Кіріспе

Римдік ұзын семсер

Спата – Рим империясы аумағында біздің заманымыздың 1-6 ғасырларында қолданылған, 0,5-тен 1 метрге (19,7-ден 39,4 дюймға) дейін ұзындығы бар, ал тұтқасы 18-ден 20 сантиметрге (7,1-ден 7,9 дюймға) дейін болатын тік және ұзын семсердің түрі. Кейінгі қылыштар, 7-10 ғасырлардағы викингтер қылыштары сияқты, оның танымал туындылары болып табылады және кейде "спата" терминімен біріктіріледі. Римдіктер спатаны соғыста және гладиаторлардың жекпе-жегінде пайдаланған. Әдебиетте спата біздің заманымыздың 1 ғасырында Рим империясында кельт көмекші әскерлері қолданған қару ретінде пайда болады және 3 ғасырға қарай стандартты ауыр жаяу әскерінің қаруына айналып, гладиус жеңіл жаяу әскерінің қаруы ретінде қолданыла бастайды. Спата алдыңғы қатардағы гладиустың орнын басты, жаяу әскеріне ұру кезінде көбірек жеткізу мүмкіндігін берді. Жаяу әскерінің нұсқасы ұзын ұшымен болса, атты әскерлердің нұсқасы дөңгелек ұшпен жасалған, бұл атты әскердің өзінің аяғын немесе атын жарақаттауынан сақтайды. Археологиялық зерттеулерде спатаның көптеген мысалдары Ұлыбритания мен Германияда табылған. Оны герман жауынгерлері кеңінен қолданған. Оның гладиустан немесе ұзын кельт қылыштарынан шыққандығы, әлде Еуропаның түрлі қарулы қылыштары мен викинг қылыштарының үлгісі болғандығы әлі белгісіз. Спата Көшпенділер кезеңі бойында танымал болды. 12 ғасырға қарай ол жоғары орта ғасырлардағы рыцарьдық қылышқа айналды.

Этимология

Бұл сөз латын тіліндегі spatha сөзінен шыққан, ал ол грек тіліндегі σπάθη (spáthē) сөзінен туындайды, бұл "ағаштан немесе металдан жасалған кез келген кең жапырақ" және сонымен қатар "семсердің кең жапырағы" деген мағынаны білдіреді. Грек тіліндегі σπάθη сөзі орта архаикалық кезеңде темір ғасырындағы әртүрлі семсер түрлерін атау үшін қолданылған. Бұл сөз гомерлік грек тілінде кездеспейді, бірақ Митилендік Алкейдің (б.з.д. VI ғасыр) және Теофрасттың (б.з.д. IV ғасыр) еңбектерінде айтылады. Спатаның дорийлік грек сөзі σπάθα (spáthā) сөзінің латыншаға аудармасы болуы мүмкін. Бұл сөз қазіргі грек тілінде wikt:σπάθη және wikt:σπαθί түрінде сақталған. Латын сөзінен француз тілінде épée, каталон және окситан тілдерінде espasa, португал және испан тілдерінде espada, итальян тілінде spada, румын тілінде spadă және албан тілінде shpata сөздері пайда болды, олардың барлығы "семсер" деген мағынаны білдіреді. Ағылшын тіліндегі spatula сөзі латын тіліндегі spat(h)ula сөзінен шыққан, ол spatha сөзінің кішірек түрі. Ағылшын тіліндегі spade сөзі, ескі ағылшын тілінде spadu немесе spædu деп аталады, ол герман тіліндегі туыс сөз болып табылады, ол жалпы герман тіліндегі *spadō сөзінен, ал түпкілікті Proto-Индоевропа тіліндегі *sph2 dh тамырынан шыққан.

Қолданылуы

Екінші Пуникалық соғыс кезінде кельт жалдамалылары рим әскеріне спатаны енгізді. Спата – атты әскердің қаруы болған, ал көмекші әскерлер мен легионерлер жаяу әскер ретінде гладиус қолданған. Ақырында, рим жаяу әскері 2-ші ғасырда спатаны қабылдады. Империялық кезеңде римдіктер түпнұсқа грек терминін, spáthē (σπάθη), spatha деп қабылдады, ол әлі де ұзын және жалпақ деп есептелетін кез келген заттың жалпы мағынасын сақтады. Спата алғаш Плинийдің, содан кейін Сенеканың еңбектерінде әртүрлі мағыналарда кездеседі: шпатель, металл өңдеу құралы, пальма жапырағы және т.б. Римдіктерде спата деп аталатын туған жерлік қылыш болған деген қандай да бір мәлімет жоқ. Бұл термин алғаш рет Тациттың жазбаларында кездеседі. Британ корольі Каратак көтеріліс жасағаннан кейін, өзін жартасты төбеде қоршауға түсті, сондықтан ол бір жаққа бұрылса, легионерлердің гладиустарымен, ал екінші жаққа бұрылса, көмекші әскерлердің спаталарымен бетпе-бет келді. Тацитте олардың атты әскер екені туралы ешқандай көрсетім жоқ. Спата туралы келесі айтылым 5-ші ғасырда Вегецийдің еңбегінде кездеседі, ол оны жаяу әскердің қаруы ретінде сипаттайды. Спата Византия империясында және оның әскерінде қолданылып келді. Византия сарайында спатарий (σπαθάριος), яки «спатаның иесі» – орта деңгейдегі сарай лауазымы болды. Одан туындаған басқа да атаулар: протоспатарий, спатарокандидат және спатарокубикуларий, соңғысы евнухтарға арналған. Ең белгілі спатарокандидаттардың бірі – Харальд Хардрада.

Рим темір дәуірі

"Рим темір дәуірі" термині шамамен Рим империясының солтүстік Еуропадағы кезеңін көрсетеді, бұл империяның құзыретінен тыс болған аймақ, бірақ импортталған римдік заттарға қарағанда, римдік өркениеттің ықпалында болған. Осы кезеңдегі заттардың бір көзі – Шлезвиг, Холштейн және Данияның батпақтары. Заттарды әдейі сындырып, батпаққа тастаған, олардың қайтыс болған басшысымен бірге жақсы жерге саяхаттауына сенгендіктен. 1858 жылы Даниядағы Нидам Моседе 90 қылыштан тұратын сақтау орыны табылған. Олар спата нысанында болғандықтан, "Рим қылыштары" деп жіктеліп саналады. Олар 3-4 ғасырларға жатады. Көптеген адамдар Нидам сақтау орынын Беовульфтің қылышымен байланыстырады, ол сол замандас болған деп есептеледі.

Көші-қон кезеңі

III-IV ғасырларда герман тайпалары Рим империясына шабуыл жасағанда, олар спатамен таныса бастады.