Кіріспе

Антилопа түрлері Көк гну (Connochaetes taurinus), сонымен қатар қарапайым гну, аққақақақ гну немесе бриндл гну деп аталады, бұл үлкен антилопа және гнулардың екі түрінің бірі. Ол Connochaetes тұқымдасына және Bovidae туысына жатады және қара гнумен тығыз таксономиялық қатынаста. Көк гнудың бес түрінің бар екені белгілі. Бұл кең иықты антилопаның денелі, салмақты бет-әлпеті, ерекше, мықты тұмсығы бар. Жас көк гнулар қоңыр түсті болып туады және 2 айлық жасында ересектер түсіне ие бола бастайды. Ересектерінің түсі қара көк немесе көкшіл сұрдан ашық сұрға дейін, тіпті сұр қоңырға дейін жетеді. Екеуінің де екі үлкен иілген мүйіздері бар. Көк гну - өсімдіктермен қоректенетін жануар, ол негізінен қысқа шөптермен қоректенеді. Ол үйірмелер құрап, тез жүгіріп, өте сақ жүреді. Жұптасу кезеңі жаңбырлы маусымның соңында басталады және бір жас бұзау әдетте 8,5 айлық жүктілік кезеңнен кейін дүниеге келеді. Баласы анасымен 8 ай бойы бірге болады, содан кейін жас қалыңдыққа қосылады. Көк гну Африканың оңтүстік және шығыс бөлігіндегі бұталы саванналармен шектесетін қысқа шөпті жазықтарда кездеседі. Африканың үш көк гну популяциясы ұзақ арақашықтыққа көшіп барады. Бұл сапар жаңбырдың жылдық кезеңімен және шөптің қысқа шөпті жазықтарда өсіп-өнуіне сәйкес келеді. Ол осы тұқымды Connochaetes taurinus деп атады. Ол Connochaetes тұқымдасына қара гну (C. gnou) жатады және Bovidae туысына, екі жақтан бөлінген аяқты қайтарушы жануарларға жатады. Бұл атау грекше tauros деген сөзден шыққан. "Көк гну" деген жалпы атау оның көк шапанының көк түсті, күміс түсті жылтырлығына байланысты. Көк және қара гнулар бір тұқымға жатқызылса да, бұрын олар бөлек тұқымға, Горгонға жатқызылған. Екі түрдің эволюциялық байланыстарын көбірек түсіну үшін жүргізілген митоздық хромосомалар мен мтДНК зерттеуінде олардың жақын филогенетикалық байланысы бар екені және шамамен миллион жыл бұрын бөлініп кеткені анықталды.

Кіші түрлер

C. taurinus бес түрге бөлінеді: C. t. taurinus (Burchell, 1823), көк гну, қарапайым гну немесе оңтүстік Африкада кездеседі. Оның таралу аймағы Намибия мен Оңтүстік Африкадан Мозамбикке дейін (Оранж өзенінің солтүстігінде), ал оңтүстік-батыстағы Замбиядан (Замбези өзенінің оңтүстігінде) Анголаның оңтүстігіне дейін созылады. C. t. johnstoni (Sclater, 1896), Ниассаленд гнуы, Мозамбиктен (Замбези өзенінің солтүстігінде) шығыс орталық Танзанияға дейін кездеседі. Қазір ол Малавиде жойылған. C. t. albojubatus (Томас, 1912), шығыс аққақақақ гну, Грегори Рифт аңғарында (экватордан оңтүстікке қарай) кездеседі. Оның таралу аймағы Танзанияның солтүстігінен Кенияның ортасына дейін созылады. C. t. mearnsi (Heller, 1913), батыс аққақақалы гну, солтүстік Танзания мен оңтүстік Кенияда кездеседі. Оның таралу аймағы Грегори рифті аңғарының батысынан Виктория көлінің Спейк шығанағына дейін созылады. Куксонның гнуы C. t. cooksoni (Блейн, 1914), Замбиядағы Луангва аңғарында ғана кездеседі. Кейде ол Малавидің орталық бөлігіндегі плато аймағына барады. Сонымен қатар, Калахаридан бастап Замбияның ортасына дейінгі батыс түрінің ерекше көрінісі mattosi (Блейн, 1825) түрінің taurinus түрінен ерекшеленуі мүмкін екенін көрсетеді. Батыстық түрін тіпті қашықтан да оның тік майысы, ұзын сакасы және минималды тікұшақтарымен тануға болады.

Гибридтер

Көк гну қара гнумен будандасады. Әлеуметтік мінез-құлық пен тіршілік ету ортасындағы айырмашылықтар тарихи түрде түрлер аралық будандастыруға жол бермеді, бірақ бұл екі түрдің де бір аймақта шектелген кезде және ұрпақтары әдетте құнарлы болған кезде болуы мүмкін. Оңтүстік Африкадағы Спионкоп бөгетінің табиғи қорығында осы будандас жануарларды зерттеу барысында олардың көбісінің тістері, мүйіздері мен бас сүйегінің құрттық сүйектері тумысынан ерекшеліктері бар екені анықталды. Тағы бір зерттеуде ата-анасына қарағанда гибридтің көлемі ұлғаятыны айтылған. Кейбір будандасқан жануарларда есту бұрыштары қатты деформацияланған, ал басқаларында радиус пен локтейі біріктірілген.

Генетика және эволюция

Көк гнудағы хромосомалардың диплоидтық саны 58-ді құрайды. Хромосомалар еркек және әйел гнуларда зерттелді. Әйелдерде бір жұп өте үлкен субметацентрикалық хромосомалардан басқасының бәрі акроцентрикалық болып табылды. Метафазалар еркек хромосомаларында зерттелді, сондай-ақ, олардың үлкен субметацентрикалық хромосомалары, олардың көлемі мен морфологиясы әйелдердегіге ұқсас. Қалғаны - акроцентрикалық. X хромосомасы үлкен акроцентрикалық, ал Y хромосомасы - кішкентай. Бұл гну түрі шамамен 2,5 миллион жыл бұрын пайда болған сияқты. Қара гну көк гнудан 1 миллион жыл бұрын, Плейстоценнің орта және соңғы кезеңінде бөлек түрге айналды деп есептеледі. Қазбалар көк гнулардың бұрын адамзат тамырынан таралған жерінде кең таралғандығын дәлелдейді. Шығыс Африкадан басқа, Эландсфонтейн, Корнелия және Флорисбадта кәдімгідей табылған. Ұрғашылары - ұзындығы шамамен 6 см, ал аналары - 7 см. Тұтқында орташа өмір сүру ұзақтығы 20 жыл. Тұтқында ұсталған ең жасы үлкен адам 24,3 жыл өмір сүрді. Олар 5 күнге дейін сусыз жүре алады, күндізгі температурасы күннің ең жоғары уақытында. Осылайша "жапырақталған гну" деп аталады. Екеуінің де құйрықтары ұзын, қатты, қалың және қара түсті, құйрығы мен бетінің түсімен бірдей.

Сақа аралық бездер

Көк гнуда тек алдыңғы аяқтарында ғана саусақ аралық бездер болады. Зимбабведегі (Каустон Блок) еркін жүретін жануардан алынған химиялық құрамдас бөліктерді талдау бұл безде циклогексанкарбоксил қышқылы, фенол, 2 фенолетанол және алты қысқа тізбекті карбоксил қышқылы бар екенін көрсетті.

Экология және мінез-құлық

Көк гну көбінесе таңертең және кешке белсенді, ал күннің ең ыстық сағаттары демалуға арналған. Бұл өте шапшаң және сақ жануарлар құйрығын сілтеп, басын шайқап, 500 метрден астам жылдамдықпен жүгіре алады. Бұқалар өз аумағының шекарасын малдың көмілген көмірімен, иіс бездерінің секрециясымен және белгілі бір мінез-құлықтарымен белгілейді. Ал еркектер аумақ үшін жарысқанда қатты ыңғырасып, жерді тыпырлап, мүйіздерімен ұрып-соғып, басқа да қысымшылық әрекеттерін жасайды.

Диета

Көк гну - өсімдіктермен қоректенетін жануар, ол негізінен жарықта өсетін қысқа шөптермен және саванна шөптесіндер мен жазық жерлерде кездесетін сілтілі топырақпен қоректенеді. Мүмкіндігінше, гну күніне екі рет су ішуді ұнатады. Соған қарамастан, ол құрғақ Калахари шөлінде де өмір сүре алады, онда ол қарындаштан және су жинайтын тамырлар мен түбірлерден жеткілікті су алады.

Көбею

Аталық көк гнулар жыныстық жағынан шамамен 2 жасында жетіледі, ал аналықтары дұрыс тамақтанып, 16 айда жүкті болады. Сүйісу кезінде еркек жиі несеп шығарады, аздап созылады, еркек көп ұзамай аналыққа көтерілуге тырысады. Ұялы аналық құйрығын бір жағына бұрып, жыныстық қатынас кезінде қозғалмайды. Жұптасу бірнеше рет қайталануы мүмкін және бір минут ішінде екі немесе одан да көп рет болуы мүмкін. Аталық оның аумағында әйел болған кезде тамақ та жемейді, демалмайды да, осы уақыт ішінде әйел еркекке жақын тұрады, жиі оның денесін баспен сүртіп, оның жынысын иіскейді. Ауырға шыққанда, аналық бірнеше аумаққа барып, бірнеше аталықпен жұптасады. Өлім себептері жыл сайын өзгеріп отыра берсе де, Ботсванадағы бір құрғақшылық кезінде жас бұзаулар мен қарт аналықтардың өліміне көп жағдай болған. Басқа бір жағдайда, өлімнің 47% аурудан, 37% жыртқыш аңдардан, ал қалған бөлігі жазатайым оқиғалардан болды. Жалпы, Gedoelstica және Oestrus личинкалары көк гнулардың мұрын жолдары мен тыныс алу қуыстарында кездеседі, кейде миға көшіп кетеді.

Таралуы және мекендейтін ортасы

Көк гну Кения, Танзания, Ботсвана, Замбия, Зимбабве, Мозамбик, Оңтүстік Африка, Эсватини және Анголада мекендейді. Бүгінде ол Малавиде жойылып кеткен, бірақ Намибияға табысты түрде қайта енгізілген. Екі бағыттағы көші-қонның уақыты жыл сайын айтарлықтай өзгеруі мүмкін. Жаңбырлы маусымның соңында олар ауыз судың жетіспеушілігіне байланысты құрғақ маусымды аймақтарға көшіп кетеді. Бірнеше айдан кейін жаңбырлы маусым басталғанда, жануарлар өздерінің ылғалды аймағына қайта оралады. Бұл қозғалыстар және өсімін молайту үшін қоректік заттарға бай жемге қол жеткізу көшіп-қонушы гну популяцияларының жергілікті популяцияларға қарағанда әлдеқайда көп өсуіне мүмкіндік береді. Көптеген ұзақ аралықтағы көшіп-қону популяциялары 100 жыл бұрын өмір сүрді, бірақ қазіргі уақытта үш көші-қоннан басқа (Серенгети, Тарангире және Кафуе) бұзылды, кесілді және жоғалды.

Қауіп-қатерлер мен қорғау

Халыққа әсер ететін адаммен байланысты негізгі факторларға кең ауқымды орманды жою, су көздерінің кептіруі, қоныстардың кеңейуі және браконьерлік жатады. Үй жануарларының ұйқы ауруы сияқты аурулары жануарларға жұғады және олардың өлімін әкеледі. Сол сияқты, Таргангир гнуларының көшіп-қону саны да соңғы кездері күрт азайды. Жалпы көк гну саны 100 мыңға жуық деп есептелді. Жалпы халық санының өсуі тұрақты емес, ал Серенгети ұлттық паркі (Танзания) шамамен 1,300,000-ға дейін өсті. Халық тығыздығы Хванге және Этоша ұлттық парктерінде 0,15/км2-ден Нгоронгоро кратері мен Серенгети ұлттық паркіне 35/км2-ге дейін, олар ең көп кездеседі. Сондай-ақ, көк гну жеке меншік аң шаруашылығына, қорықтарға және табиғи аумақтарға да әкелінген. Осы себептерге байланысты Халықаралық табиғат қорғау одағы көк гнуды ең аз қауіп төндіретін жануар деп бағалайды. Алайда шығыс аққарыңқы гну (C. t. albojubatus) саны күрт төмендеп, қазіргі кезде 6 - 8 мыңға жетті, бұл да алаңдатады. Алайда көк гнулар адамға да кері әсерін тигізуі мүмкін. Олар үй жануарларымен жайылым мен су үшін бәсекелесе алады және ірі қара малына ірі қара өлімі сияқты өлімге әкелетін ауруларды жұқтырып, жануарлар арасында індет тудыруы мүмкін. Олар сондай-ақ құрттар, өкпе құрттары, тас құрттар, шыбындар мен параамфистомалық құрттар таратуға мүмкіндік береді. Бұл жерде көк гнуға ұқсас жануар бейнеленген ежелгі тақтатас табылған. Бұл б. з. б. 3000 жыл шамасында табылған, ол сол кезде Жоғарғы Мысырдың діни және саяси астанасы болған Иераконополисте (Нехен) табылған. Бұл жануардың Солтүстік Африкада кездескенін және ежелгі мысырлықтармен байланысты екенін дәлелдейді.