Кіріспе
Буддизмнің әсері бар көркемдік тәжірибелер Буддизм өнері - бұл буддизм аясында жасалған бейнелеу өнері. Онда Гаутама Будданың және басқа Буддалар мен бодхисаттвалардың бейнелері, тарихи және мифтік буддалық кейіпкерлер, олардың өмірінен повесть көріністері, мандалалар және буддалық тәжірибемен байланысты физикалық заттар, мысалы, ваджралар, қоңыраулар, ступалар және буддалық ғибадатханалар архитектурасы бар. Буддистік өнер Үндістанның солтүстігінде, қазіргі Үндістан, Пәкістан және Ауғанстанда пайда болды, ең ерте сақталған заттар Сиддхартха Гаутаманың тарихи өмірінен бірнеше ғасырдан кейін, біздің заманымызға дейінгі VI-V ғасырларда пайда болды. Буддизм әр жаңа елде таралып, дамыған сайын, буддистік өнер де соған ілесіп кетті. Бұл өнер солтүстікке қарай Орталық Азия арқылы шығыс Азияға қарай дамып, будда өнерінің солтүстік саласын, ал шығысқа қарай Оңтүстік-Шығыс Азияға дейін будда өнерінің оңтүстік саласын құрады. Үндістанда буддалық өнер өркендеп, индустар мен джайнистердің өнерлерімен бірге дамыды, үңгірдегі ғибадатханалар кешендері бірге салынған, олардың әрқайсысы екіншісіне әсер еткен болуы мүмкін. Бастапқыда тарихи Будданың құлшылық мүсіндеріне, сондай-ақ оның өмірі мен бұрынғы өмірлерінің егжей-тегжейлі көріністеріне баса назар аударылды, бірақ будда пантеоны бодхисаттвалар мен басқа да тұлғалардың құлшылық бейнелерін дамыта бастаған сайын олар Будданың тек қызметшілерінен гөрі, Солтүстік будда өнерінде өздерінің жалпы тақырыптарына айналды және бірінші мыңжылдықтың аяғында басым болды.
Buddhist art is visual art produced in the context of Buddhism. It includes depictions of Gautama Buddha and other Buddhas and bodhisattvas, notable Buddhist figures both historical and mythical, narrative scenes from their lives, mandalas, and physical objects associated with Buddhist practice, such as vajras, bells, stupas and Buddhist temple architecture. Buddhist art originated in the north of the Indian subcontinent, in modern India, Pakistan and Afghanistan, with the earliest survivals dating from a few centuries after the historical life of Siddhartha Gautama from the 6th to 5th century BCE. As Buddhism spread and evolved in each new host country, Buddhist art followed in its footsteps. It developed to the north through Central Asia and into Eastern Asia to form the Northern branch of Buddhist art, and to the east as far as Southeast Asia to form the Southern branch of Buddhist art. In India, Buddhist art flourished and co developed with Hindu and Jain art, with cave temple complexes built together, each likely influencing the other. Initially the emphasis was on devotional statues of the historical Buddha, as well as detailed scenes in relief of his life, and former lives, but as the Buddhist pantheon developed devotional images of bodhisattvas and other figures became common subjects in themselves in Northern Buddhist art, rather than just attendants of the Buddha, and by the late first millennium came to predominate.
Иконияға дейінгі кезең (біздің заманымызға дейінгі 5 - 1 ғасыр)
Б.з.д. 2-ші - 1-ші ғасырларда мүсіндер Будданың өмірі мен ілімдерінің эпизодтарын бейнелейтін, айқын көріністерге айналды. Бұл әдетте ступаларды безендіруге байланысты, ант тақташалары немесе фриздер түрінде жасалды. Үндістанның ұзақ уақыттан бері қалыптасқан мүсіндік дәстүрі және бай иконографиялық шеберлігі болса да, Будда ешқашан адам түрінде бейнеленбеген, тек буддалық символика арқылы бейнеленген. Бұл кезең аникондық кезең болуы мүмкін. Суретшілер Будданы антропоморфтық түрде бейнелеуге асықпай, соған жол бермеу үшін күрделі аникондық символдарды жасады (олар тіпті басқа адам фигуралары пайда болатын наративті сахналарда да). Бұл үрдіс біздің заманымыздың 2-ші ғасырына дейін Үндістанның оңтүстік бөлігінде Амаравати мектебінің өнерінде сақталған (қараңыз: Мараның Буддаға шабуыл жасауы). Бұған дейін Будданың антропоморфты бейнелері ағаштан жасалған болуы мүмкін және содан бері жойылған болуы мүмкін деп айтылған. Алайда археологиялық зерттеулер бұл жайында ешбір дәлел таппады. Үндістанда буддалық өнердің алғашқы туындылары б.з.б. Бодх-Гайядағы Махабодхи ғибадатханасы Бирма мен Индонезиядағы ұқсас құрылыстардың үлгісі болды. Сигириядағы фрескалар Ажанта үңгіріндегі суреттерден де көне деп айтылады.
Иконалық кезең (б.з.б. 1-ғасыр қазіргі уақыт)
Қытайдың тарихи дереккөздері мен Тарим алабындағы Дунхуан қаласындағы қабырға кескіндері зерттеуші және елші Чжан Цзяньның Орталық Азияға, шамамен б.з.д. 130 жылы Бактрияға дейінгі саяхаттарын дәл сипаттап береді. Сол қабырға кескіндері император Хан Вудиді (15687 б.з.д.) будда мүсіндеріне табынып, оларды "б.з.д. Қытай тарихи әдебиетінде Буддаға табынушы Хан Вуди туралы басқа айтылмаса да, қабырға кескіндері Будданың мүсіндері біздің заманымызға дейінгі 2-ғасырда өмір сүргенін көрсетеді, оларды тікелей Индо-гректер дәуірімен байланыстырады. Будданың антропоморфты бейнелері біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Солтүстік Үндістанда Бимаранның сандығымен пайда бола бастады. Жаратылыстың үш негізгі орталығы ретінде қазіргі Пәкістанның Солтүстік-Батыс шекаралық провинциясындағы Гандара, Амаравати және Орталық Солтүстік Үндістанның Матура аймағы анықталды. Гелленистік мәдениет Гандхараға біздің заманымыздан бұрын 332 жылы Ұлы Ескендірдің басып алуы кезінде енгізілді. Чандрагупта Маурья (б.з.д. 321298), Маурья империясының негізін қалаушы, 305303 жылы Селевкид Маурья соғысы кезінде Македония сатраптарын жаулап алды. Чандрагуптаның немересі Ашока (б.з.д. 268 - 232) Үндістан субконтинентіндегі ең ірі империяны құрған, Калинга соғысынан кейін буддизмге көшті. Ашока экспансионистік идеологиядан бас тартып, өз империясында Ашока жарлықтарында сипатталған дін мен философияны тарату үшін жұмыс істеді. Ашока өзінің патшалығындағы грек халықтарын буддизмге айналдырды деп мәлімдейді: Мұнда патшаның иелігінде гректер, камбоджалар, набхакалар, набхапамкиттер, боджалар, питиникалар, андралар мен палидалар арасында барлық жерде адамдар Дхармадағы құдайлардың сүйікті нұсқауларын орындайды. Маурь империясы Шунга империясымен құлатылғаннан кейін Греко-Бактриан және кейіннен Индо-грек патшалықтары Үндістанның солтүстік-батысына басып кірді. Олар грек буддистік өнер стилін субконтиненттің басқа бөліктеріне таратуға мүмкіндік берді. Индо-грек патшасы Менандр I буддизмнің үлкен қамқоршысы ретінде танымал болды, ол архат атағына ие болды. Осы аралықта Пушьямитра Шунга буддизмді қудалады, болжам бойынша Маурья империясының мұрасын одан әрі жою үшін. Бұл Матураның шығысында буддалық өнердің құлдырауына әкелді. Гандаран буддалық мүсіндер адам бейнелері мен әшекейлер түрінде эллиндік көркемдік ықпалды көрсетеді. Фигуралар бұрыннан белгілі болған Үндістаннан әлдеқайда үлкен және табиғи, ал жаңа бөлшектерге толқынды шаштар, екі иықты, аяқ киім мен сандалдарды жауып тұрған драпировкалар және акантус жапырақтары орнамасы кірді. Матура өнері Үндістан дәстүріне негізделген, оны Яксалар сияқты құдайлардың антропоморфты бейнесі көрсетеді, бірақ Будданың кейінгі бейнелерімен салыстырғанда стилі архаикалық. Матуран мектебінің киімдері сол жақ иығын жіңішке муссалинмен, қолдағы дөңгелекпен, лотос отырғышымен жауып тұрды. Матура мен Гандара да бір-біріне ықпал етті. Өнердің гүлдену кезеңінде екі аймақ тіпті Кушандар тұсында саяси жағынан бірікті, екеуі де империяның астанасы болды. Будданың антропоморфты бейнелері Матурадағы буддалық өнердің жергілікті эволюциясының нәтижесі ме, әлде грек буддалық синкретизм арқылы Гандарадағы грек мәдени ықпалының салдары ма - бұл әлі де талқылануда. Бұл көркем өнерге басынан бастап адам баласының нақты белгілері, пропорциялары, көзқарасы мен қасиеттері, сондай-ақ кемелділік пен сергектік сезімімен бірге құдайлық қасиеттер қосылған реалистік идеализм тән. Будданың адам және құдай ретінде бейнеленуі кейінгі буддалық өнердің иконографиялық канонына айналды. Үндістанда ертедегі буддалық суреттердің қалдықтары өте сирек кездеседі, Ажанта үңгірлерінің кейінгі кезеңдері біздің заманымыздың 480-ші жылына дейін салыстырмалы түрде қысқа уақыт ішінде жасалған, сақталған жұмыстардың басым көпшілігін береді. Бұл өте күрделі шығармалар, әрине, жақсы дамыған дәстүр бойынша жасалған, әрине, діни тақырыптар сияқты сарайлардағы дүниенің жұмыстарына сурет салған. Буддизм өнерінің дамуы Үндістанда бірнеше ғасырлар бойы жалғасты. Матураның қызғылт құмтастан жасалған мүсіндері Гупта дәуірінде (б.з. 4 - 6 ғасырлар) өркендеп, модельдеудегі өте жоғары орындаушылыққа және нәзіктікке жетті. Гупта мектебінің өнері Азияның қалған бөлігінде барлық жерде өте ықпалды болды. Біздің заманымыздың 12-ші ғасырының соңында буддизм өзінің толық даңқымен тек Үндістанның Гималай аймақтарында сақталды. Б�...
Here in the king's domain among the Greeks, the Kambojas, the Nabhakas, the Nabhapamkits, the Bhojas, the Pitinikas, the Andhras and the Palidas, everywhere people are following Beloved of the Gods' instructions in Dharma. After the overthrow of the Mauryan Empire by the Shunga Empire, the Greco Bactrian and subsequently the Indo Greek Kingdoms invaded north western India. They facilitated the spread of Greco Buddhist art style to other parts of the subcontinent. The Indo Greek King Menander I was renown as a great patron of Buddhism, attaining the title of an arhat. Meanwhile, Pushyamitra Shunga persecuted Buddhism, presumably to further erase the legacy of the Mauryan Empire. This led to the decline of Buddhist art east of Mathura. Gandharan Buddhist sculpture displays Hellenistic artistic influence in the forms of human figures and ornament. Figures were much larger than any known from India previously, and also more naturalistic, and new details included wavy hair, drapery covering both shoulders, shoes and sandals, and acanthus leaf ornament. The art of Mathura tends to be based on an Indian tradition, exemplified by the anthropomorphic representation of divinities such as the Yaksas, although in a style rather archaic compared to the later representations of the Buddha. The Mathuran school contributed clothes covering the left shoulder of thin muslin, the wheel on the palm, the lotus seat. Mathura and Gandhara also influenced each other. During their artistic florescence, the two regions were even united politically under the Kushans, both being capitals of the empire. It is still a matter of debate whether the anthropomorphic representations of Buddha was essentially a result of a local evolution of Buddhist art at Mathura, or a consequence of Greek cultural influence in Gandhara through the Greco Buddhist syncretism. This iconic art was characterized from the start by a realistic idealism, combining realistic human features, proportions, attitudes and attributes, together with a sense of perfection and serenity reaching to the divine. This expression of the Buddha as both man and God became the iconographic canon for subsequent Buddhist art. Remains of early Buddhist painting in India are vanishingly rare, with the later phases of the Ajanta Caves giving the great majority of surviving work, created over a relatively short up to about 480 CE. These are highly sophisticated works, evidently produced in a well developed tradition, probably painting secular work in palaces as much as religious subjects. Buddhist art continued to develop in India for a few more centuries. The pink sandstone sculptures of Mathura evolved during the Gupta period (4th to 6th century CE) to reach a very high fineness of execution and delicacy in the modeling. The art of the Gupta school was extremely influential almost everywhere in the rest of Asia. At the end of the 12th century CE, Buddhism in its full glory came to be preserved only in the Himalayan regions in India. These areas, helped by their location, were in greater contact with Tibet and China – for example the art and traditions of Ladakh bear the stamp of Tibetan and Chinese influence. As Buddhism expanded outside of India from the 1st century CE, its original artistic package blended with other artistic influences, leading to a progressive differentiation among the countries adopting the faith. A Northern route was established from the 1st century CE through Central Asia, Nepal, Tibet, Bhutan, China, Korea, Japan and Vietnam, in which Mahayana Buddhism prevailed. A Southern route, where Theravada Buddhism dominated, went through Myanmar, Sri Lanka, Thailand, Cambodia, and Laos.
Солтүстік будда өнері
Буддизмнің жібек жолы арқылы Орталық Азияға, Қытайға, содан кейін Корея мен Жапонияға таралуы біздің заманымыздың 1-ші ғасырында Қытай императоры Минг (шамамен 58-75 жж.) батысқа жіберген елшіліктің жартылай аңыздық есебімен басталды. Алайда, біздің заманымыздың 2-ші ғасырында кеңінен байланыс орнаған, бұл Кушан империясының Тарим алабының қытай аумағына кеңейгенінің салдарынан, көптеген Орталық Азия буддалық монахтарының қытай жерлеріне миссионерлік күш-жігерлерімен басталған. Локаксэма сияқты буддалық жазбалардың алғашқы миссионерлері мен қытай тіліне аудармашылары парфян, кушан, согдий немесе кухен болды. Жібек жолы бойындағы Орталық Азияның миссионерлік күш-жігері өнерлік әсерлердің ағысымен бірге болды, бұл 2-ші ғасырдан 11-ші ғасырға дейін Тарим алабында, қазіргі Шинжаңда серинд өнерінің дамуында көрінеді. Серинд өнерінің көбінесе Гандхара ауданындағы грек буддистік өнерінен туындайды, қазіргі Пәкістан, Үндістан, грек және римдік әсерлерді біріктіреді. Ерікті жол Греко буддалық иконография жапондық Фужин құдайына әсер еткен болуы мүмкін. Солтүстік жолдың өнеріне дәстүрлі агамдардан басқа жаңа мәтіндерді қабылдау және буддизмді түсінудегі өзгерістермен сипатталатын буддизмнің инклюзивті саласы Махаяна буддизмінің дамуы да қатты әсер етті. Махаяна ерте Буддалық дәстүрлі архаттардың азаптан босатылуы (духха) идеалынан асып түседі және бодхисаттва жолын баса көрсетеді. Махаяна сутралары Будданы трансценденттік және шексіз болмысқа көтереді және алты кемелділікке, түпкілікті білімге (праджнапарамита), ағартушылыққа және барлық сезімтал жандардың азаттыққа арналатын бодхисаттвалар пантеонын қамтиды. Солтүстіктегі буддалық өнерге буддалық пантеонның өте бай және синкретикалық бейнелері тән, онда әртүрлі буддалар, бодхисаттвалар және көктегі жандар (девалар) бейнелері көп.
Ауғанстан
Ауғанстанда буддалық өнер (ежелгі Бактрия) ислам діні таралғанға дейін бірнеше ғасыр бойы сақталып қалды. Бұған Бамян Буддалары мысал бола алады. Басқа мүсіндер, штукатурлық, шиста немесе саз балшықтан жасалған, Үндістаннан кейінгі Гупта манеризмі мен классикалық, эллиндік немесе тіпті грек-римдік ықпалдың өте күшті қоспасын көрсетеді. Ислам билігі "Китаптың" басқа діндеріне шектеулі төзімділік танытса да, буддизмге мүлдем төзімділік танытты, ол "боттарға табынуға" байланысты дін ретінде танылды. Ислам дінінде бейнелі көркем өнерге тыйым салынғандықтан, буддалық өнер көптеген шабуылдарға ұшырады, бұл талибан режимімен жүйелі түрде жойылады. Бамян Буддалары, Хадда мүсіндері және Ауғанстан мұражайындағы көптеген артефакттар жойылған. 1980 жылдан бері болып жатқан көптеген қақтығыстар археологиялық орындарды жүйелі түрде тонауды, яғни табылған бұйымдарды халықаралық нарықта қайта сатуды мақсат етіп отыр.
Орталық Азия
Орталық Азия ұзақ уақыт бойы Қытай, Үндістан және Парсы арасындағы кездесу орны рөлін атқарды. Б.з.д. 2-ғасырда бұрынғы Ханның батысқа қарай кеңейуі Азияның эллиндік өркениеттерімен, әсіресе Греко-Бактрия патшалығымен қарым-қатынастың артуына әкелді. Содан кейін буддизмнің солтүстікке қарай таралуы буддистік қауымдардың және тіпті буддистік патшалықтардың Орталық Азия оазистерінде қалыптасуына әкелді. Кейбір Жібек жолы қалалары буддалық ступалар мен монастырлардан толығымен тұратын, ал олардың басты мақсаттарының бірі Шығыс пен Батыс арасындағы саяхатшыларды қарсы алу және оларға қызмет көрсету болған көрінеді. Орталық Азияның шығыс бөлігі (Қытай Түркістаны (Тарим бассейні, Шинжаң) өте бай Серинд өнерін көрсетті (көптеген үңгірлердегі қабырға суреттері мен рельефтері, кенептегі портативті суреттер, мүсіндер, ырым-жырымдар), бұл Үндістан мен эллиндік мәдениеттердің көптеген әсерлерін көрсетеді. Гандаран стилін еске түсіретін өнер туындылары, сондай-ақ Гандари жазуы Хароштидегі жазбалар табылды. Бұл әсерлер қытай мәдениетінің күшті әсерінен тез сіңірілді, және осы уақыттан бастап қытайлық ерекшелік қалыптасты.
Қытай
Буддизм Қытайға біздің заманымыздың 1-ші ғасырында келіп, Қытайға өнердің жаңа түрлерін, әсіресе мүсіндер саласында таныстырды. Бұл алыстағы дінді қабылдап, қытайлықтардың күшті белгілері буддалық өнерге енгізілген.
Тан әулеті Цин әулеті
Суй әулетінің тұсында болған ауысудан кейін, Тан дәуірінің буддалық мүсіндері айқын өмірлік көрініске айналды. Династияның шетелдік ықпалға ашылуы және қытайлық буддалық монахтардың Үндістанға көптеген сапарларына байланысты Үндістан мәдениетімен алмасудың жаңартылуынан, Тан династиясының буддалық мүсіндері Гупта дәуірінің үнді өнерінен шабыт алған классикалық форманы қабылдады. Сол кезде Тан хандығының астанасы Чанъань (қазіргі Сиань) буддизмнің маңызды орталығы болды. Сол жерден буддизм Кореяға тарады, ал Тан Қытайға жіберілген жапондық миссионерлер оған Жапонияда табан тіреуге көмектесті. Қытайда Тан әулетінің соңы жақындаған кезде шетелдік ықпалға кері көзқарас қалыптасты. 845 жылы Тан императоры Вузонг жергілікті дін - даосизмді қолдау үшін барлық "шетелдік" діндерді (оның ішінде христиандық несториандық, зороастризм және буддизм) заңсыз деп жариялады. Ол буддалық дүние-мүлкін тәркілеп, дінді жер астына кетуге мәжбүр етті, сондықтан Қытайдағы дін мен оның өнерінің дамуына әсер етті. Тан әулетінен кейін Буддизм бес әулет пен он патшалық дәуірінде бірнеше мемлекеттерде ресми қолдауды жалғастырды, бұл кезекті Ляо, Цзинь, Сун, Юань және Мин әулеттері кезінде жалғасты. Бұл Сичуань провинциясындағы Дадзу жартасындағы Будданың ірі мүсіндері сияқты үңгірлерде жаңа монументалды буддалық өнер туындыларының, сондай-ақ Лонксинг ғибадатханасы мен Дуле ғибадатханасындағы Бодхисаттва Гуаньиннің алып эзотерикалық мүсіндері сияқты ғибадатханаларда салынғандығымен белгіленді. Тиантай мен Хуаян сияқты түрлі қытай буддасы дәстүрлері қайта жаңғырды. Чан буддизмі әсіресе Сунь династиясы кезінде үлкен беделге ие болды. Чан монахтарының ертедегі суреттері Гонгби суреттерінің мұқият реализмін күшті, монохромды суреттерге ұмтылып, ағартушылық әсерін щетка арқылы көрсетуге тырысты. Он екінші ғасырда Чжу Си тұсында неоконфуциандықтың өрлеуі әдебиетшілердің монах суретшілерін айтарлықтай сынға ұшыратты. Осыған қарамастан, Чан сиялы суреттерін монахтар Юань (12711368) және Мин (13681644) династиялары арқылы Цин (16441912) династиясына дейін жалғастыра берді. Чан сиялы суреттерінен басқа, сурет салудың басқа түрлері де, әсіресе Мин әулеті кезінде, су және жер ритуалдық суреттері мен түрлі буддалық құдайлар мен басқа да тұлғаларды бейнелейтін қабырғалық суреттер сияқты көбейді. Цинь династиясы кезінде маньчжур императорлары буддалық үрдістерді әртүрлі саяси және жеке себептермен қолдады. Шунчжи императоры Чан буддизмін ұстанатын, ал оның мұрагері Кангси императоры буддизмді насихаттап, өзін Манджусри бодхисаттваның адамдық тұлғасы деп атаған. Алайда, Цинь империясының үшінші билеушісі Цянлон императорының тұсында будда өнерінің императорлық қамқорлығы осы кезеңде өз деңгейіне жетті. Ол көптеген діни шығармаларды тибет стилімен жасады, олардың көпшілігі оны түрлі қасиетті кейіпте бейнеледі. Бұл кезеңде жасалған өнер туындылары тибет және қытай көркемдік тәсілдерінің бірегей бірігуімен сипатталады. Олар иконографиялық егжей-тегжейге ерекше көңіл бөліп, қытайлықтардың әсерінен жасалған сәндік элементтерді біріктіреді. Жазбалар көбінесе қытай, маньчжур, тибет, монғол және санскрит тілдерінде жазылған, ал суреттер жиі жарқын түстермен боялған. Сонымен қатар, Цянлон императоры бірқатар ауқымды құрылыс жобаларын бастады; 1744 жылы ол Йонхэ ғибадатханасын Пекиннің негізгі тибет буддасы монастыры ретінде қайта бағыштады, ғибадатханаға көптеген құнды діни суреттер, мүсіндер, тоқыма бұйымдар мен жазулар берді. Ксуми Фушу ғибадатханасы және оның ішінде орналасқан жұмыстар - бұл Цянлон императоры тапсырған тағы бір жоба, ол Цянлонның тұсында Қытайда өндірілген буддалық өнердің кейбір түрлерін сипаттайтын қытайлық, тибеттік және маньчжурлық көркем стилдердің бірегей қоспасын бейнелейді. 1795 жылы Цянлон императорының тақтан түсуінен кейін Цин ордасында тибет буддизміне деген сүйіспеншілік азайды. Цин императорларының Тибет буддизмін насихаттауының себептері саяси манипуляция ретінде түсіндірілді және Маньчжу, монғол және тибет қауымдастықтары арасындағы байланыстарды нығайту құралы ретінде түсіндірілді, бірақ бұл жақында жасалған зерттеулер бойынша күмән тудырады.
Мұра
Қытайда буддизмнің кең таралуы бұл елді буддистік өнердің әлемдегі ең бай жинақтарына айналдырды. Дунхуанның маңындағы Могао үңгірлері және Гансу провинциясының Йонгцинге жақын Бинлинг ғибадатханасы үңгірлері, Хэнань провинциясының Луоянға жақын Луньмен үңгірлері, Шанси провинциясының Датоңға жақын Юнган үңгірлері және Чунцин муниципалитетіне жақын Дадзу жартастағы ою-өрнектері буддалық мүсіндердің ең маңызды және танымал орындары болып табылады. 8-ғасырда Тан династиясы кезінде тау беткейінен ойылып шыққан және үш өзеннің қосылуына қарап тұрған Лешан Гигант Буддасы әлі күнге дейін әлемдегі ең үлкен тас Будда мүсіні болып табылады. Қытайдағы көптеген ғибадатханаларда бұрынғы династиялардың будда мүсіндері мен суреттері сақталған. Бұған қоса, буддалық мүсіндер қазіргі уақытта да буддалық ғибадатханалар мен киелі орындарға арналған.