Кіріспе

Серб ертегісі Күлкілі көз және жылаушы көз немесе Ақсақ түлкі - Сербия ертегісі. Альберт Х. Вратислав өзінің "Ерекше славяндық көздерден шыққан алпыс халық ертегісі" жинағында 40-шы нөмірді жинаған. Эндрю Лэнг оны "Сұр ертегі кітабына" енгізді. Паркер Филлмор бұл ертегіді өзінің "Югослав ертегілері" кітабына кішкентай құласа түлкі ретінде енгізді.

Қысқаша мазмұны

Бірде бір адам бір көзімен жылап, екіншісімен күлімсіреп жүрді. Оның үш ұлы болды, ал ең кішісі ақымақ еді. Бір күні ұлдары қызығып, әрқайсысы бір көзі жылап, екіншісі күлімсіреп тұрғанның себебін сұрады. Әкесі ашуланып, үлкен екеуін қорқытты, бірақ кішісінен аулақ болды. Сонда әкесі кішісіне оң көзі күлкілі екенін, себебі ол өзіне ұқсайтын ұлына қуанышты екенін, ал сол көзі жылап тұрғанын айтты, өйткені оның бағында бірде керемет жүзім бұтасы болған, бірақ ол ұрланған еді. Үш ұлы да оны іздеуге аттанды, бірақ кенжесі ағаларымен жол қиылысында ажырасты. Бірде үлкен ағаларына нан сұрап келген бір түлкіде, олар оны таяқпен қуып жіберді. Ол оған жүзім бұтасын қалай табу керектігін және оны темірдің орнына ағаштан жасалған қашаумен қазу керектігін айтты. Ол ағаш қашаудың күші жеткіліксіз деп ойлады, бірақ темір қашаудың шуы күзетшілерді оятты. Оны тұтқынға алғандар, егер ол алтын алма әкелсе, жүзім бұтасын өзіне бере алатынын айтты. Ол түлкіге барып, оның қайда екенін айтты, ал ол оны алу үшін алтын бағананың орнына ағаш бағананы қолданды, бірақ ол алтын бағананы қолданды, ол күзетшілерді оятты. Олар оған бір күнде әлемді айналып өтетін жылқы әкелу керектігін айтты. Түлкі оған оны қайда табуға, және алтын бір емес, hempen halter пайдалану айтты. Ол тағы да сәтсіз аяқтады, жаңа тұтқынға алған адам оған күн мен айды көрмеген алтын қызды әкелген жағдайда бостандыққа шығатынын айтты. Ол жігітті оны табуға көмектесу үшін атқа қарыз беруге көндірді. Түлкі оны үңгірге алып барды, онда ол осындай қызды тапты. Ол оны алып шығып, өзінің атына. Түлкі оны алмастыруға тура келгеніне өкінішті екенін айтты, және өзін оның көшірмесіне айналдырды. Кіші ұлы әкесі берген жүзімдікті қайтарып алып, сол қызға үйленді.

Аудармалар

Карел Яромир Эрбен славян ертегілерінің жинағында ертегілерді Хрома лишка ("Сыртқы түлкі") деп аударды және оны Сербиядан алды. Француз славяны Луи Легер бұл аңызды Lœil qui pleure et lœil qui rit, ou le renard boiteux ("Жылаған көз және күлген көз немесе салғырт түлкі") деп аударды. Сербиялық аудармашы Нада Ćurčija Prodanović өзінің Югославия халық аңыздары жинағында "Патшаның жүзімдігі" деп атады. Оның нұсқасында ханзаданың патшаның жүзімдігіне, алтын алмаға және алтын қызға деген ізденіс жалғасады.

Тарихы

Бұл ертегі Аарн Томпсон Утер индексі ертегісі ATU 550 түрімен ұқсастықты көрсетеді, "Қош, жылқы және ханшайым", неміс ертегісі "Алтын құс" арқылы танымал. Әңгімеде ATU 550 және ATU 551 "Өмір суы" дегенде кездесетін ұқсас мотив бар: патшаның көзі бір уақытта күліп, жылайды. Бұл оның қызығушылығын туғызады және патшаның қайғысын басатын затты іздеуге итермелейді.

Нысандар

Жылап жатқан патшаның мотиві Мажар халық аңыздар каталогында MNK 463**, "A síró nevető szemű király" деп жазылған жеке ертегі ретінде пайда болады. Венгрия фольклористикасының зерттеушісі Каталина Бенедектің айтуынша, бұл мотив ATU 551 типті ертегілердің кіріспесі ретінде жиі кездеседі, "Өмір суы" (немесе "Отасына керемет ем іздеген ұлдар"). Мотив сондай-ақ ATU 550 типті "Қош, жылқы және ханшайым" (немесе "Алтын құс") және ATU 301 типті "Принц Мирко" венгр аңыздарын таныстыра алады.