Кіріспе

Арцах Республикасының Үкіметі басқа да армяндық ұлттық кеңестер Қарабах кеңесі 1918-1920 жылдар аралығында Шығыс Армениядағы Таулы Қарабахтың (Таулы Қарабах) танылмаған үкіметі болды. Кеңес құрамын 1918 жылы 27 шілдеде Таулы Қарабақ халқының өкілді органы - Таулы Қарабақ жиналысы сайлады. Бастапқыда ол Қарабақ Халықтық Үкіметі деп аталды, бірақ 1918 жылдың қыркүйегінде ол Қарабақ Кеңесі деп қайта аталды. 1918-1920 жылдары Қарабақ кеңесі өздеріне бағынышты болған Қарабақтың әрмендік жерлерін ғана бақылаған. Кеңес мемлекеттілігі тарихи Арцах провинциясымен және 1991 жылы құрылған қазіргі Арцах Республикасының өзін-өзі жариялауымен байланысты. Оның астанасы Шуши (Шуша) қаласы болды.

Тарих

1918 жылдан бастап 1920 жылы аймақты Кеңес Одағының басып алуына дейін Арменияның Бірінші Республикасы мен Әзірбайжан Демократиялық Республикасы таулы Қарабақты басқаруға ұмтылды. Кейбір авторлар Таулы Қарабақты 1918-1920 жылдары Әзірбайжанның бөлігі емес деп санайды және ол Армения Республикасымен байланысты тәуелсіз ұйым болды, алайда, Әзірбайжан тарихшылары бұл идеяны қабылдамайды және аймақтың Әзірбайжанның бір бөлігі екенін растайды. Арменияның Батум келісімін және Осман империясына бас тартуын кейін, Таулы Қарабах 1918 жылы 22 шілдеде Қарабах армяндарының бірінші жиналысын шақыру арқылы тәуелсіз саяси мемлекет деп жарияланды. 1918 жылдың қыркүйегінде Әзербайжанның Осман әскерлері Шуши қаласын басып алды, бірақ жергілікті армяндардың күш-жігеріне байланысты ауылға ене алмады. 1918 жылы 30 қазанда Мудрос келісімінен кейін Осман әскерлері Оңтүстік Кавказдан, оның ішінде Шушиден кетуге мәжбүр болды, содан кейін олардың гарнизонын британдықтар толықтырды. 1919 жылы 15 қаңтарда Бакудің британдық губернаторы генерал Томсон Хосров бей Сұлтановты "Қарабах пен Зангезурдың генерал-губернаторы" етіп тағайындады. 1919 жылы 5 маусымда Қарабақ құрамасының британдық команданың нұсқауы бойынша Әзірбайжан билігіне мойынсұнудан бас тартқаны үшін Хосровтың ағасы Сұлтан бей Сұлтанов бастаған 2000 атты күрд әскері Шушидің шетіндегі бірнеше армян ауылдарын, соның ішінде Хайбаликенд, Кркежан, Пахлиул және Джамилу, сондай-ақ бірнеше шалғайдағы ауылдарды тонап, 600-ге жуық армянның өліміне әкелді. Қан төгудің нәтижесінде, Қарабақ кеңесі 1919 жылы 22 тамызда Әзірбайжан үкіметімен уақытша келісімге қол қоюға мәжбүр болды. Келісімге қол қою рәсіміне Қарабақ кеңесі мүшелері, епископ Вахан, Хосров бей Султанов және басқа да армяндық және мұсылмандық лауазымды адамдар қатысты. Келісім армян мәдени автономиясын, үш армян мен үш мұсылманнан тұратын алты мүшелік кеңесті құруды, Қарабақ аймағын құрайтын 4 уездтің өмір сүруін жалғастыруды, азербайжан гарнизондарын Шуши және Ханкенд (Степанакерт) қалаларымен шектеудi қарастырды. Шушидегі әскерлерін қолдау үшін Әзербайжан әскері Аскеран асуын басып алып, Аскеран қаласын басып алды және Таулы Қарабаққа апаратын жолды қорғады. Әзірбайжандықтар Гюлистан немесе Шахумян деп аталатын аймақтың солтүстік секторындағы армян ауылдарын қайтарып алуда да табысты болды. Әзірбайжанды кеңестікке айналдырғаннан кейін көп ұзамай Кеңес Одағының 11-ші армиясы Таулы Қарабаққа кірді, Армения күштерін жойып, осылайша Қарабақ кеңесі өмір сүруін тоқтатты. Армяндық-американдық тарихшы Ричард Г. Хованнисянның айтуынша, егер Армения Республикасы Таулы Қарабақты өз құрамына қосқан болса, онда олар Арменияның берілген аумақтарына батысқа қарай кеңейту мақсатымен жұмыс күшінен айрықша мұқтаж болған өз армиясына шамамен 10 000 жергілікті армянды жалдауға болатын еді.