Кіріспе
Испаниядағы қала Овиедо (oˈβjeðo) немесе Увиéu (Астурия тілінде: ) - Солтүстік Испаниядағы Астурия княздығының астанасы және аймақтың әкімшілік және коммерциялық орталығы. Бұл қаланың орналасқан муниципалитетінің де атауы. Овиедо Гихоннан оңтүстік-батысқа қарай және Авилестен оңтүстік-шығысқа қарай орналасқан, екеуі де Бискай шығанағының жағалауында жатыр. Овиедоның мұхитқа шамамен кем қашықтықта болуы және қаланың теңіз деңгейінен 300 метрден жоғары биіктікте орналасқан аймақтарының болуы, қала жағалауда орналаспағанына қарамастан, теңіз климатына ие болуына себеп болады.
Oviedo (oˈβjeðo) or Uviéu (Asturian: ) is the capital city of the Principality of Asturias in northern Spain and the administrative and commercial centre of the region. It is also the name of the municipality that contains the city. Oviedo is located approximately southwest of Gijón and southeast of Avilés, both of which lie on the shoreline of the Bay of Biscay. Oviedo's proximity to the ocean of less than in combination with its elevated position with areas of the city more than 300 metres above sea level causes the city to have a maritime climate, in spite of its not being located on the shoreline itself.
Тарих
Астурия Корольдігі 720 жылы Визигот аристократы Пелагийдің (685–737) сол кезде Иберия түбегінің көп бөлігін басып алған мұсылмандарға қарсы көтерілісімен басталды. 711 жылы басталған маврлар шапқыншылығы түбектің көп бөлігін Пелагийдің солтүстік таулардағы көтерілісіне дейін бақылауына алды. Нәтижесінде пайда болған Астурия Корольдігі Иберияның экономикалық жағынан кедей аймағында орналасқандықтан мұсылмандар тарапынан көп назар алмады. 720 жылы қазіргі Овиедо орналасқан жерде әлі адам тұрмаған. 761 жылы екі монах – Максимус және Фроместан (Maximus et Fromestanus) қаланың негізін қалады. Бұл елді мекенде көп ұзамай киелі Винсентке арналған шағын шіркеу салынды. Овиедо астуриялық қалаға айналғанға дейін визигот немесе римдік негізі болған жоқ, ол адам тұрмайтын төбеде салынды. 737 жылы қайтыс болған Пелагийден кейін Альфонс I (739–757) 1037 жылға дейін билік еткен әулетті құрды. Астурия Корольдігі оңтүстік мавр Испаниясымен жауласқан. 794 жылы Овиедо халиф Хишам I тарапынан тоналып, шабуылға ұшырады, ол христиандық патшалықтарға қарсы көптеген жорықтарының бірінде болған. Патша Альфонс I "Толедодағы готтардың шіркеуі мен сарайындағыдай әдет-ғұрыптарын қайта орнатты" делінеді. Овиедоны визигот Толедосына ұқсас қалаға айналдыру жоспарланған. Патшалар Овиедоға қоныстанғаннан кейін Толедоның сәулет стилі мен бейнелерін қабылдады. Дегенмен, Овиедо ескі визигот астанасы Толедоға толыққанды ұқсамады. Овиедоның шіркеулері мен ғимараттары кеш провинциялық римдік дәстүрді ұстанды. Астурия сол кезде Испанияның ауыл шаруашылығы жағынан кедей аймағы болғандықтан, ғимараттардың көлемі өте әсерлі. Овиедоның бай сәулеттік дәстүрі король Фруэла I (757–768) тұсында басталды. Астурия монархтарының төртіншісі король Фруэла I қаланың дамуын ынталандырды, бұл оның сарай мен жақын жердегі шіркеуді салғанынан көрінеді. Кейіннен бұл шіркеу Альфонс II тарапынан қалпына келтірілді. Овиедо кейінгі патша Альфонс II Тазаға (791–842) астана ретінде құрылуы мен соттың Правиядан көшірілуі және Сантьяго-де-Компостелаға қажылық жолының құрылуы арқасында билік ортасы болды, бұл Овиедо тарихындағы маңызды оқиға. Құтқарушыға арналған шіркеу, Сан-Сальвадор соборы және корольдік сарай Овиедоның ядросын құрады. Альфонс II тұсында салынған Сан-Жулиан-де-лос-Прадос шіркеуі Астуриядағы ең жақсы сақталған шіркеулердің бірі. Альфонс II-нің мұрагері Рамиро I (842–850) Альфонс II-нің құрылыс жолын жалғастырды. Рамиро I екі ғимаратты – Санта-Мария-дель-Наранко және Сан-Мигель-де-Лилло шіркеулерін салдырды. Санта-Мария-де-Наранко шіркеуі бастапқыда Рамиро I-нің сарайы болған, кейіннен шіркеуге айналдырылды. Осы кезде сарайдың ауласы Овиедода орналасқан, ол негізгі патшалық резиденциясы болды. Бұл сотты Астурия ақсүйектері басқарды. Рамиро I-нің (842–850) сегіз жылдық билігі қиын болды, ол сарай графтарының көтерілісіне тап болды. Рамироға қарсы алғашқы көтерілісті Алроит, екіншісін Пиниол басқарды. Бұл көтерілістердің екеуі де Рамиро I-ді құлатуға сәтті болмады. Мүмкін, осы көтерілістердің салдарынан Рамиро I сарайын Овиедоны қоршаған тауларда салды, зорлық-зомбылықтан қашып. Рамиро I билік еткеннен кейін Ордоньо I (850–866) билікке келді және Астурия патшасының әкесінен ұлына мұрагерлік жүйесін бастады. Ордоньо I араб аумағына оңтүстікке қарай жылған алғашқы патша болды. Альфонс III-нің құрылысқа қосқан үлесі Рамиро I немесе Альфонс II-нің үлесі сияқты жақсы құжатталмаған. Альфонс III-нің жылнамасында Альфонс III салған ғимараттар туралы ештеңе айтылмаған, Альбельда жылнамасында да айтылмаған. 882 жылы Кордобалық шейіт Евлогийдің денесі Овиедоға жіберілді. Бұл Әмір Мұхаммед I-нің (852–886) дипломатиялық сыйы болды. Евлогий 859 жылы өлімге кесілді. Оның мәйіті Евлогийдің кітап жинағымен бірге қойылған болса керек. 908 жылы Альфонс III Ковадонгада Пелагий I ұстаған крестті сақтау үшін алтынмен және асыл тастармен әшекейленген крест жасады. Бұл "Жеңіс кресі" Овиедо соборындағы Камара Санктада орналасқан. Алайда, ағаш крестің көміртегі-14 анализі оның крестің алтын қаптамасынан ескі емес екенін көрсетті. Альфонс III-нің Пелагий I аңызын жалғастыруға деген қызығушылығын қаптаманың жасалуы көрсетеді. Альфонс III билігінің соңында ол көптеген қиындықтарға тап болды. 901 жылы Алламан есімді пайғамбар "мұсылманның үлкен әскерін" бастап Замораны басып алуға тырысты. Бұған қоса, Альфонс III-нің інісі Вермудо Асторгада көтеріліс жасады. Альфонс III-нің өміріне оның ұлдары бірнеше рет қастандық жасады. Альфонс III ұлдары тарапынан тақтан құлатылып, Заморада қайтыс болды. Оның денесі Овиедоға жерлену үшін әкелінді. Альфонс III-нің қайтысынан кейін патшалық сарайды Леонға көшіру қаланың өмірін соборда сақталған реликвиялармен және Сантьяго-де-Компостелаға қажылыққа баратын паломниктермен байланыстырды. Патшалар Альфонс III-нің қайтысынан кейін Овиедода аз уақыт өткізді және бай Дуэро жазықтарында көбірек уақыт өткізді. Леон астана болғаннан кейін дамыды және құрылыс жағынан Овиедодан асып түсті. 12-ғасырда Овиедоның епископы Пелайо "фабулятор" ("өтірікші") көптеген патшалық харталарды жасады. Корольдікте ішкі есептерге бақылау аз болғандықтан, мұндай әрекеттер Астурияда кең таралған. Түпнұсқа құжаттар жойылғанда, олар картұрларға көшіріліп, көшірушілердің қажеттіліктеріне сәйкес өзгерістер енгізілді. Ең айқын мысал – 1109 жылы епископ Пелайо де Овиедо құрастырған Liber Testamentorum. Бұл құжатта Астурия және Леон патшаларының Овиедо соборына берген құқықтары мен мүліктері туралы көптеген растаулар келтірілген. Епископ Пелайоның мақсаты – Толедо немесе Сантьяго архиепископынан өз епархиясының тәуелсіздігін алу және Овиедоны қажылық орталығы ретінде ілгерілету болды. Санчес Альборносқа сәйкес, "Ол (Епископ Пелайо) әрқашан, әрқашан, әрқашан жалғандады". Епископ Пелайоның ләззат үшін жалғандық жасамай, тек Овиедо шіркеуін ілгерілету үшін жасағаны болжануда. Келесі ғасырларда (12–16) қаланың қазіргі күнге дейін сақталған очерктары, қала қабырғаларының құрылысы, 1521 жылғы Рождество қарсаңында болған жойқын өрт және 16 ғасыр бойы қалаға су жеткізу үшін салынған Los Pilares су құбырлары салынды. Фернандо де Вальдес Салас 17 ғасырдың басында Өнер колледжін (Овиедо университетін) құрғаннан кейін Овиедо прогрессивті қалалық кеңеюге ұшырады. 18 ғасырда аймақтық ақсүйектердің және ерекше сарайлардың құрылысы, 19 ғасырда өнеркәсіптік өсім және Урия көшесінің қалалық дамуы, сондай-ақ 20 ғасырда әкімшілік және коммерциялық даму одан әрі серпіліс берді. 1934 жылдың қазанында консервативті үкіметке қарсы солшыл көтеріліс болды, ол бірнеше қалаларда негізделген. Астурияда шайқас қысқа мерзімді азамат соғысына айналды: 1934 жылғы Астурия шахтерлерінің ереуілі. Шахтерлердің басым көпшілігі 50 000 жұмысшы динамитпен қаруланып, ауыр шайқастан кейін Овиедоны басып алды. Олар 30 000 мылтық пен пулеметтері бар арсеналды бақылауға алды. Армия Бас штабының бастығы, генерал Франсиско Франко көтерілісшілерді жеңген әскерлерді жіберді, бұл Овиедо көшелеріндегі қанды шайқасқа әкелді, нәтижесінде 3 000 көтерілісші қаза тауып, 7 000 жараланды. Собор зардап шекті, оның 8 ғасылдан бергі шіркеуі минамен жарылды. Одан кейін көптеген жалған қасірет туралы әңгімелер тарады. Sieg...
География
Овиедо Астурияның орталығында Налон және Нора өзендері арасында орналасқан. Солтүстігінде Лас-Регуэрас және Льянера, оңтүстігінде Миерес және Рибера-де-Ариба, шығысында Сиеро және Лангрео, ал батысында Градо және Санто-Адриано жатыр. Овиедоның биіктігі теңіз деңгейінен 80-ден 709 метрге дейін жетеді. Қала солтүстікте Монте-Наранко және оңтүстікте Сьерра-дель-Арамо тауларының арқасында қатты желден қорғалған. Қаланың орталық бөлігі көбінесе төбелі.
Экономика
Экономика қызмет көрсету саласына күшті тәуелді, қала орталығында көптеген кеңсе ғимараттары бар. Овиедоның аймақтың әкімшілік орталығы мәртебесі мемлекеттік басқаруда көптеген жұмыс орындарын қолдайды. Испанияның осы аймағында маңыздылығын сақтап қалған өндіріс секторы Овиедоның өзінде кең таралмаған, бірақ қаланың солтүстігінде, Овиедо мен Хихон арасында орналасқан Сиэро және Лланера муниципалитеттерінде маңыздырақ. 2009 жылы муниципалитеттің жалпы қарызы 135 миллион евроны құрады.
Сәулет
Овьедода өте бай сәулет тарихы бар, көптеген ғимараттар ерте ортағасырлық дәуірге жатады. Көптеген құрылыс жобалары Альфонсо II (791–842) және Рамиро I (842–850) билік құрған кезде қолға алынды. Альфонсо III-нің үлесі жақсы құжатталмаған. Альфонсо II төрт шіркеу салдырған, олардың бірі Құтқарушы Мәсіхке, бірі Әзіре Мәрияға, бірі Киелі Тирске, ал екіншісі Юлиан мен Базилиссаға арналған. Құтқарушыға, Әзіре Мәрияға және Киелі Тирске арналған шіркеулердің іздері аз. Құтқарушыға арналған Сан-Сальвадор шіркеуі Овьедо соборының астында орналасқан деп саналады. Әзіре Мәрияға арналған Санта-Мария-де-ла-Корте шіркеуі 1702 жылы қиратылды. Ал Киелі Тирске арналған шіркеу бүгінде Сан-Тирсо шіркеуі ретінде сақталған. Шіркеудің тек қабырғасы мен үш терезесі Альфонсо II кезінде салынған, ал қалған бөлігі 14 ғасырға жатады. Альфонсо II кезінде салынған ең жақсы сақталған шіркеу – Сан-Хулиан-де-лос-Прадос. Рамиро I билік құрған кезде екі ғимарат салынған, біреуі Әзіре Мәрияға арналған шіркеу, екіншісі сарай болған. Бұл ғимараттар Овьедодан тыс, Монте-Линьум тауында салынған. Санта-Мария-де-Наранко шіркеуі бастапқыда сарай болған, бірақ кейіннен шіркеуге айналдырылған. Шіркеудің жоспары сол кездегі басқа шіркеулерден ерекшеленеді, мүмкін, ол патшаның тағына арналған залды қамтуы керек болғандықтан. Рамиро I кезінде салынған тағы бір шіркеу – Сан-Мигель-де-Лилло. Камера Санта-де-Овиедо. 802 жылға дейін салынған. Ол собордың оңтүстік бөлігіне жалғасқан және ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұра тізіміне енген. Овьедо Судариумінің Арка Санта сандығында сақталған. Қасиетті камерада көптеген христиан қазыналары бар. Онда Альфонсо III үшін жасалған алтын және асыл тастармен әшекейленген үлкен жеңіс кресі сақталған, ол алғашқы астуриялық патша Пелайо қолданған ағаш креске арналған. Ағаш крест 718 жылы Ковадонга шайқасында астуриялықтардың жеңісінде қолданылған деп есептеледі. Арка Санктаның өзі, әшекейленген күміс тақталармен қапталған, Альфонсо VI (1072–1109) тапсырысымен жасалған. Ла Фонкалада. 9 ғасырдағы фонтан. Бұл бүкіл Еуропадағы романнан бұрынғы азаматтық құрылыстың сақталған жалғыз мысалы. Овьедо университеті 1574 жылы құрылған, бірақ ресми түрде 1608 жылдың 21 қыркүйегінде, Әзірет Матай мерекесінде ашылған. Ол архиепископ Д. Фернандо Вальдес Салас, V Карл, Киелі Рим императоры және II Филипп кезінде министр және Бас инквизитор болған өсиеті бойынша қаржыландырылды. Қалалық әкімшілік (Casa Consistorial). 1662 жылға дейін салынған. Ла Балескида капелласы (13 ғасыр). Ол Овьедо тігіншілер гильдиясымен байланысты. 17, 19 және 20 ғасырларда бірнеше рет қайта жаңартылды. Ол Үміт Әзіресіне арналған. Льянес үйі (18 ғасыр). Астуриядағы ең жақсы барокколық қасбет. Деан Пайаринос үйі (20 ғасыр). Боз-ар стилінде салынған ғимарат. Қазіргі уақытта Эдуардо Мартинес Торнер консерваториясы орналасқан. Сан-Висенте монастыры (8 ғасыр). Қазіргі уақытта Астурия археологиялық мұражайының үйі. Санто-Доминго монастырының шіркеуі, Овьедо (16 ғасыр). Қала қабырғасының сыртындағы монастырлық қоныстардың бірі. Бастапқы ғимарат 1934 жылы өртеніп, Азамат соғысынан кейін қайта жаңартылды. El Fontán нарығы (17-18 ғасырлар). Қарапайым, бірақ монументалды кешен; 18 ғасырдағы көкөніс нарығы орналасқан аркалы алаң. Ол алыпсатарлық амалдардың құрбаны болды. Оны өздігінен нашарлауға тастады; жөндеуге келмейтінін мәлімдегеннен кейін, ол 1998 жылы қиратылды және барлық заманауи жайлылықтармен қайта салынды, бірақ бастапқы пропорциялары түбегейлі өзгерді; бастапқы кешен қазіргі орнына қарағанда әлдеқайда төмен болды. Casas del Cuitu, 20 ғасырдың басындағы модерн стиліндегі пәтер үйі. Сантьяго Калатрава жобалаған Овьедо Конгресс сарайы. Сан-Тирсо шіркеуі немесе Киелі Тирс шіркеуі негізгі собордың оңтүстік-батысында орналасқан. Шіркеудің тек шығыс бөлігі Альфонсо II билігіне дейін, ал қалған бөлігі 14 ғасырда салынған. Үш аркалы терезе және шығыс қабырға – шіркеудің 9 ғасырдың басында салынған жалғыз бөлігі.
Саясат
Қазіргі мэр - Альфредо Кантели (ХДП).
Формула бірінші
Овиедоның ең танымал спортшысы – 2005 және 2006 жылғы Формула-1 әлем чемпионы Фернандо Алонсо. Ол Испанияның Формула-1 жүлдесін жеңіп алған жалғыз спортшысы ретінде танымал, және Минарди, Рено, Феррари, Макларен, Альпин және Астон Мартин командаларында жарысқан. Алонсоның өзі жасаған картинг трассасымен бірге, ресми мансабы мен өміріне арналған мұражайы Ланьерада, Овиедоның жанында орналасқан.
Овьедодағы спорттық командалар
"Реал Овьедо" футбол командасы. (La Liga Smartbank, екінші дивизион)
"Реал Овьедо" регби командасы. (División de Honor B, екінші дивизион)
Oviedo CB баскетбол командасы. (LEB Oro, екінші дивизион)
"Балонманно База Овьедо" гандбол командасы. (División de Honor Plata, екінші дивизион)
Oviedo Booling роллерлік хоккей командасы. (OK Plata, екінші дивизион)
"Реал Овьедо Феменино" футбол командасы. (Segunda División)
Real Oviedo Rugby, rugby union team. (División de Honor B, second division)
Oviedo CB, basketball team. (LEB Oro, second division)
Balonmano Base Oviedo, handball team. (División de Honor Plata, second division)
Oviedo Booling, roller hockey team. (OK Plata, second division)
Real Oviedo Femenino, football team. (Segunda División)
Климат
Овиедоның климаты орташа мұхиттық (Кёппен климаттық жіктелімі бойынша Cfb). Климаты көршілес Гижон қаласына өте ұқсас, бірақ биіктігі жоғарырақ және құрлыққа қарай орналасқандықтан температураның өзгеруі сәл кеңірек. Овиедоның ең жылы айы тамыз, орташа ең жоғары температурасы 23,3 °C (74 °F). Қала орталығы метеостанциядан төменде орналасқан, сондықтан жыл бойы ауа райы жұмсақ болуы мүмкін, себебі екеуі де теңізден жоғары қарай еңіс бойында орналасқан. Теңізге жақын орналасуының арқасында қысы әлдеқайда жұмсақ, Испанияның континенттік бөлігіндегі, мысалы Мадрид аймағындағыдан гөрі. Бірақ жазы ішкі аймақтарға қарағанда әлдеқайда салқын болады. Жазда ылғалдылық аздап төмендейді, бірақ Испанияның басқа аймақтарына қарағанда бұл аз байқалады.
Әуежайлар
Овиедо қаласына Астурия әуежайы қызмет көрсетеді, ол қала орталығынан шамалы қашықтықта орналасқан; ол Кастриллон муниципалитетінде орналасқан. Әуежай қаламен А8 тас жолы, А66 тас жолы және белгілі бір кесте бойынша жүретін автобус қызметі (Alsa) арқылы байланысты.
Қоғамдық көлік
Қазіргі уақытта Овиэдода 15 автобус желісі және бір Búho (түнгі) желісі бар. Түнгі желілер сенбі, жексенбі күндері және мереке күндерінің алдында, Рождество күні мен Рождество қарсаңынан басқа күндері жұмыс істейді. Овиэдоның ауылдық аймақтарын байланыстыратын соңғы екі желі (Línea U және Línea V) 2020 жылдың наурыз айында іске қосылды және олар тек дүйсенбіден жұмаға дейін жұмыс істейді.
Темір жол
Овиедо теміржол станциясы Renfe компаниясы басқаратын өңірлік және қала маңы (cercanías) қызметтерінен, сондай-ақ тар теміржол Renfe Feve желілерінен өзге, ұзақ және орта қашықтықтағы кең ауқымды қызметтерді ұсынады. Бұл муниципалитет шегінде Cercanías Asturias желісіне Ла Корредория, Лламакике, Эль Калейо, Оллиониго, Санта-Эулалия-де-Мансанеда, Тудела-Вегин, Парке-Принсипадо, Коллото, Арганоса Лавапиес, Лас-Кампас, Лас-Масас, Сан-Клаудио, Сото-Удрион, Трубия, Фусо-де-ла-Рейна және Касес сияқты басқа да теміржол станциялары кіреді.
Тау-кен темір жолы
Oviedo Villapérez тау-кен темір жолы тар телімді темір жол болды. Оның ұзындығы шамамен болды және 1880 жылдан 1916 жылға дейін Овьедо қаласынан Виллаперес және Наранко тау-кен аймақтарындағы темір кен кеніштеріне дейін салынған.
Трамвай
1922 жылдан 1956 жылға дейін Овиэдо қаласында трамвай жүйесі жұмыс істеген.