Mbwila

Кіріспе

Мбила қазіргі Ангола жерінде орналасқан тарихи шағын мемлекет болды. Оның билеушілері, айналадағылар сияқты, Ндембу атағын алып жүрді, ал аймақ португал тілінде "Дембос" деп аталды. Бұл мемлекеттің шығу тегі белгісіз, ол тек XVII ғасырдың басында ғана айтылған. Мбила Лукала өзенінің бастауында орналасқан, онда Конго мен Ндонгоны бөліп тұрған таулардағы саңылау болды және Конго мен Ндонго арасындағы сауда жолы бақыланды. Осылайша, ол Ангола тарихында, әсіресе 1550 жылдан кейін үлкен стратегиялық маңызға ие болды. Мбиланың астанасы аңғардың үстіндегі қалың тауларда орналасқан және оған шабуыл жасау өте қиын болды, нәтижесінде елге көбінесе Конго немесе Ндонго талап етті, бірақ екеуі де сәл рет сәтті басқарылды. 1619-20 жылы 1575 жылы құрылған Ангола колониясынан португалдық күштер Мбилаға шабуыл жасап, оның билеушісін вассальдық актіге қол қоюға мәжбүр етті, осылайша Мбиланы үш биліктің қиылысына орналастырды: Конго, Ндонго және Португалия. Бұл жаңа егемендік жоғалтуына қарамастан, Мбила Португалияға мойынсұнбады және үлкен державаларды бір-біріне қарсы ойнады. 1627-30 жылдары португалдар Ндонго королевасы Нжиганың күшін бағындыруға тырысқанда, Мбила кейде оған, басқа уақытта Конгоға адалдық ант берді. Мбвила бұл кезеңде басқа да Дембо билеушілерінің аймақтық коалициясын басқаратын және оның стратегиялық орны оны үнемі дау-дамайға ұшыраған. Мбила 1635 - 40 жылдары португалдардың маңызды шабуылдарына ұшырады, бірақ 1641 жылы голландиялықтар Луанданы басып алғанда, ел өзінің адалдығын королева Нжингаға тастады, ол сол жылы штаб-пәтерін елдің оңтүстігіндегі Кавангаға көшірді. 1648 жылы голландиялықтардың қуылғанынан кейін португалдық билік өкілдері қайтадан Мбилаға назар аударып, оның билеушілеріне Португалияға құлшылық етуді жаңарту үшін қысым жасады. 1664 жылы Ангола мен Конго арасындағы аймақтағы кен өндіруге құқық туралы ұзақ уақытқа созылған дау соғыс тудырды және өзін қорғау үшін регент Дона Изабел Португалиямен вассальдық келісімге қол қойды. Конго королі Антонио I португалдықтардың араласуына қарсы шығып, Мбиланы басып алу үшін әскерін жіберді. 1665 жылы 29 қазанда Антонионың әскері португал әскерімен танымал Мбила шайқасында кездесті, ал Антонио жеңілді. Изабел шайқастан кейін өзінің вассалдығын жаңартса да, Португалияның бұрынғыдан артық дәуірі жоқ еді. 1680 жылдары Мбила қайтадан аймақтық билікті құрып жатты, кейде Матамбаның күшті королевасы Вероника I-мен бірлесіп. Португалия 1692 жылы Мбиланы шабуылдау және оның вассалдығын қайта нығайту үшін тағы бір ірі әскер жіберді. Соғыс Португалияның құлдығын қысқа мерзімге қайта қалпына келтірді. Португалиялық губернаторлар сауда, әсіресе құл саудасы, Луанда арқылы өтіп, Португалияға салық төлеуі мүмкін, оның орнына Лукала ойысы мен Мбила аумағы арқылы Конгоға, одан Конгоның солтүстік жағалауында жұмыс істейтін голландиялық, француз және ағылшын саудагерлеріне бағытталып жатқанына алаңдаушылық білдірді. Бірнеше сәтсіз әрекеттерден кейін португалдар 1758 жылы сауданы бақылауға тырысып, Мбиланың оңтүстігіне жақын Энкоге қаласында бекініс салды.

Mbwila was a historical small state located in what is modern day Angola. Its rulers, like those of the surrounding areas, bore the title Ndembu, and the region was often known in Portuguese as "Dembos". The origins of the polity are unknown, and it is first mentioned only in the early seventeenth century. Mbwila was located at the headwaters of the Lukala River, where there was a gap in the mountains that separated Kongo and Ndongo and controlled the trading route that passed between Kongo and Ndongo. As such, it was of great strategic significance in the history of Angola, especially after 1550. Mbwila's capital was located in the rugged mountains above the valley and was very difficult to attack, as a result the country was often claimed by either Kongo or Ndongo, but rarely successfully governed by either one. In 1619–20, Portuguese forces from the colony of Angola, founded in 1575, attacked Mbwila and forced its ruler to sign an act of vassalage, thus placing Mbwila in the intersection of three powers: Kongo, Ndongo, and Portugal. In spite of this new apparent loss of sovereignty, Mbwila was not obedient to Portugal and routinely played off the larger powers against each other. In 1627–30, when the Portuguese were seeking to subdue the forces of Queen Njinga of Ndongo, Mbwila sometimes swore loyalty to her, other times to Kongo. Mbwila was sufficiently strong in this period in that it sometimes led regional coalitions of other Dembo rulers, and its strategic position made it constantly the subject of contestation. Mbwila was subject to important Portuguese attacks in 1635–40, but when the Dutch took over Luanda in 1641, the country threw its loyalty to Queen Njinga, who moved her headquarters to Kavanga, south of the country that year. Following the expulsion of the Dutch in 1648, Portuguese officials again focused their attention on Mbwila, placing pressure on its rulers in order to renew their vassalage to Portugal. In 1664 a long brewing dispute between Angola and Kongo over rights to mining in the area led to war, and to defend herself the regent Dona Izabel, signed a treaty of vassalage with Portugal. D Antonio I, king of Kongo challenged the Portuguese interferences and sent an army down to take Mbwila. Antonio's army met the Portuguese force at the famous Battle of Mbwila on October 29, 1665, and Antonio was defeated. Although Izabel renewed her vassalage in the aftermath of the battle, Portugal had no more of a claim than before. By the 1680s, Mbwila was again building a regional power, sometimes in cooperation with Matamba's powerful Queen Verónica I. Portugal sent another major army to attack Mbwila and reassert its vassalage in 1692–3. Once again, the war resulted in a short term Portuguese renewal of vassalage. Portuguese governors continued to express concern that trade, especially the slave trade, that might pass through Luanda and pay taxes to Portugal were instead being diverted through the Lukala gap and Mbwila's territory, to Kongo and from there to Dutch, French and English merchants who operated on the coast north of Kongo. After a number of unsuccessful attempts, the Portuguese built a fort at Encoge, not far to the south of Mbwila in an attempt to control the trade in 1758.