Кіріспе
Америка археологы, эпиграф, майялық ғалым және АҚШ-тың Бірінші дүниежүзілік соғыстағы тыңшысы Сильванус Грисуолд Морли (1883 жылы 7 маусым, 1948 жылы 2 қыркүйек) - американдық археолог және эпиграф, ХХ ғасырдың басында Колумбқа дейінгі майя өркениетін зерттеген. Морли Карнеги институты атынан Чичен-Ицаның майялар жерін қазып, бірнеше ірі жинақтар мен майя иероглифтері туралы трактаттар жариялады. Сондай-ақ, ол жалпы аудитория үшін майялар туралы танымал жазбалар жазды. Замандастарының пікірінше, "Вей" Морли сол кездегі ең үздік мезоамерикандық археологтардың бірі болған. Соңғы уақытта оның теориясы мен еңбектері қайта қарастырылса да, оның басылымдары, әсіресе, күнтізбе жазулары әлі де келтіріледі. Карнеги институтының демеушілігімен жүргізілген түрлі жобалардың директоры ретінде ол кейінірек өздерінің мансабында елеулі жетістіктерге жеткен көптеген басқа да адамдарды бақылап, жігерлендірді. Майя зерттеулеріне деген құлшынысы мен ынта-жігері ежелгі майя өркениетінің көп қырларын ашатын жобаларға қажетті демеушілікке ықпал етті. Морли сонымен қатар Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Мексикада АҚШ атынан тыңшылық жасады, бірақ бұл іс-әрекеттердің ауқымы оның өлімінен кейін ғана белгілі болды. Мексика мен Орталық Америкадағы археологиялық далалық жұмысы Германияның және Америкаға қарсы іс-әрекеттерді тергейтін АҚШ-тың әскери-теңіз барлау қызметімен жұмыс істегеніне қолайлы жапсырма берді.
Sylvanus Griswold Morley (June 7, 1883September 2, 1948) was an American archaeologist and epigrapher who studied the pre Columbian Maya civilization in the early 20th century. Morley led extensive excavations of the Maya site of Chichen Itza on behalf of the Carnegie Institution and published several large compilations and treatises on Maya hieroglyphic writing. He also wrote popular accounts on the Maya for a general audience. To his contemporaries, "Vay" Morley was one of the leading Mesoamerican archaeologists of his day. Although more recent developments in the field have resulted in a re evaluation of his theories and works, his publications, particularly on calendric inscriptions, are still cited. In his role as director of various projects sponsored by the Carnegie Institution, he oversaw and encouraged many others who later established notable careers in their own right. His commitment and enthusiasm for Maya studies helped inspire the necessary sponsorship for projects that would ultimately reveal much about ancient Maya civilization. Morley also conducted espionage in Mexico on behalf of the United States during World War I, but the scope of those activities only came to light well after his death. His archaeological field work in Mexico and Central America provided suitable cover for his work with the United States' Office of Naval Intelligence investigating German activities and anti American activity.
Ерте өмір, білім және алғашқы экспедициялар
Морли Пенсильвания штатының Честер қаласында алты баланың ең үлкені болып дүниеге келді. Оның әкесі, полковник Бенджамин Ф. Морли сол кезде Пенсильвания әскери колледжінің (ПМК) вице-президенті және химия, математика және тактика профессоры болды. Оның анасы Сара да колледжмен байланыста болды, оның әкесі Феликс де Ланной қазіргі заманғы тілдер профессоры болған. Феликс (Силванның әжесінің атасы) Бельгияның жаңа тәуелсіздігін алғаннан кейін Америка Құрама Штаттарына көшіп келген. Морли он жасында отбасымен Колорадоға көшіп барды. Алайда оның әкесі - ғылым саласында білім алған, ПМК-да азаматтық инженерлік мамандық бойынша жоғары оқу орнын бітірген адам - бастапқыда оның амбицияларын қолдамады. Археология саласында жұмыс табу мүмкіндігі аз екенін көріп, полковник ұлын инженерлік мамандықты оқуға шақырды. Сильван ПМК-да инженерлік-гигиеналық мамандыққа түсіп, оны 1904 жылы бітірді. Морли "А" бағасымен бітірді. 1907 жылы Гарвардтан американдық зерттеулер бойынша. Ол Эдвард Томпсонның қонағы ретінде Чичен-Ицада бірнеше апта өткізді, онда ол Саградо cenote-нің дренажына көмектесті. АҚШ-қа оралған сапарында ол өзімен бірге пейбоди мұражайына тапсыруға арналған cenote-дан алынған артефакттерді алып барды. 1907 жылы жаз айында Морли Санта-Федегі (Нью-Мексико) Америка археология мектебінде (SAA) жұмыс істеуге кетті. Мұнда ол ежелгі Пуэбло халқының (Анасази) жерлері мен сәулетін зерттеді. Морли Колумбияға дейінгі сәулет өнерінің белгілі бір "Санта-Фе" стилін анықтауға айтарлықтай үлес қосты. Тағайындалғаннан кейін Морли SAA-да тұрақты жұмыс істеуге кетті және келесі бірнеше жыл бойы оның далалық жұмыстарының тапсырмалары оңтүстік-батыста, Мексикада және Орталық Америкада ауыстырылды. Морли 1908 жылы Гарвардта өнер магистрі дәрежесін алды. Чичен-Ицада қазба жұмыстары 1923-1924 жылдар аралығында ғана басталды. Чичен-Ица жобасы тоқтап тұрған кезде Морли Карнеги институтының атынан Мексика мен Орталық Америкада бірнеше экспедиция жүргізді. Сондай-ақ ол өзінің алғашқы ірі еңбегі "Мая иероглифтерін зерттеуге кіріспе" (1915) атты еңбегін жариялады.
Шымкенттік шұғыл әрекет
Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде (1914-1918), Морли аймақтағы неміс оператившілерінің қозғалысы туралы ақпарат жинады және баяндады, бұл ақпаратқа АҚШ үкіметі қатты қызығушылық танытты. Кейінгі тергеулер бойынша, Морли аймақта ғылыми зерттеулер жүргізу деген жалған атпен жұмыс істейтін ONI оператившілерінің бірі болды. Олардың міндеті Мексиканың Орталық Америка аймағында неміс жақтастары мен антиамерикандық агитация дәлелдерін іздеу және құпия неміс су асты базаларын іздеу болды (ол жоқ екені дәлелденді). Морлидің археологиялық жұмыстары ауылды аралап, фотосуретке түсіретін құралдармен қаруланған, ал ол өзі Орталық Американың жағалауы бойынша 3200 шақырымнан астам жол жүріп, неміс базаларының дәлелін іздеді. Бірнеше рет Морли күдікті сарбаздарды өзінің адал екендігіне сендіруге тура келді және кейде жап-жапсарын алып тастады. 1917 жылы бір оқиға кезінде Морлиге оның келуін сенімсіз бақылап жүрген Гондурас солдаттарының тобы ескі испан бекінісін суретке түсіруге кедергі жасады. Ол жергілікті билік органдарына қатты наразылық білдіріп, өзінің археолог ретінде сенім білдіру құжаттары күдіктілерден жоғары болуы керектігін мәлімдеді. Жергілікті билік оған әсер етпей, тек Морли Гондурас президенті Франсиско Бертранның қолы қойылған таныстыру хатына қол қойғаннан кейін ғана оған жалғастыруға рұқсат берді. Морли аймақтың көптеген мәселелері мен байқаулары бойынша кеңінен талдаулар жүргізді (оның 10 000-нан астам беттік баяндамасы болды), соның ішінде мұқият жағалау картасын жасау және АҚШ мүдделеріне "қатер төндіретін" саяси және әлеуметтік көзқарастарды анықтау. Кейбір есептер экономикалық тыңшылыққа жақын болды, олар аймақтағы ірі АҚШ компанияларының жергілікті бәсекелестері мен қарсыластарының, мысалы, United Fruit Company және International Harvester сияқты қызметтерін егжей-тегжейлі баяндады. Оның кейінгі еңбектері дәлелдегендей, Морли шынайы ғалым және археолог болған, ол аймаққа қызығушылық танытқан. Алайда, оның осы кезеңдегі ғылыми-зерттеу қызметі оның тыңшылық міндеттеріне қарағанда екінші реттік рөл атқарған сияқты. Оның тыңдаушылық ісін зерттеу авторлары Морлиді "АҚШ Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде шығарған ең жақсы құпия агент" деп жариялайды. Соғыстан кейін көп ұзамай Морлидің бірнеше замандастары Морли мен оның бірнеше әріптестеріне күдік келтірілген тыңшылық жұмысының екі жақтылығына қатысты күдіктерін білдірді. Бір танымал сыншы, әйгілі антрополог Франц Боас 1919 жылы 20 желтоқсанда шыққан "The Nation" журналында наразылық хат жариялады. Боастың хатында археологтар деп күдіктілердің аты аталмай, "жас шымшы ретінде өздерінің іс-әрекеттерін жасыру үшін ғылымды пайдаланып, оны жезөкшелікпен айналысқан" Орталық Америкадағы осы агенттерге айып тағылды. Хат жарияланғаннан он күн өткен соң, Америка антропологиялық қауымдастығы Боасты Боастың көзқарасынан ААА-ны алшақтататын резолюция бойынша 21-10 ресми дауыспен айыптап отырды. Мұндай "археолог тыңшылар" туралы этикалық пікірталас қазіргі уақытта да жалғасуда, кейбір комментаторлар заңды археологиялық дала жұмыстарына қатысатын адамдарға, әсіресе "сезімтал" үкімет бақылауындағы аймақтарда жұмыс істейтін немесе жұмыс істеуге тырысатын адамдарға қауіп төндіретінін және күдік тудыратындығын атап өтті.
Мексика мен Орталық Америкадағы далалық жұмыс
Морли келесі екі онжылдықтың көп бөлігін майя аймағындағы далалық жұмыстарға арнап, маусымдық археологиялық қазбалар мен қалпына келтіру жобаларын қадағалап, маусымнан тыс уақытта Америка Құрама Штаттарына оралып, ол тапқан нәрселер туралы бірқатар дәрістер оқыды. Негізінен Чичен-Ицадағы жұмыстарға қатысқанмен, Морли Карнегидің басқа майялық сайттарға, мысалы Яхчилан, Коба, Копан, Киригуа, Укмал, Наранхо, Сейбал және Уаксатунға де кеңінен тараған далалық жұмыстарға қатысты міндеттерді де атқарды. Морли осы жерлердің соңғысын (Гватемаланың Петен бассейн аймағында, Тикальдан солтүстікке қарай) қайтадан тапты. Бұл аймақта әлі де көп белгісіз ежелгі майялық жерлер болуы керек деп сенген Морли жергілікті чиклероларға осындай жерлер туралы хабар үшін "сыйлық" жариялады, олар табиғи сымның пайдаланылатын көздерін іздеп, орманды аралап жүрді; уақытында ол оны қайта табуға әкелген ақпаратпен марапатталды. Ол сондай-ақ, 8-ші циклдағы Майяның ұзақ санау күнтізбесінің күнін жазған стела жазуын тауып, Майя тілдерінен оның атын uaxactun деп атады (яғни "8 тон"; аты сөзбе-сөз "сегіз тасты" білдіруі мүмкін). Осы уақыт ішінде Морли мексикалық үкіметке қарсы Юкатан касталық соғысының талан-таражға ұшыраған жергілікті Юкатек майяларымен сенімділік туралы абыройға ие болды. Жылдар бойы ол Мексика мен АҚШ үкіметтерін ренжітпеуге бірдей абай болғанымен, бірнеше мәселеде олардың өкілі ретінде әрекет етті. Оның Майя аймағындағы Институттың барлық қызметіне басшылық етуі көп ұзамай қиындықтарға тап болды. Шығындар мен кестеден асып кетудің, сондай-ақ өндірілген кейбір зерттеулердің сапасына қатысты сын-пікірлердің салдарынан Карнеги кеңесі бірнеше жобаларды басқару Морлидің күшті жағы емес деп санай бастады. 1929 жылы бағдарламаның жалпы жетекшілігі А. В. Киддерге берілді, ал Морли Чичен-Ицаға шоғырланды. Морлидің Карнеги бағдарламасының негізгі мақсаты болған археологиялық зерттеулерден басқа, бағдарлама қазіргі заманғы Юкатек Майя қауымдастықтары туралы салыстырмалы далалық зерттеулерді де қолдайды. Бұл зерттеу 1930-шы жылдары жүргізілді және оны Карнеги ғылыми-зерттеу серіктесі ретінде антрополог Роберт Редфилд жүргізді, деректер жинады және жергілікті Майя тәжірибесінің төрт "деңгейіндегі" мәдени қарама-қарсылықтарын зерттеді дәстүрлі жергілікті ауыл, шаруа ауылы, қала және қала әлеуметтік антропологиялық терминдерде әлеуметтік оқшаулану мен біртектіліктің әртүрлі деңгейін білдіретін "типтер" ретінде талдады. Ол - әлсіз денелі, күшті денелі адам. Алайда Орта Американың орманды жерлерінде ауыр еңбек етіп, көп жағдайда ауыр жағдайларға ұшыраған жылдары денсаулығы нашарлап кетті. Бірнеше рет ол безгектің қайталана түсуімен әрекетке қабілетсіз болды және келесі жылы ірің ісігімен, содан кейін амебалық дизентериямен ауырып, ауруханаға жатқызылды. 1930 жылдары оның өмірінің қалған бөлігінде жүрегі ауыратын жүрек аурулары бар екені анық болды. Алайда ол бұл орманды "назарынан шығарған" болса да, жұмысына құлшыныспен кірісті. Жобаларды бақылау мен өз зерттеулерін жүргізу аралығында Морли майя иероглифтері мен олардың мағынасына қатысты бірнеше трактаттарды жариялады. Бұлардың ішінде Копандағы жазуларды зерттеу (1920) және оның Петен аймағында зерттеген көптеген жерлерді қамтитын үлкен зерттеу (бес томдық 2000 беттен аса үлкен том) бар (1932-38).
Контекст
Чичен-Ица Меридадан оңтүстік-шығысқа қарай 120 км жерде, Солтүстік-орталық Юкатанның ішкі жазықтарында орналасқан. Еуропалықтар бұл жерді XVI ғасырда конкистадорлар алғаш рет аралап келген кезден бастап білген. Юкатанды жаулап алған кезде испандар Чичен-Ицада астана құруға тырысты, бірақ аймақтағы майялардың қарсылығы оларды бірнеше айлық оккупациядан кейін қуып жіберді. Испандықтар 1542 жылы Юкатанға оралғанда, олар ақыры басқа майя қаласына, Т'хоға (немесе Тихоға) астана құруға қол жеткізді, оны олар Мерида деп атады. Чичен-Ица іспандықтар алғаш келгенге дейін ұзақ уақыт бойы функционалдық жағынан тасталып кеткен, бірақ жергілікті жергілікті жергілікті Юкатек Майя әлі де жақын маңдағы қоныстарда, тіпті оның бұрынғы шекараларында өмір сүрді (бірақ жаңадан салынған ағаш күркелерде, тастан жасалған ғимараттардың өзінде емес). "Чичен-Ица" атауы жергілікті тұрғындардың Диего де Ланда сияқты ең ертерек жазылған испан жазбаларынан белгілі, олар үшін бұл жер ұзақ уақыт бойы қажылық пен рәсімдер орны болған. Атауы (қазіргі юкатек орфографиясында чичен-ица) шамамен "Ица құдығының аузы" дегенді білдіреді, "құдық" жақын маңдағы қасиетті кенота (су толтырылған шұңқыр) және "Ица" - оның бұрынғы тұрғындары деп саналатын адамдардың аты. Жеңіс аяқталғаннан кейінгі үш ғасыр бойы бұл жер Стивенс пен Кэтэрвуд келгенге дейін салыстырмалы түрде қозғалмай қалды, бірақ жақын маңда бірнеше плантация құрылды. Ол кезде оның толық көлемі мүлдем анық емес еді, бірақ бүгін ол Юкатан аймағындағы ең үлкен майялық сайттардың бірі ретінде танылған. Бұл жер қанша уақыт бұрын функционалдық түрде тасталып кеткен (жергілікті майя шаруаларының бар болуын есепке алмағанда) бірден анық емес, бірақ бұл орталық және оңтүстік майя аймағының ескі тасталған жерлерімен салыстырғанда жақында болған сияқты.
Карнеги жобасы басталды
1922 жылы Мексикадағы саяси жағдай біршама тұрақтанған, бұл Карнеги институтының Чичен-Ица жобасында жұмыс бастауға жол ашты. Морли мен Карнеги институтының президенті Чарльз Мерриам 1923 жылдың ақпан айында Чичен-Ицаға барды. Мексика үкіметі қазірдің өзінде үлкен пирамиданы қалпына келтіру жұмыстарына кірісіп кетті. Морли Мерриамға қазба және қалпына келтіру үшін ең жақсы деп санаған аумақты, онда мың бағаналар тобы деп аталатын үйінді кешенін (соның ішінде Жауынгерлер ғибадатханасы бар) көрсетті. 1924 жылы Морли мен оның командасы қазба жұмыстарын бастау үшін қайтып келгенде, Чичен-Ица бірнеше үлкен қираған ғимараттар мен көптеген кішігірім ғимараттардан тұратын, олардың көпшілігі жер мен өсімдіктер үйінділерінің астында жасырылған үлкен кешен болды. Сайттың кейбір аймақтарын 19-шы ғасырдың аяғы мен 20-шы ғасырдың басында Дезире Шарней, Август Ле Плонжон, Теоберто Малер, Альфред Модслей, Эдуард Селер және Эдвард Х. Томпсон зерттеп, суретке түсіріп, құжаттаған, бірақ тек Ле Плонжон мен Томпсон ғана елеулі қазба жұмыстарын жүргізген, ал олардың күш-жігері Карнеги жобасымен салыстырғанда әлсіреген.
Негізгі табылған жерлер
1924 жылы Мексика үкіметінен он жылға қайталанатын қазу концессиясымен қаруланған Морли, оның далалық директоры Эрл Х. Моррис, суретшілер Энн Акстелл Моррис және Жан Шарлот және тағы бірнеше адам алғашқы барлауларын бастады. Олар сол жердегі басты алаңға ұқсайтын бір жерді таңдап алды. Олар таңғалғандай, өз бетімен тұрған бағаналардың қатарын тапты. Бұл таңғалдырады, өйткені мұндай бағаналар классикалық майя архитектурасында ешқашан болған емес. Бұл кешен (қазіргі уақытта "Мың бағаналы кешен" деп аталады, бірақ бағаналар саны мыңнан аз), орындалуы мен орналасуы жағынан Майяға ұқсамайтын, Чичен-Ицаның жұмбақ екендігі туралы бұрынғы болжамдарға растау берді. Бұл құрылым классикалық немесе классикалық майядан гөрі Мексиканың орталық бөлігіндегі (мыңнан астам шақырым қашықтықта) өркениеттердің сәулет стилімен көбірек ортақ болды. Әсіресе, бұл кешен мен басқа да біртіндеп ашылғандар қазіргі Мексика қаласынан солтүстікке қарай 100 км жерде орналасқан, толтектердің астанасы деп саналатын Тула қаласында салынған құрылыстармен көп ұқсастығы бар сияқты. Келесі бірнеше маусымда команда қазба жұмыстарын кеңейтіп, жер үйінділерінен басқа да аномальды құрылымдарды, мысалы, Ягуар ғибадатханасы мен Жауынгерлер ғибадатханасын қалпына келтірді. 1927 жылы олар соңғысының астында ескі құрылысты тауып, оны осы ерекше мүсіннің тағы бір табылған үлгісінен кейін "Чакмул ғибадатханасы" деп атады. Бұл құрылымдарда фрескалар болды, олар тағы да майя стиліне жатпайтын немесе кем дегенде майя мен майя еместердің будамышы. Олар сондай-ақ, обсерватория деп саналатын (соңырақ расталған) ерекше дөңгелек ғимарат - эль Караколды қайта құруда жұмыс істеді. Мексика үкіметімен басқа археологиялық қазба жұмыстары да жүргізіле бастады; екі жоба қазба жұмыстарын бірнеше жыл бойы бір-бірімен қатар жүргізіп, біршама күзетіліп, бірақ мейірімділікпен жалғастырды. Моррис күнделікті жұмысты қадағалап, Шарлот қабырға кескіндерін сызғанда, Морли тапқан барлық жазуларды, әсіресе күндерді көшіріп алумен айналысты. Бұл жазбалардың көпшілігі "Қысқа есеп" деп аталатын қысқаша түрінде жазылғандықтан, бұл шамамен 260 жыл ішінде болған оқиғаны ғана анықтайды. Жобаның соңына қарай Морлидің бұл жұмыстарының орнын 1937 жылы Герман Бейердің толық талдауы алмастыратын болды. Бұл еңбекте Бейер былай деп жазады: Мен доктор Сильванус Г. Морлидің пікірлерімен жиі келіспей келемін. Мұны ол Чичен-Ицаның иероглифтерін зерттеген бірнеше археологтардың бірі екендігімен оңай түсіндіре алады. Мен оның көптеген даталар мен уақыт кезеңдерін қамтитын Ескі империя қалаларының жазулары туралы нәтижелерімен келісем де, оның тек күнтізбелік мәселелерді шешу әдісі Чичен-Ицада сәтсіз деп санаймын, өйткені мұндай сипаттағы иероглифтер аз. Жобаның соңғы жылдары негізгі құрылымдарды қалпына келтіру жұмыстарын аяқтауға көбірек назар аударады, өйткені Морли жобаның екі мақсатына әрқашан назар аударған: зерттеу, сонымен қатар туризмнен уәде етілген кірісті алу үшін қайта құру.
I frequently have differed with the opinions of Dr. Sylvanus G. Morley. This is easily explained by the fact that he is one of the few archaeologists who have studied the hieroglyphs of Chichen Itza. While I agree with his results on the inscriptions of the Old Empire cities which contain many dates and time periods, I find that his method of dealing solely with calendrical matter fails at Chichen Itza, since there are but few hieroglyphs of that nature. The later years of the project would increasingly concentrate on completing the restorative work on the principal structures, for Morley always had an eye on the dual purpose of the project: to research, but also rebuild to generate the promised revenue from tourism.
Нәтижелер жиынтығы
Олардың қазбаларының таза зерттеу нәтижесі Чичен-Ицаның құрылыс стильдерінің ерекше қоспасы екенін көрсетті: онда Пуук, Рио Бек және Ченес сияқты майя стильдерінің кең ауқымы ғана емес, сонымен қатар Эль Тажин сияқты Мексиканың елеулі әсерлері болды, бірақ әсіресе Толтек. Дәлелдер сайтқа кем дегенде классикалық орта кезден бері адам қоныстанғандығын, бірақ сайттың негізгі күші болған кезде Post Classic-те ерекше гүлденгенін көрсетті. Олардың, басқалардың және кейбір Майя халқының қарым-қатынас дәуірінің деректері бойынша Шышен-Ицаға 10 ғасырда алыс батыстан келген Толтек жауынгерлері шабуыл жасап, басып алған деген пікір қалыптасты, олар жергілікті Майяны тағы бір ғасыр бойы ұстап отырды, тек кейіннен Ица деп аталатын аралас Майя Мехика тобымен алмастырылды. Кейінгі деректер бұл шабуылдың нақты жылы 987 жыл екенін және оның көшбасшысын Топильцин Се Акатл Кетцалькоатл деп аталатын аңыздық Толтек билеушісімен таныстырды. Морли жалпы алғанда, басқа сыртқы топтардың майяларға әсер еткендігі туралы идеяларға қарсы болды, бірақ бұл жағдайда, жаулап алу "дегенеративті" постклассикалық кезеңде болғандықтан, ол оны қабылдауға болады деп тапты. Юкатанға толтектердің басып кіруіне қатысты бұл көзқарасты майялықтардың көпшілігі қолдады. Алайда, 1990 жылдардың ортасынан бастап жүргізілген соңғы зерттеулер бұл ортодоксалдылыққа күмән келтірді, қазір көптеген адамдар шынайы басқыншылық болған жоқ деп санайды, бірақ стильдегі ұқсастықтар негізінен мәдени таралу мен саудаға байланысты және бұл кезеңде таралу екі бағытта да ағып кеткеніне дәлел бар. Чичен-Ицаның хронологиясы әлі де пікірталастың көзі болып табылады, ал классикалық майялардың құлдырауының құпиясына жауап беру үміті жоқ (оңтүстік және орталық сайттарда осы көрсеткіштердің жоқтығымен басқыншы күштердің "мексикаландыруы" жоққа шығарылды). Алайда, Карнеги қазбалары қол жетімді ақпараттың корпусына елеулі түрде қосылды және зерттеулердің сапасы мен егжей-тегжейлері үшін болмаса, олардың ауқымы үшін ғана ерекшеленеді. Карнегидің бұл жерді қайта құруы ұзаққа созылды, ал қазіргі уақытта бұл жер Орталық Америка мен Мексикадағы Колумбқа дейінгі руиндардың ішіндегі ең көп қаралатын жерлердің бірі болып табылады, жылына миллионнан астам адам келеді.
Жобаның аяқталуы және соңғы жылдары
Шамамен жиырма жылдан кейін Карнегидің Чичен-Ица жобасы 1940 жылы аяқталды, оның қалпына келтіру және зерттеу жұмыстары аяқталды және оның мақсаттары негізінен орындалды. Морли екінші әйелі Фрэнсиспен бірге көптеген жылдар бойы олардың үйі болған Чичен хасиендасынан көшіп, қазір Юкатан штатының Мерида қаласында орналасқан Ченку хасиендасын жалға алды. Чичен-Ица жобасының аяқталуынан кейін Морли Санта-Феде (Нью-Мексико) көбірек уақыт өткізе бастады, ол 1910 жылдан бері жыл сайын жартысын сол жерде өткізген. 1940 жылы Америка философиялық қоғамының мүшесі болып сайланды. Ол 1946 жылы Эдгар Ли Хьюетт қайтыс болғаннан кейін Америка зерттеулер мектебінің және Нью-Мексико мұражайының директоры болып тағайындалды. Сондай-ақ, ол ежелгі майя қоғамы туралы кең ауқымды танымал еңбекті бастады, оны 1946 жылы аяқтап, жариялады. "Ежелгі майя" оның ең табысты еңбектерінің бірі болды (журналдардағы танымал жазбаларынан басқа) және ол бірнеше рет қайта қаралып, қайта басылды, бірақ 1980 жылдан бастап Морлидің есімі негізгі автор ретінде көрсетілмейді. Морли Юкатан мен Хакенда Ченкуға соңғы рет 1948 жылдың көктемінде, өлімінен бірнеше ай бұрын барған. Ол ақпан айында Майя руинына соңғы рет барғанда, Uxmal руинына бір топты ертіп барды. Ол "Ежелгі майя" кітабы жарық көргеннен екі жыл өткен соң, 1948 жылы 2 қыркүйекте 65 жасында Санта-Феде қайтыс болды. Ол Санта-Федегі Фэрвью зиратындағы жерлеуге қойылды; оның екінші әйелі Фрэнсис Роудс Морли 1955 жылы қайтыс болғаннан кейін сол жерде жерленді. Морлидің жеке зерттеу кітапханасы Нью-Мексикодағы Санта-Федегі Антропология кітапханасының зертханасында сақталған және консультация үшін қол жетімді.
Теориялар мен ретроспективті бағалау
Өз заманында Морли майялық зерттеулердің жетекші қайраткерлерінің бірі ретінде танылды, оның пікірлерін көп бөліскен Эрик Томпсоннан кейін екінші орынды иеленді. 1920-жылдардың аяғынан бастап, мүмкін 1970-жылдардың ортасына дейін, Морли, Томпсон және басқалар біріктірген ежелгі майя қоғамы мен тарихын қайта құру бәсекелестік көзқарастарды өлшеу керек "стандартты" түсіндіруді құрады. Алайда, майя иероглиф жазуын түсіндірудегі үлкен жетістіктер және сол уақыттан бері жасалған археологиялық деректерді жетілдіру қазір осы бұрынғы "стандартты" түсіндірудің көп бөлігін күмәнге ұшыратып, негізгі элементтерді бұрып, майяның тарихи есебін айтарлықтай қайта қарастырды. Морлидің жеке зерттеулеріне келетін болсақ, оның сенімділігі мен сапасы соңғы қайта бағалаулар аясында біршама төмендеді; бірақ ол әлі де осы салаға маңызды үлес қосып келеді.
Басқа ғалымдарға әсері
Көптеген майя ғалымдары мен археологтары Морлидің басшылығымен әртүрлі Карнеги жобаларында жұмыс істеп, алғашқы зерттеу мүмкіндігі мен жұмысқа орналасты. Олардың ішіндегі ең танымалдары Дж. Эрик С. Томпсон мен Татьяна Проскуряков болды. Көп ұзамай Томпсон осы саланың ең беделді тұлғасы және оның талассыз сарапшысы болды. Морлимен бірге ол ежелгі майялардың бейбіт астрономдар ретінде, уақыт пен күнтізбе бақылауларымен машықталған көзқарасын жариялауға жауапты болды. Бұл көзқарас келесі онжылдықтар бойы басым болды. Проскориаков сонымен қатар жылдызды мансап пен Карнеги институтымен өмір бойы байланыста болды; дегенмен, оның зерттеулері ақырында Томпсон мен Морлидің көп бөлігін кейіннен жоққа шығарған негізгі сенімді дәлелдерді ұсынды. 1925 жылы Джон Эрик Сидни Томпсон есімді жас ағылшын Кембридж антропология студенті Морлиге Орталық Америкадағы қазбалар бойынша Карнеги бағдарламасында жұмыс іздеу туралы хат жазды. Томпсон Морлидің 1915 жылғы жұмысын зерттеді және содан кейін Майя күнтізбесін үйренді, бұл Морли үшін ерекше құмарлық болды. Морлидің шақыруымен Карнеги институты Томпсонды жалдады, ол көп ұзамай Чичен-Ицада жұмыс істеп, оның сәулет реконструкциясына қатысты (Томпсонның бұл тапсырмаға ешқандай біліктілігі жоқ еді). 1925-26 маусымда Томпсон Морлимен жақсы танысып, екеуі әйелдерімен бірге (жаңа үйленген Томпсон, шын мәнінде, өзінің баллы айларында) бірнеше сапарға шықты. Алайда, 1926 жылғы маусымның соңында Томпсон Карнегидің жұмысынан шығып, Чикагоның Табиғи тарихты зерттеу музейінде жұмыс істеді. Бұл лауазым Томпсонға зерттеулер үшін әлдеқайда көп еркіндік пен алуан түрлілік берді. Томпсон мен Морли бұл көшуге қарамастан жақын және бірдей ойлы әріптестер болып қала берді. Чичен-Ица жобасының соңында Морли жас суретші және суретші Татьяна Проскуриаковтың суреттеріне тап болды, ол 1936-1937 жылдары Пенсильвания университетінің музейінің экспедициясына Майяның Пьедрас-Неграс жеріне жалақысыз қазбашы ретінде еріп барған. Оның реконструкциялық панорамалық суреттерінің сапасы (орындаудың қолданыста болған кезде "қалай көрінгені мүмкін" екенін бейнелейтін) Морлиге қатты әсер етті, сондықтан ол оны Карнеги штатына тіркеуге шешім қабылдады. Алайда, бұл Ұлы депрессияның ортасында болды және жалдауға арналған қаражат аз болды; Морлидің мұны жасауға тиісті өкілеттігі бар-жоғы да анық емес еді. Бірнеше өтініштерден кейін Морли қайтадан инновациялық қаржыландыру схемасын ойлап тапты, ол Проскуриакоффты Копан мен Юкатанға жіберу үшін жазылу арқылы ақша жинау үшін екі науқанды ойлап тапты. Бұл сәтті болды, ал 1939 жылы Проскориаков Карнегидің жалақысына ауысты және осы сайттың реконструкциялық сызбалары үшін деректерді жинау үшін Копанға жіберілді. Қазіргі кезде майялар аймағы ешқашан бір саяси жүйеге бірікпеген, бірақ жеке "қала мемлекеттері" біршама тәуелсіз өмір сүрген, бірақ оның өзгермелі жаулап алулары мен жергілікті бағыныштылығы басым орталықтарға байланысты. Өзінің пікірін қолдау үшін Морли салыстырмалы маңыздылығы бар 4 деңгейлі жіктеу жүйесін ойлап тапты, оны ол барлық сол кездегі белгілі негізгі майялық сайттарға (116-ға жуық) жатқызды; қазір көптеген сайттар белгілі, ал оның жіктеу жүйесі қазір кездейсоқ болып көрінеді, бұл сайттардың мәтіндерімен келіспейді, олар қазір (елеулі түрде) оқуға болады. Морлидің басқа да ойларына ежелгі майялар Мезоамерикада жүгері өсіруді (Zea mays ssp. Оның түп атасы - теосинте деп аталатын жабайы сорт. Соңғы генетикалық зерттеулер Морлидің бұл тұжырымдауының негізінен дұрыс екенін көрсетті, бірақ оның отандық түрлендіруінің басталуы (12,000-ден 7,500 жыл бұрын) Майя қоғамына ұқсас нәрсенің құрылуына дейінгі уақытқа жатады. Жалпы, Морли ежелгі майялар Мезоамериканың ең көрнекті өркениеттері болды деп санайды, басқа мәдениеттер олардан өздерінің әсерлерін алды. Қазір басқа қоғамдар (мысалы, сапотектер мен ольмектер) майядан бұрын пайда болған және жазудың дамуы мен мезоамерикалық күнтізбелер сияқты әсерлер керісінше болды; Майя тарихының кейінгі кезеңдерінде де олардың аймағы орталық Мексикадан алынған маңызды әсерлерге ұшырады, мысалы, Толтек "шабуыл". Алайда, майялар көршілес қазіргі заманғы мәдениеттерге де кеңінен ықпал етті, бұл маңызды және назардан тыс қалмауы керек.
Майя жазуы
Басқа майя ғалымдары сияқты Морлиді майя жазуының құпиялылығы қызықтырды. Күнтізбелік белгілер мен астрономиялық деректердің негізгі элементтері 20 ғасырдың басында жасалды, ал 1930 жылдары Джон Э. Типл (Морлидің жігерленуімен) "Қосымша серия" деп аталатын глифтерді шешті, бұл олардың ай циклына қатысты екенін және ай тұтылуын болжауға болатынын дәлелдеді. Алайда, көптеген күш-жігер жұмсалғанға қарамастан, мәтіндер мен жазулардың басым бөлігі әлі де шифрлаудың барлық әрекеттеріне қарсы тұрды. Морлидің пікірі кеңінен қолдау тапты, бұл шифрланбаған бөліктерде нақты тарихи деректер емес, астрономиялық, күнтізбелік және, мүмкін, діни ақпараттар ғана болады. 1940 жылы ол былай деп жазды: "Уақыт, оның әртүрлі көріністері, оның негізгі құбылыстарының дәл жазбалары, майя жазуының басым бөлігін құрайды". Сондай-ақ, ол текстерде кез келген топонимнің табылатынына күмәнданатынын жазды. Ол майя жазу жүйесі негізінен идеографиялық немесе пиктографиялық қағидаларға негізделген және егер фонетика элементтері болса, әрқашан әр глифке берілген идеографиялық мағынаға "көлеңке" болады деп болжады". Яғни, Морлидің пікірінше, әр глиф сөздерді, идеяларды және тұжырымдамаларды тұтастай білдіреді және оларды жазған жазушылар айтқан жеке тіл дыбыстарын бөлек бейнелемейді (кезекті ребус сияқты элементті қоспағанда, ацтек жазуы үшін бұрыннан көрсетіліп келген). Бұл көзқарасты жоққа шығаратын дәлел Морлидің өлімінен кейін ғана белгілі болды, ол 1950-ші жылдары Юрий Кнорозовтың жұмысынан басталды. Келесі онжылдықтарда Проскуриаков, Майкл Д. Коу және Дэвид Х. Келли сияқты басқа майяшылар осы фонетикалық зерттеу желісін одан әрі кеңейтеді, бұл қабылданған көзқарасқа қайшы келеді, бірақ олардың жұмысы жалғасқан сайын одан әрі жемісті бола түседі. 1970 жылдардың ортасына қарай майя жазу жүйесі логосиллабикалық, яғни толыққанды жұмыс істейтін сызықтарды қамтитын логограммалар мен фонетикалық компоненттердің қоспасы екені айқын болды. Бұл түсініктер Морли мен "ескі мектеп" арқылы енуге болмайтын (және "жоғалған") көптеген мәтіндерді табысты шешуіне әкелді. Осыны еске алып отырсақ, егер Морлидің және кейін Эрик Томпсонның фонетикалық тәсілге қарсы "принцип бойынша" ұстанымы болмаса, бұл жетістіктер ертерек жүзеге асырылған болар еді. Нәтижесінде, Морлидің майя жазуын түсінудегі әрекеттерінің көпшілігі жойылып кетті. Морлидің ерекше қызығушылығы - майя күнтізбесі мен оған байланысты жазуларды зерттеу еді. Оның таланты жаңалық жасау емес, әртүрлі жүйелердің жұмысын жариялау және түсіндіру болды. Ол, әсіресе, тзолк'ин, хааб' және Ұзақ санау элементтерінің әртүрлі глифтік стильдерімен таныстығы үшін, жақсы киінген және ауа райына байланысты жазулардан күнтізбе күндерін қалпына келтіруде өте жақсы болды. Алайда ол күнтізбелік мәліметтерге назар аударғандықтан, майя жазуының күнтізбелік емес басқа да аспектілерін жиі елемейтін немесе тіпті назардан тыс қалдыратын; нәтижесінде оның кейбір басылымдарының толықтығы көп зардап шекті. Кейінгі ұрпақ маянистерінің кейбір жетекші тұлғалары оның басылымдарын оның алдыңғыларына қарағанда егжей-тегжейлі және ауқымды деп санайтын, мысалы Теоберто Малер мен Альфред Модслей.
Археология
Археологиялық қазба жобаларының директоры ретінде Сильванус Морли әріптестері мен Карнеги кеңесінің жұмыс берушілері арасында жақсы танымал болды, оның кейінірек "жеңіл міндеттерге" ауысуына қарамастан. Чичен-Ица мен басқа да нысандардың қайта құрылуы көпшілікке ұнады, бірақ зерттеулер нәтижесі мен нәтижесінде жасалған құжаттама тұрғысынан алғанда, бұл жобалардың мұрасы осындай ұзақ зерттеуден келетінін күтпегендей болды. Кейбір майя зерттеушілері үшін "Карнегидің Чичен-Ицада он жеті жыл бойы жүргізілген зерттеулеріне қарамастан, бұл әлемге әйгілі қала әлі де археологиялық жұмбақ болып қала береді"; Морлидің басшылығымен оған қаншама жұмыс жүргізілгенін ескерсек, ол салыстырмалы түрде аз түсініледі. Коу сондай-ақ Томпсон сияқты көптеген талантты адамдар нақты зерттеулерге қарағанда, кейінірек туризм үшін сайтты қалпына келтіруге көбірек уақыт жұмсайтынын айтады. Томпсонның өзі кейіннен Карнегиде жұмыс істеген уақытына қатысты: "Менің есімде, мен әр баталы тасты жеке өзім ауыстырған сияқтымын".
" in my memory it seems that I personally shifted every blessed stone."
Қорытынды
Кейінгі кездегі қайта бағалаулар оның жетістіктерінің жарқырауын біршама басаңдатуына қарамастан, Сильван Морли майялық зерттеушілердің арасында айтарлықтай және құрметке ие тұлға болып қала береді. Оның басылымдары, оның күнтізбелік жинақтарын қоспағанда, қазір әдетте жойылған. Оның эпиграфикалық жұмысы, оның жеке тұрақты қызығушылығы ("эпиграфикалық беконды үйге әкелу" оның сүйікті цитаты болды), сонымен қатар, ол қайтыс болғаннан кейін бірнеше онжылдықтар бойы кеңінен қолдау тапса да, әдетте ескірген. Мүмкін, бүгінгі күні ең маңызды болып қала беретін үлестері Карнеги ғылыми-зерттеу бағдарламаларын, оның басқа ғалымдарға көрсеткен құлшынысы мен қолдауынан және Майя сайттарын әбден танымал еткен қалпына келтіру жұмыстарының талассыз табыстарынан туындайды. Ол бұл тақырыпқа деген қызығушылығын кең аудиторияға жеткізуде ерекше талантты болды және өзінің өмірінде 20 ғасырдың басындағы Орталық Американың ғалымы мен зерттеушісінің, оның әрқашанда қазіргі қалқанымен толықтай үлгісі ретінде кеңінен танылды. Кейбіреулер оның өмірі мен ерлігі Спилберг фильмдеріндегі Индиана Джонстың кейіпкеріне кейбір шабыт берген болуы мүмкін деп болжайды; Карнеги институтының өзі де Морлидің Чичен-Ицадағы далалық директоры Эрл Моррис болуы мүмкін екенін айтады. Сильван Морлиді сонымен қатар Майя халқының өкілі және өкілі ретінде есте сақтау керек болды, ол көп уақытын солардың арасында өткізді, әйтпесе олардың кейбір мәселелерін кең жұртшылықпен тікелей шешудің мүмкіндігі болмады.
"Басқа" Сильванус Грисуолд Морли
Бұл екінші, S. Griswold Morley деп аталатын, шын мәнінде, бірінші анасының аға ағасы, 1878 жылы 23 ақпанда Болдуинвиллде, Ворстер округі, Массачусетс штатында туған. Ол бастапқыда Сильван Грисвольд Смолл ("Силван Грисвольд" отбасылық "ұраны" есімі) деп шомылдыру рәсімінен өтті, бірақ әкесінің тегі осылай болған кезде жиырма жасының басында өзінің тегін Смоллдан Морлиге өзгертті. Нәтижесінде көптеген биографиялық сілтемелер екеуінің туған жерлерін алмастыру сияқты мәліметтерін шатастырады. С. Грисвольд Морли археолог Сильваннан бұрын Гарвардқа оқуға түсіп, кейін Калифорния университеті Берклиде испан профессоры болып қызмет етті. Өзінің өмірбаянында испан профессоры осы есімнің өзгеруінің және одан кейінгі шатасудың әсерін атап өтті: Алайда, шағымдануға ең көп құқығы бар адам менің туысым Сильванус Грисуолд Морли, әйгілі археолог болды. Бұл көш бізді бір атаулыға айналдырды, және шексіз шатастыруға себеп болды. Американың кім екенін қараңыз, сонда сіз фактілерді білесіз. Кітапхана каталогына қараңыз, қателіктерден басқа ештеңе білмесеңіз, бақытты боласыз. Сильван, өте жақсы мінезді жан, ешқашан наразылық білдірмеді. Ол Гарвардта оқып жүрді, мен ол кезде жоғары оқу орнында оқып жүрдім. Мектеп. Кейде оның Университетіне баратынмын. шоттар, және сирек, шоттар оның махаббат жарықтарынан doux. Менің ойымша, оның ойым жоқ. Бұл Морли, бәлкім, американдық мәдениетті зерттеушілер үшін тарихи құрылымдар ретінде ескі жабық көпірлерге деген қызығушылығы үшін жақсы танымал. Оның "Калифорнияның жабық көпірлері" (Калифорния университетінің баспасы, 1938) атты кітабы осы тақырыпта маңызды анықтамалық еңбек болып табылады. Сильванус Г. (Small) Морли 1970 жылы қайтыс болды; оның ұлы Томас өзінің өмірбаянындағы жазбаларын қайтыс болғаннан кейін жариялады.
However, the person with the most right to complain was my cousin Sylvanus Griswold Morley, the celebrated archaeologist. The move made us homonyms, and gave rise to endless confusion. Look in a Who's Who in America and you will learn the facts. Look in a library catalog, and you will be lucky to learn anything but errors. Sylvanus, a most good natured soul, never protested. He was an undergraduate at Harvard while I was in the Grad. School. I sometimes received his Univ. bills, and less often, billets doux from his lights of love. I think he has none of mine. This Morley is perhaps best known to students of American culture for his early interest in old covered bridges as historical structures. His book on The Covered Bridges of California (University of California Press, 1938) remains an important reference work on the subject. Sylvanus G. (Small) Morley died in 1970; his son Thomas published his autobiographical notes posthumously.