппин және АҚШ. 19 және 20 ғасырларда әкімшілік құқықтың кеңеюімен бірге, certiorari көптеген елдерде әкімшілік органдардың және төменгі соттардың шешімдерін қарау үшін кеңінен қолданыла бастады.
In law, certiorari is a court process to seek judicial review of a decision of a lower court or government agency. Certiorari comes from the name of an English prerogative writ, issued by a superior court to direct that the record of the lower court be sent to the superior court for review. The term is Latin for "to be made more certain", and comes from the opening line of such writs, which traditionally began with the Latin words "Certiorari volumus " ("We wish to be made more certain "). Derived from the English common law, certiorari is prevalent in countries using, or influenced by, the common law. It has evolved in the legal system of each nation, as court decisions and statutory amendments are made. In modern law, certiorari is recognized in many jurisdictions, including England and Wales (now called a "quashing order"), Canada, India, Ireland, the Philippines and the United States. With the expansion of administrative law in the 19th and 20th centuries, the writ of certiorari has gained broader use in many countries, to review the decisions of administrative bodies as well as lower courts.
Этимология
Certiorari термині (АҚШ ағылшынша: /sɜːrˈtiːʃəri/, /sɜːrˈtɪəri/, немесе /sɜːrˈtɛərəɪ/; Ұлыбритания ағылшынша: /sɜːˈtɪəriəraɪ/ немесе /sɜːˈtɛrəraɪ/) латын тілінде бұл жарлықтардың басында жазылған сөздерден шыққан: certiorari [volumus] «біз нақтырақ білуді қалаймыз». Certiorari – латын тіліндегі certioro, certiorare («хабарлау, мәлім ету, көрсету») етістігінің қазіргі пассивті инфинитиві. АҚШ-та, әсіресе АҚШ Жоғарғы Сотына төменгі сатыдағы сот шешімін қарау туралы өтініштерге қатысты, ол көбінесе cert деп қысқартылады.
The term certiorari (US English: ,/s//ɜːr//ʃ//i//ə/'/r//ɛər//i/, / /'/r//ɑː//r//I/, or / /'/r//ɛər//aɪ/; UK English: ,/s//ɜːr//t//i//əʊ/'/r//ɛər//aɪ/ or / /'/r//ɑː//r//I/) comes from the words used at the beginning of these writs when they were written in Latin: certiorari [volumus] "[we wish] to be made more certain". Certiorari is the present passive infinitive of the Latin verb certioro, certiorare ("to inform, apprise, show"). It is often abbreviated cert. in the United States, particularly in relation to applications to the Supreme Court of the United States for review of a lower court decision.
Ежелгі Рим
Тарихи тұрғыдан алғанда, оның пайдалануы Рим заңына дейін жетеді. Рим заңында "certiorari" термині бүгінгідей істі қарау мақсатында қолданылған, алайда бұл термин жазбаша түрде басқа тараптарды сот шешімі туралы хабардар ету қажеттілігін немесе міндетін көрсету үшін де пайдаланылған. Бұл өте арнайы термин, ол көбінесе Ульпианның еңбектерінде кездесетін заңгерлік латын тілінде ғана қолданылған. "Certiorari" термині Римнің заң әдебиетінде жиі кездеседі, бірақ істің немесе оның қырларын қарау туралы мәселелерде көбінесе философиялық сипатта қолданылған, нақты емес. Қысқасы, бұл термин іс тыңдалатынын білдіреді.
Historical usage dates back to Roman Law. In Roman law, certiorari was suggested in terms of reviewing a case—much as the term is applied today—although the term was also used in writing to indicate the need or duty to inform other parties of a court's ruling. It was a highly technical term appearing only in jurisprudential Latin, most frequently in the works of Ulpian. The term certiorari is often found in Roman literature on law, but applied in a philosophical rather than tangible manner when concerning the action of review of a case or aspects of a case. Essentially, it states that the case will be heard.
Австралия
Австралияда certiorari шығару құқығы жоғары соттардың ішкі құзыретінің бір бөлігі болып табылады.
In Australia, the power to issue certiorari is part of the inherent jurisdiction of the superior courts.
Канада
Канадада сертификат беру – жоғары соттардың ішкі құзыретіне кіретін, сирек қолданылатын өкілеттік. Ол көбінесе төменгі соттың шешімін айқын қателік болған жағдайда жою үшін қолданылады. R. v. Awashish, 2018 SCC 45 ісінде Канаданың Жоғарғы Соты қылмыстық істерде сертификат беруді шектеді. Ол сертификатты тек құзыреттілік қателіктерін түзеу үшін ғана пайдалануға болатынын қабылдады, яғни сот өкілеттігінен асып түскен шешім қабылдаған кезде; құқықтық қателіктерді түзету үшін оны қолдануға болмайды, яғни сот шешім қабылдауға құқылы, бірақ қате шешім қабылдаған жағдайда. Мұндай қателіктерді тек сот іс бойынша түпкілікті шешім қабылдағаннан кейін шағым арқылы жоюға болады. Бұл қылмыстық істерде аралық шағымдануға жалпы тыйым салудың бір бөлігі. Егер шешім шағымдану құқығы жоқ үшінші тараптың құқықтарына әсер етсе, онда сертификат беруге де мүмкіндік бар. Жоғарғы Сот апелляциялық сатыда түзетілмейтін зиян келтіретін құқықтық қателікті жою үшін сертификат беруге бола ма, жоқ па деген мәселені қарастырудан бас тартты.
In Canada, certiorari is a rarely used power, part of the inherent jurisdiction of the superior courts. It is usually used to cancel a lower court's decision because of an obvious mistake. In R. v. Awashish, 2018 SCC 45, the Supreme Court of Canada restricted the use of certiorari in criminal matters. It ruled that certiorari can only be used to correct jurisdictional errors, i. e. when a court makes a decision that is out of its power to make; it cannot be used to correct legal errors, i. e. where a court makes a decision it is allowed to make, but decides incorrectly. The latter type of error can only be challenged through an appeal, once the court makes a final decision in the case. This is part of a general prohibition on interlocutory appeals in criminal matters. Certiorari is also available if a decision affects the rights of a third party who would not have standing to appeal the decision. The Supreme Court declined to decide whether certiorari would be available to address a legal error that threatens irreparable harm to a party's rights that could not be cured on appeal.
Англия мен Уэльс
Англия мен Уэльс соттарында certiorari құралы, қарапайым қателерді түзеуге бағытталған жалпы құралға айналды. Оның мақсаты – төменгі соттың, трибуналдың немесе мемлекеттік органның шешімдерін жоғары соттың қарауына ұсынып, соттың осы шешімдерді күштен шығару қажеттігін анықтау болып табылады. Осы эволюцияны көрсете отырып, Англия мен Уэльсте мемлекеттік органның шешімін сот арқылы жоюдан кейін, бұйрықтар немесе куәліктер 2004 жылғы Азаматтық сот ісін жүргізу (1981 жылғы Жоғарғы сот заңына өзгеріс енгізу) бұйрығы арқылы "күштен шығару бұйрықтары" деп қайта аталды, ол 1981 жылғы Жоғарғы соттар заңына өзгеріс енгізді.
In the courts of England and Wales, the remedy of certiorari evolved into a general remedy for the correction of plain error, to bring decisions of an inferior court, tribunal, or public authority before the superior court for review so that the court can determine whether to quash such decisions. Reflecting this evolution in usage as a remedy after judicial review nullifying a decision of a public body, in England and Wales, orders or writs of certiorari were renamed "quashing orders" by the Civil Procedure (Modification of Supreme Court Act 1981) Order 2004, which amended the Senior Courts Act 1981.
Үндістан
Үндістан Конституциясы негізгі құқықтарды қорғау мақсатында, Конституцияның 3-бөлімінде кепілдік берілген құқықтарды сақтау үшін сертификат беру өкілеттігін Үндістанның Жоғарғы Сотына береді. Үндістан Парламенті Жоғарғы Соттың сертификат беру өкілеттігіне қоса, негізгі құқықтарды қорғау үшін кез келген басқа сотқа да осындай өкілеттік беруге құқылы. Негізгі құқықтарды қорғау үшін сертификат беру өкілеттігінен өзге, Жоғарғы Сот пен облыстық соттардың барлығы басқа заңды құқықтарды қорғау үшін де сертификат беру құзыретіне ие.
The Constitution of India vests the power to issue certiorari in the Supreme Court of India, for the purpose of enforcing the fundamental rights guaranteed by Part III of the Constitution. The Parliament of India has the authority to give a similar certiorari power to any other court to enforce the fundamental rights, in addition to the certiorari power of the Supreme Court. In addition to the power to issue certiorari to protect fundamental rights, the Supreme Court and the High Courts all have jurisdiction to issue certiorari for the protection of other legal rights.
Жаңа Зеландия
1841 жылы Жаңа Зеландияның Жоғарғы соты құрылғанда, оның төменгі соттар мен трибуналдарды бақылау үшін certiorari шығаруға қабілеті болды. Сертификацияны шығаруға қатысты ортақ құқықтық өкілеттік 1972 жылы Жаңа Зеландия Парламенті Сот ісін өзгерту туралы заңды қабылдағанда заңмен өзгертілді. Бұл заң "қайта қарау туралы өтініш" деп аталатын жаңа процедуралық механизмді құрды, оны сертификация және басқа да патенттік бұйрықтардың орнына пайдалануға болады. Сот ісін өзгерту туралы заң сертификацияны және басқа да бұйрықтарды жойған жоқ, бірақ заңгерлер жаңа қайта қарау туралы өтінішке бейімделгенде бұйрықтар қолданудан тоқтатылады деп күтілді.
When the Supreme Court of New Zealand was established a superior court in 1841, it had inherent jurisdiction to issue certiorari to control inferior courts and tribunals. The common law jurisdiction to issue certiorari was modified by statute in 1972, when the New Zealand Parliament passed the Judicature Amendment Act. This Act created a new procedural mechanism, known as an "application for review", which could be used in place of certiorari and the other prerogative writs. The Judicature Amendment Act did not abolish certiorari and the other writs, but it was expected that as the legal profession adapted to the use of the new application for review, the writs would cease to be used.
Филиппин
Филиппин өз Сот Ережелерінде азаматтық істер бойынша сотқа шағымдану рәсімі ретінде куәландыру туралы ерекше жарлықты қабылдады, бұл Филиппиннің Жоғарғы Сотынан сот сараптамасын сұрау жолы болып табылады.
The Philippines has adapted the extraordinary writ of certiorari in civil actions under its Rules of Court, as the procedure to seek judicial review from the Supreme Court of the Philippines.
Мемлекеттік соттар
Кейбір АҚШ штаттарының сот жүйелері бірдей терминологияны қолданады, бірақ басқаларында төменгі соттың үкімін дискрециялық қарау үшін «қарауға қаулы», «шағымдануға рұқсат» немесе «шағымдануға сертификат» қолданылады, бұл сертификаттық қаулының орнына қолданылады. Пенсильвания Жоғарғы соты осы процеске қатысты «allocatur» (бейресми) және «шағымдануға рұқсат беру» (ресми) терминдерін ерекше пайдаланады. Бірнеше штаттың аралық сатыдағы апелляциялық соты жоқ; олардың көпшілігінде жоғарғы сот міндетті қарау тәртібімен жұмыс істейді, онда жоғарғы сот жеңілген тараптың бір рет шағымдануға конституциялық құқығын сақтау үшін барлық шағымдарды қарауы тиіс (қылмыстық істерден басқа, мұнда айыпталушы ақталған жағдайда). Вирджинияда аралық сатыдағы апелляциялық сот бар, бірақ отбасылық және әкімшілік істерден басқа, дискрециялық қарау тәртібімен жұмыс істейді. Өлім жазасы бар барлық штаттарда міндетті қарау сақталады; осы штаттарда өлім жазасы туралы үкім автоматты түрде штаттың жоғарғы сотына шағымдалады. Аралық сатыдағы апелляциялық соты жоқ екі штат (Нью-Гэмпшир және Батыс Вирджиния) бұрын азаматтық және қылмыстық істердің барлығын дискрециялық тәртіппен қарады. Бұл екі штаттың екеуінде де шағымдану құқығы болмады, жалғыз ерекшелік – Нью-Гэмпширдегі өлім жазасы істері; Батыс Вирджиния 1965 жылы өлім жазасын жойды. Нью-Гэмпшир 2004 жылдан бастап көптеген істерді міндетті қарауға көшті, ал Батыс Вирджиния 2010 жылдан бастап барлық істерді міндетті қарауға көшті. Техас штаты жоғарғы соттың куәлік беруден бас тартуы, әдетте, төменгі сот шешімінің негізін мақұлдауды немесе мақұлдамауды білдірмейді деген қағидаға ерекше жатты. 1927 жылдың наурыз айында Техас заң шығарушы органы Техас Жоғарғы сотына апелляциялық соттың пікірін дұрыс деп санайтын жағдайларда қателік туралы өтініштерді қараудан бас тартуға бағытталған заң қабылдады. Осылайша, 1927 жылдың маусымынан бері Техас апелляциялық соттарының 4100-ден астам шешімі Техас Жоғарғы соты үшін міндетті прецедентке айналды, өйткені жоғарғы сот қателік туралы өтініштерді қабылдамау арқылы оларды қабылдамады және осылайша олардың шешімдерін штат заңы ретінде мақұлдады. Флорида және Нью-Йорк штаттары бірыңғай прецедент құру мәселесін бірінші аралық сатыдағы апелляциялық сот жаңа құқықтық мәселеге қол жеткізген кезде бүкіл штат үшін міндетті прецедент орнатады деп шешіп, осы мәселені шешті, егер басқа аралық сатыдағы апелляциялық сот осы шешіммен келіспесе. Ал, Пенсильвания және Нью-Джерси сияқты кейбір штаттар аймақтық апелляциялық соттарды құрудан жалтарды және осы мәселенің өзіне қатысты болмауын қамтамасыз етті; осы штаттардағы аралық сатыдағы апелляциялық соттар өздерінің құзыреті шегінде штаттың барлық аймақтарынан келіп түскен істерді қарауы мүмкін.
Some United States state court systems use the same terminology, but in others, writ of review, leave to appeal, or certification for appeal is used in place of writ of certiorari as the name for discretionary review of a lower court's judgment. The Supreme Court of Pennsylvania uniquely uses the terms allocatur (informally) and "allowance of appeal" (formally) for the same process. A handful of states lack intermediate appellate courts; in most of these, their supreme courts operate under a mandatory review regime, in which the supreme court must take all appeals in order to preserve the loser's traditional right to one appeal (except in criminal cases where the defendant was acquitted). Virginia has an intermediate appeals court, but operates under discretionary review except in family law and administrative cases. Mandatory review remains in place in all states where the death penalty exists; in those states, a sentence of death is automatically appealed to the state's highest court. In two states without an intermediate appeals court (New Hampshire and West Virginia), the Supreme Court used to operate under discretionary review in all cases, whether civil or criminal. This meant that there was no right of appeal in either state, with the only exception being death penalty cases in New Hampshire; West Virginia abolished its death penalty in 1965. New Hampshire transitioned to mandatory review for the vast majority of cases beginning in 2004, while West Virginia transitioned to mandatory review for all cases beginning in 2010. Texas is an unusual exception to the rule that denial of certiorari by the state supreme court normally does not imply approval or disapproval of the merits of the lower court's decision. In March 1927, the Texas Legislature enacted a law directing the Texas Supreme Court to summarily refuse to hear applications for writs of error when it believed the Court of Appeals opinion correctly stated the law. Thus, since June 1927, over 4,100 decisions of the Texas Courts of Appeals have become valid binding precedent of the Texas Supreme Court itself because the high court refused applications for writ of error rather than denying them and thereby signaled that it approved of their holdings as the law of the state. Florida, and New York solved the problem of creating uniform precedent by simply holding that the first intermediate appellate court to reach a novel question of law always sets binding precedent for the entire state, unless and until another intermediate appellate court expressly disagrees with the first one. Meanwhile, some states, such as Pennsylvania and New Jersey, avoid the issue entirely by eschewing regionalized appellate courts; the intermediate appellate courts in these states may hear cases from all parts of the state within their subject matter jurisdiction.
Әкімшілік құқық
Әкімшілік құқық саласында, АҚШ-тағы төменгі сатыдағы соттар әкімшілік агенттіктің жарыс барысында өткен тыңдаудан кейін қабылдаған шешімдерін сот арқылы тексеру үшін дәстүрлі түрде куәландыру туралы бұйрықты пайдаланған. Кейбір штаттар әлі де мемлекеттік соттарда осы бұйрықты қолданады, ал басқалары оны заңмен реттелген процедуралармен алмастырды. Федералдық соттарда бұл бұйрықты қолдану жойылды және оның орнына Әкімшілік процедура туралы заңға сәйкес АҚШ округтік сотында азаматтық іс қозғау немесе кейбір жағдайларда АҚШ апелляциялық сотында қайта қарау туралы петиция беру тәртібі енгізілді.
In the administrative law context, the common law writ of certiorari was historically used by lower courts in the United States for judicial review of decisions made by an administrative agency after an adversarial hearing. Some states have retained this use of the writ of certiorari in state courts, while others have replaced it with statutory procedures. In the federal courts, this use of certiorari has been abolished and replaced by a civil action under the Administrative Procedure Act in a United States district court or in some circumstances a petition for review in a United States court of appeals.