Кіріспе

"Есек терісі" - француз әдебиетінің Чарльз Перро өлең түрінде жазған ертегісі. Ол алғаш рет 1695 жылы шағын көлемде басылып шыққан, ал 1697 жылы Перроның "Histoires ou contes du temps passé" жинағында қайта басылып шыққан. Эндрю Лэнг оны "Сұр ертегі кітабына" кіргізіп, елеулі түрде түсіндірді. Ол Арн Томпсонның 510В типті халық аңыздарының қатарына жатады, табиғи емес махаббат.

Қысқаша мазмұны

Өте бақытты және бай патша өзінің сұлу әйелі мен қызымен бірге тұрады. Патшаның байлығы - оның алтынға толы, керемет есегі. Кенеттен патшаның әйелі ауырып, қайтыс болады, бірақ күйеуінен сұлулығы мен қасиеттері оған тең әйелге ғана қайта үйленуге уәде беруді талап етеді. Патша ұзақ уақыт қайғырады, бірақ ақырында басқа әйел іздеуге көндіріледі. Осылайша оның сөзінде тұрғаны тек қызы ғана екені анық болады. Ханшайым өзінің құдайына, қызғылт сары жұлдызға, ақыл-кеңес сұрап барады. Әнші өзінің құда қызынан патшаға рұқсат беру үшін мүмкін емес талаптарды қоюды сұрайды: көктің барлық түстеріндегі киім, айдың түсі, күндей жарқыраған киім және ақыр соңында оның қымбат есегінің терісі. Патшаның қызға үйленуге деген құлшынысы соншалық, ол қыздың барлық сұрақтарын орындайды. Қызыл жұлдыз өзінің құда қызына киімдерді сақтайтын сиқырлы сандық береді және оған үйден кетуге, есек терісін жамылу үшін киюге айтады. Ханшайым басқа патшалыққа қашып кетеді, ақырында фермада жұмыс тауып, тұрып қалады. Ханшайымның келбеті соншалықты сұмдық, оны "Есек терісі" деп атайды. Демалыс күндері Есек терісі бөлмесіне кіргізіп, әкесінің сыйлаған әдемі көйлектерін киіп, өзін-өзі сәндеп тұрады. Сол күндердің бірінде патшалықтың ханзадасы оның бөлмесіне келіп, кілт тесігінен оған көз тігіп қарайды. Принц ғашық болып, қатты сағынады; ол оны тек Есек терісі пісірген торт қана емдей алады деп мәлімдейді. Есек терісі торт пісіріп жатқанда, оның сақинасы қалайда араласқанға түседі. Ол оны тауып алады да, бармағына сәйкес келетін әйелге ғана үйленетінін айтады. Патшалықтағы барлық әйелдер оған жараспаған соң, Есек терісін киюге шақырады. Алғасы, бәрінің таңғалысына, өте жақсы сәйкес келеді; және ханшайым есек терісін алып тастап, оның астындағы бай киімін көрсетеді. Қызыл жұлдыз келіп, әміршінің ата-анасына бүкіл оқиғаны түсіндіреді. Олар Есек терісінің шынайы болмысын білгеннен кейін, үйлесімділікке қуанады. Есек терісі мен ханзада өздерінің үйлену тойын тойлайды. Сол жерде Есек терісі әкесінің қасына қайта қосылады, ол әдемі жесір әйелге қайтадан үйленді.

Тарихы

Әңгіме халықаралық Аарн Томпсон Утер индексі бойынша ATU 510B, "Алтын, күміс және жұлдыздар киімдері (Cap O'Rushes) " болып жіктеледі. Алайда, ертегі түрін неміс фольклоршысы Ханс Йорг Утер 2004 жылы халықтық аңыз индексін қайта қарастыру кезінде "Peau dAsne" деп атады, бірақ нөмірлеуді сақтап қалды.

Нысандар

Ғалымдардың айтуынша, ертегі түрінде кейіпкердің анасының өлімі, әкесінің инцесттік қалауы және оның басқа патшалыққа қашуы, онда ол төменгі лауазымда жұмыс табады.

Шығу тегі

Бір зерттеуде, ғалым Рут Боттигеймер, Перроның ертегісіне дейін француз жазушысы Бонавентура де Периердің (Пернетт) есек терісіне киінген (егерде сүйіктісінің жақындауын қайтару үшін) ертегі кейіпкеріне ие болғанын, ал кейінірек ертегіде ертегі кейіпкері "Пэу дАсне" деп аталады, бірақ оған құмырсқалар көмектеседі. Боттигеймер сонымен қатар Перро инцест мотивін енгізбегенін, бірақ оны бұрынғы көзден, атап айтқанда, Джанбатиста Базильдің "Ол аю" (Пентамероннан) және Страпароланың "Теобалдо" (Фацетті түндерден) қайта өңдеген болуы керек деп болжайды.

Басқа ертегілермен байланысы

Тон Декер мен Стит Томпсонның айтуынша, кейіпкер әйел үйге қашып, басқа жерде жұмыс тапқаннан кейін, әңгіменің екінші бөлігі (үш шар мен үш көйлек) 510B түрін 510A түріне, яғни Золушкаға байланыстырады.

Грекия

Австрия консулы Иоганн Георг фон Хан жинаған Эпирустың грекше нұсқасында "Аллерерайраух" деген атаумен жесір қалған патша өзінің наразылығына қарамастан, өз қызымен үйленгісі келетінін мәлімдейді. Оны кідірту үшін ханшайым одан екі алтын көйлек пен жерді қиып, басқа жерге жететін төсек жасауды сұрайды. Патша оған сұраған нәрселерін береді, ол киімдерді, ақшаға бірнеше дукаттарды алады, төсекке секіріп, басқа қалаға кетеді. Қаланың князі аң аулау кезінде орманнан қызды тауып алады да, оны қаз бағушы етіп алады. Біраз уақыттан кейін, осы ханзада үлкен бала өткізеді, ал ханшайым алтын көйлегімен қатысады. Ол ханзаданы таң қалдырады, бірақ биден құтылып, өзінің төменгі орнына қайта оралады және ханзаданы кешіктіру үшін бірнеше дукаттарды лақтырады. Ол қызды табуға қызығады, сондықтан ол тағы екі шар ұстайды. Үшінші доптан кейін, ханшайым аяқ киімінің бірін жоғалтады, ал ханзада оны әр қызға сынап көреді, бірақ иесін таба алмайды. Ақыры, ханшайым, әлі де алтын көйлек киіп, жануарлардың терісінен төмен, ханзадаға су әкелуге барады, ол оны таниды. Фон Хан Смирнадағы грек ертегісін былай түйіндеді: әйелі қайтыс болғаннан кейін патша өлген патшайымның сақинасын оның саусағына сыйдыра алатын адамға үйленуге уәде береді. Алғашы қызына сәйкес келеді де, оған үйленуге тырысады. Әкесін тоқтату үшін оған Мирен есімді тұлға үш тігіссіз көйлек сұрауға кеңес береді: біреуі күміс, екіншісі алтын және үшіншісі інжу-маржан. Ескі кісіге ұқсаған шайтан патшаға киімдерді береді, бұл ханшайымның үрейін туғызды. Мирен ханшайымды басқа қала маңындағы үңгірге алып барады және алты ай бойы ханшайымға тамақ пен су береді. Бір күні бір ханзада аң аулау кезінде үңгірдің алдына келіп, тамақ дайындап қояды. Иіске тартылған ханшайым үңгірден шығады; ханзада оны тауып, өзінің сарайына алып кетеді. Мальляри деп аталатын ханшайым, шашты сыртқы келбетімен байланысты, үй шаруасын орындаған кезде ғана мақұлдап, бас сілтейтін. Содан кейін ханзада үш шар ұстайды, әр түнде біреуін, ал ханшайым, өзінің шашты көрінісін өзгертіп, әр түнде киімнің әрқайсысын киеді. Ханзада мұңға толы ауырып қалады, ал анасы оған тамақ дайындап беруді сұрайды. Қыз оған нан пісіріп, пердесін, сосын сағатын, ақырында бермет тізбегін жасырады.

Шығыс славяндар

ATU 510B әуен үлгісі Шығыс славяндардың репертуарында да бар. Шығыс славян халық аңыздарының каталогына (СУС) сәйкес, соңғы рет 1979 жылы ғалым Бараг Лев Григорьевич жаңартты, тип SUS 510B, "Свиной чехол" деп аталады: өз әкесімен қандас некеге тұру қаупі төнгендіктен, қаһарман үш көйлек жасауды сұрайды (бір жұлдыз, бір ай және бір күн); ол шошқа терісін киіп, басқа жерде жұмыс табады; ханзада үш бала ұстайды, ол оған қатысады, ол оның соңынан жүреді.

Словакия

Авторлар Август Хорислав Шкультети мен Пауль Добшинский жинаған словак ертегісінде Myšacia bundička ("Мысық пальтосы") деген атпен бай адамның сүйікті әйелі бар, бірақ ол ауырып, өлім аузында күйеуінен өзі сияқты сүйікті адамға үйленуге уәде береді. Қыз қайтыс болғаннан кейін, ер адам бүкіл әлемге өзінің талаптарын орындайтын басқа әйел табуға тырысу үшін хабаршыларды жібереді, бірақ бұл сәтсіз, қызына бұрылып, оған үйленуге ниетті екенін айтады. Бұл ойдан қорқып, оның қызы үш көйлек сұрайды (бірін жұлдыздар, бірін ай, бірін күн сияқты), содан кейін үйлену сыйлығы ретінде мысықтан жасалған пальто. Ер адам оған көйлектерді шығарады; қыз оларды алып, тышқан терісінен жасалған пальто киіп, белгісіз жерлерге кетеді. Ол түнде демалу үшін ағашқа тоқтайды, ал келесі күні таңертең аң аулау кезінде оның бар екендігі туралы иттерінің айқайлауынан хабардар болады. Патша мысық терісінен киінген қызды өз қасабасына алып кетеді, онда ол оның қызметшісі ретінде отқа отын шауып, ас үйде көмектеседі. Біраз уақыттан кейін патша үш би өткізеді, оған тышқан терісінен киінген қыз қатысады, әр жолы әкесі берген көйлектердің бірін киеді. Ол өзін патшаға таныстырады, патша оған қызығады. Үш биден кейін патша құмарлықпен ауырады, ал тышқан терісімен киінген қыз оған тамақ дайындайды. Ас үйдің аспазы жоқ кезде, ол сақинаны табаққа тастап, патшаға алып барады. Ол тамақтарының ішінен жүзікті тауып, тышқан терісін жамылған қызды шақырады. Ол оның мысық терісінен жасалған пальтоның астында күндізгі киімін байқап, жануарлар пальтосын алып тастайды. Ол оны биден көрген әйел деп таниды да, оған үйленеді.

Оңтүстік славян

Фридрих Соломон Краустың Vom Kaiser, der seine eigne Tochter heirathen wollte ("Өз қызымен үйленгісі келген император туралы") атты жинағында айтылған Оңтүстік славян ертегісінде император маңдайына жұлдыз салынған әйелге үйленеді, ал ол сол туылған белгісі бар қызға дүниеге келеді. Өлім аузында жатқанда, император күйеуінен тек осындай белгісі бар қызға үйленетінін уәде етеді. Ол қайтыс болғаннан кейін император оған ұқсас әйелді іздеуге тырысады, бірақ ол нәтиже бермейді, және министрлерінің біріне сеніп, өзінің қызымен үйленуге шешім қабылдайды, ол өзінің қайтыс болған әйелінің талаптарын орындайды. Бұл ойды жек көретін ханшайым жүгіріп барып жылайды, сосын оған бір қарт әйел келіп, кеңес береді: ол одан жаңғаққа сыятын үш көйлек (жебек көйлек, күміс көйлек және алтын көйлек) және тышқан терісінен жасалған пальто сұрауы керек. Ханшайым киімдер мен мысық терісінен жасалған пальтоны алып, атасын алдап, екі үйректі ваннаға салады. Ол басқа патшалыққа жетіп, орманға барып тынығады. Бірнеше уақыттан кейін патшаның баласы оны аң аулау кезінде тауып алады. Патшаның ұлы оны қызметші етіп алады, ал ол қаз бағушы болып жұмыс істейді. Патшаның басқа қызметшілері оны "Ашенбродль" деп мазақтайды. Ақырында патша үлкен той ұйымдастырып, оған ақсүйектер мен ақсүйек әйелдерді шақырады. Ханшайым жасырын түрде мысық терісінен жасалған пальтосын шешіп, бірінші балаға жібек көйлекпен барады. Кейін патша екінші бала ұйымдастырады, оған қыз күміс киім киіп келеді. Үшінші балада ол алтын көйлек киеді, бірақ ханшайым кетер алдында ханзада оның саусағына өзінің сақинасын қояды. Біраз уақыттан кейін ханзада ауырып қалады, ас үйдің аспазы оған тамақ дайындап береді, ал сақина сүттің үстінде құлайды. Принц сүтті ішіп, оның ішінде сақина табады, содан кейін мысық терісімен киінген ханшайымды шақырады. Ол оның бөлмесіне келіп, өмірбаянын айтып береді. Патша оған үйленеді, ал ол егіздерге - маңдайына жұлдыз тағылған қыз бен ұлға - дүниеге келеді. Ханшайым әкесіне барып, бала-шағасын да алып келеді. Әкесі мен қызы татуласып, император министрлерді жазалайды.

Болгария

510B түрі болгар халық аңыздар каталогында "Дървената мома (Патарана) " деп индекстелген: қаһарманның әкесі қызына киім-кешектің бір бөлігі (мысалы, сақина немесе аяқ киім) сәйкес келетіндіктен немесе бірегей ту белгісі бар болғандықтан, қызына үйленуді уәде етеді; қаһарман қыз оны керемет көйлектермен қамтамасыз етуді сұрап, үйлену тойын кешіктіреді (жұлдыз, күн және аспан; немесе алтын мен күміс; немесе гүлдермен безендірілген, жануарлар мен құстар), және үйге жануардың терісімен немесе ағаш киіммен қашып кетеді; ол кейін басқа бір ханзада үшін төменгі лауазымда жұмыс табады және өзінің тамаша киімдерімен фестивальге қатысады; әңгіменің соңында ханшайым ханзадаға дайындаған ыдыға ханзаданың сақинасын құяды.

Португалия

Португалиялық ғалымдар Изабел Кардигос пен Пауло Хорхе Корреаның айтуынша, ATU 510B типті ертегі португал халық аңыздар каталогында Peau dne немесе A princesa na Pele de Burro деген атпен бар.

Испания

Профессор Джеймс Таггарт мақал-мәтел беруші Максимина Кастанодан испандық аңыз жинады. Оның әңгімесінде ер адам мен әйелдің қызы бар. Өлер алдында әйел жігітке өзіне ұқсайтын қызға үйленетінін уәде етеді. Ол өзінің қызымен үйленуге шешім қабылдайды, өйткені ол анасына ұқсайды. Қыз бұл туралы жылап, көрші әйел оған үш киім (жұлдыздар киімі, күн киімі және ай киімі) сұрауға кеңес береді. Бұл киімдерді сол кісі шығарады. Жоспардың сәтсіз болғанын көріп, қарт әйел қызға өзінің иелігіндегі пеликан костюмін киіп, өз әкесінен қашу үшін әлемге шығуын кеңес береді. Ол патшаның үйінде күріш ұстайтын жұмыс табады, бірақ ол үш күріштің өлуіне жол беріп, үйге қайта оралады. Кейіннен патша ұлына әйел тауып, үйлендіру үшін үш би ұйымдастырады. Пеликан костюміндегі қыз пеликан терісін алып тастайды, үш биге үш көйлек киіп, ханзаданы таң қалдырады, ол оны әйелі ретінде алуға қызығады. Соңғы күні ханзада оған кірпіш қояды. Кейіннен ханзада қатты сағынады да, бір құймақ сусын сұрайды. Анасы пеликан костюмді қызға оған крем дайындауға бұйырады. Қыз оған құмырасын салып, құмыраның ішіне кіргізеді. Ханзада құмыраны ашып, сақинаны тауып алады да, тағы да құмыраны, сосын үшіншісін сұрайды. Пеликан костюміндегі қыз ай киімін киіп, онымен кездеседі. Ханзада оны көріп, анасынан оларға шоколадты сусындар дайындауын сұрайды, өйткені олар үйленетін болады.

Италия

Сицилиялық ертегіде, фольклоршы Джузеппе Питре жинаған Пилсузда аталымымен, патша мен патшайымның әдемі қызы бар. Бір күні патшайым ауырып, күйеуіне өзінің балдағына сәйкес келетін кез келген әйелге үйленуге рұқсат береді. Ол қайтыс болғаннан кейін, ханшайым күмәнсіз анасының сақинасын киіп көрінеді, оны патша тауып алады, ол оған үйленгісі келеді. Бұл идеядан қорқып қалған ханшайым дана адаммен кеңес алады, ол оған әкесінен үш көйлек сұрауға кеңес береді: біреуі аспанның түсі, алтынмен кестеленген және күн, ай және планеталар сияқты тастармен безендірілген; теңіз жасыл түстегі және ауыл үйлерімен безендірілген; және төрт қатарлы білезіктер мен кішкентай алтын қоңыраулар бар бір қызыл түсті көйлек. Патша өзінің шайтан туысын шақырып, қызы үшін үш көйлекті дайындап береді. Соңғы шара ретінде дана кісі ханшайымына үш жаңғақ береді және оған ат терісін жамылуды кеңес береді. Принцесса мұны орындап, басқа патшалыққа қашады, онда оны ханзаданың аңшысы тауып, ас үйде қызмет ету үшін сарайға әкеледі. Ол әр түрлі жағдайда принске үш кесе нан дайындайды және оның ішіне әкесі сағатын, әкесі шынасын және алтын сақинаны қояды. Принс тамақтың ішінде заттарды тауып, Пилсузданың көріністен гөрі көп екеніне күмән келтіреді. Кейін ханзада Пилсуздеді өзімен бірге Патшалық шіркеуіне шақырады, бірақ ол бас тартады. Ол кеткеннен кейін, қыз жылқының терісін алып тастайды, әбзел жаңғағын жарып, әкесі берген көйлектердің бірін киіп, шіркеуге барады, онда ол ханзаданы таң қалдырады. Патшалық шіркеуге үшінші рет келгеннен кейін, ханзада оның күймесіне еріп, шіркеудегі құпия қыздың Пилсузда екенін біледі. Олар үйленеді.

Эстония

ATU 510B әңгіме түрі Эстонияда Kuninga köögitüdruk ("Патшаның ас үй қызметшісі") деп аталады: әкесі (кейде патша) қызымен некеге тұруға ниетті, бірақ ол жұлдыздар, күн мен айдың көйлектерін сұратып, уақытты сатып алуға тырысады. Қыз киімдермен бірге басқа патшалыққа қашып кетеді, онда ол ас үйде қызметші болып жұмыс табады. Ол киімді киіп, ханзаданың балаларына барады; ол оны өзінің бөлмесіне келгенде таниды және оған үйленеді.

Литва

Литвалық этнолог Йонас Балис литвалық халық аңыздарын талдаған кезде (осы 1936 жылы жарық көрген) 510B типті Mēnesio, saulės ir žvaigždžių rūbai ("Ай, Күн және Жұлдыздардың киімдері") деп атаған. Литвалық ертегі түрінде ер адам өз қызын үйленуге шешім қабылдайды, өйткені ол оның өлген анасына, ер адамның әйеліне ұқсайды. Қыз әкесіне ай, күн және жұлдыздардың киімдерін беруге алдап, басқа патшалыққа қашып кетеді және сол жерде жұмыс табады. Қыз үш рет шіркеуге киімдерімен барып, үшінші рет аяқкиімін жоғалтады. Патша оны аяқ киіммен тауып, оған үйленеді. Август Шлейхер жинаған литвалық әңгімесінде Vom der schönen Königstochter ("Патшаның әдемі қызы туралы") деген атаумен, патшаның маңдайына жұлдыздар, басына күн мен мойнына ай салынған әдемі патшайым және анасы сияқты әдемі қызы бар. Бір күні патшайым қайтыс болады да, патша өз қызымен үйленуге шешім қабылдайды. Әкесінің жоспарларын кейінге қалдыру үшін ханшайым одан түлкі терісінен жасалған пальто, күміс киім, алмас сақина және алтын шұлық беруін сұрайды. Патша оған сұраған заттарын береді, ал ол лаузекин шапанын киіп, басқа патшалыққа қашады. Ол ас үйде қызмет етеді (онда ағасы да жұмыс істейді) және өзінің әдемі көйлектерін тастың ішінде жасырады. Үй иесінің рұқсатымен ол жұмыстан шығып, киімін кию үшін тасқа барып, шіркеуге барады.

Латвия

Латвияның халық аңыздар каталогы бойынша 510B типті аңыз Латвияда Ķēniņš grib precēt savu meitu ("Патша өз қызына үйленгісі келеді") деп аталады. Бұл үлгіде патша өзінің қызына немесе ағасы өз әпкесіне үйленгісі келеді, ал қыз анасының қабіріне барып жұбаныш іздейді. Ананың рухы оған әдемі көйлек, жануар терісінен (түйе, ит, қасқыр, аю) жасалған пальто және өздігінен жүретін қайық немесе арба сұрауға кеңес береді. Ол сыйлықтарды алып, басқа патшалыққа қашады, онда ол ас үйде жұмыс табады, үш балаға қатысады және өзінің жеке басын дәлелдейтін аяқ киімін жоғалтады.

Америка Құрама Штаттары

Америка фольклоршысы Леонард В. Робертс Кентукки штатының Беаттивилл қаласында француз тектес Кентуккилік сазгерден әңгіме жинады. Бұл әңгіменің тақырыбы "Есек терісімен киінген ханшайым" деп аталады. Патша өзінің қызын Алыстағы елдердің сұм патшасына үйлендіруді жоспарлайды, бірақ ханшайым бас тартады және оған үйленбей, есек терісімен өмір сүруді жөн көретінін айтады. Патша оны ашуландыру деп есептеп, оған есектің терісін береді де, сарайдан шығарып жібереді. Ханшайым үйден шығып, қарт әйелдің үйінде жұмыс табады. Кейіннен, Алыстағы елдің патшасы мен оның ұлы аң аулағаннан кейін қарт әйелдің үйіне тамақ ішуге барады, ал қарт әйел ханшайымына оларға кешкі ас дайындауға бұйрық береді. Ханшайым патша қонақтарына шұбат пісіріп, ішіне алмасты сақинаны құйып қояды. Принс шұбақты жеп, сақинаны тауып, қалтасына салады. Осы уақытта ханшайым бөлмесінде жылап жатыр, онда жұлдызды әже пайда болады және оны шашы алмаздармен және әдемі киіммен "таза" қызға айналдырады. Жаңа киім киген ханшайым айдың жарығында балконга шығады. Патша оны көріп, ғашық болып, оған құдалық етеді. Содан соң ханшайым кетеді. Принц кейін екінші рет келіп, ханшайыммен қайтадан кездеседі. Қолына кірпіш алған ол бүкіл әлемді аралап, иесін іздеуге бел буады. Егер ол бұлай етпесе, онда есек терісінен жасалған қызға қайта оралады да, оның саусағына сақинасын қояды. Қоянның иесін тауып, ханзада мен ханшайым үйленеді.