Кіріспе

Британдық миссионер, аудармашы Сэмюэл Дайер (台約爾, 20 ақпан 1804 - 24 қазан 1843) - Малайзиядағы қытайлықтар арасында жұмыс істеген конгрегационалистік дәстүрдегі Қытайға британдық протестанттық христиан миссионер. Ол Пенангқа 1827 жылы келген. Дайер әйелі Мариямен бірге Малакада, кейін Сингапурда тұрды. Ол дәстүрлі ағаш блоктарын алмастыру үшін қытай әріптерінің болаттан жасалған қаріптерін жасаған типограф ретінде белгілі болды. Дайердің үлгісі дәл, көркем, берік және практикалық болды.

Миссионерлік өмір

Шетелде жүргенде Сэмюэл мен Марияның бес баласы болды. Мария Дайер (Пенанг қаласында 1829-1831 жылы туған), Самуэль Дайер, Jr. (Пенанг қаласында 1833-1898 жылы туған), Бурелла Хантер Дайер (Пенанг қаласында 1835-1858 жылы туған), Мария Джейн Дайер (Малака қаласында 1837-1870 жылы туған) және Эбенезер Дайер (Сингапур қаласында 1842 жылы туған). 1827 жылы 10 наурызда Самуэль Дайер әйелімен бірге Англиядан шығып, 8 тамызда Малакка боғазындағы Пенангқа жетті. Дайерлер Малакадағы Англо-қытай колледжіне оқуға түсуге тиіс еді, бірақ жұмысшылар жетіспеушілігі оларды Пенангта қалып, қаланың қытай секторына қоныстандырады. Олар екеуі де жергілікті тұрғындар сөйлейтін Миннан диалектісін (хоккян) зерттей бастады. Ол кітай тілін біраз білген соң, мыңдаған қытай таңбаларын жылжымалы металл әріптермен жазуды шешті. Ол әр түрлі таңбалар мен сызбаларды жүйелі түрде талдап жатты. Алғашында, ағаш рельефтерін қолданып, қаламы құюға болатын саз қалыптарды жасады, көп ұзамай ол болат ұрып-соғулар мен мыс матрицаларға көшті. Дайердің тілдік қабілеті, мұқият жоспарлауы және егжей-тегжейлі қарауы қытай қаріптерінің жоғары сапасына әкелді. Кейін олар Қытайдағы Американдық пресвитериандық миссионерлік баспасына берілді және оның дамуында маңызды рөл атқарды. Мария 23 оқушымен қыздар үшін мектеп ашқан, бірақ оны сол жылдың соңында жабуға мәжбүр болды. 1828 жылы Самуил қытай тілінде уағыздай бастады. Ол қытай тіліндегі христиан әдебиеттерін басып шығаруға бел буды. 1829 жылы олардың тұңғыш қызы Мария дүниеге келді, бірақ екі жылдан кейін ол қайтыс болды. Сол жылы, яғни 1831 жылы, Сэмюэл Лондон миссионерлік қоғамының қытайлық қызметтері орналасқан Малаккаға барды. 1833 жылы Дайерлердің Самуил есімді ұлы туды. Сол кезде қытайлар қауымының кейбір мүшелері мектеп ашуды өтінді. Осы уақыт аралығында Сэмюэл Матай кітабының қытай тіліндегі аудармасын қайта қарастыруда көп еңбек етті. Алдымен атқарылуға тиісті жұмыстың көптігі оны келесі жылы Англияға хат жазып, одан да көп жұмысшы жіберуді өтінді. Роберт Моррисон 1834 жылы Гуанчжоуда қайтыс болды. 1835 жылы Пэнангтағы Дайер отбасына тағы бір қызды, Бурелла Хантерді әкелді. Содан кейін Сэмюэл отбасымен бірге Малаккаға Лондон миссионерлік қоғамының Қытай миссиясының штаб-пәтеріне қосылды. Дайерлер 2 мектеп құрды, оқу бағдарламасына оқу, жазу, тігу және кестелеу кіреді. Сол жерде Сэмюэл Лянг Фамен (1819 жылы Уильям Милн шомылдыру рәсімінен өткен) бірге жұмыс істеді . Дайер көп ұзамай металл түрдегі баспасының стратегиялық маңыздылығын мойындап, Малакада қытайлық Киелі кітапты қайта қарауды бастады. 1837 жылы Малаккада тағы бір қызы Мария Джейн Дайер дүниеге келді.

Демалысқа шығу және Азияға оралу

Сэмюэл мен Мария 1827 - 1835 жылдары Пэнанг станциясында болған. Олар 1835 - 1839 жылдар аралығында Малака станциясында болған. 1839-1842 жылдары Дайерлер демалысқа шықты. Бұл олардың балаларының Англияны алғаш рет көруі еді. 1839 жылы 19 қыркүйекте Дайерлер отбасы Англияға келді. Марияның бауыры нашарлап кеткен. Дайерлер Англияда 1841 жылға дейін қалды, содан кейін олар тағы да Ultra Ganges Mission-ке, бұл жолы Сингапурға кетті. Баклэнд есімді бойдақ әйел оларға еріп, үш баласын асырап алуға көмектесті. Олар 1842 жылы Сингапурға келіп, Американың шетелдік миссионерлер комиссияларының үйін жалға алды. Сэмюэл ЛМС-тің Джон Стронахпен жұмыс істей бастады және теочев диалектісін үйрене бастады. Сондай-ақ, қытай тіліндегі Киелі кітапты қайта қарау, аудару, кітаптар дайындау, үлгілер құю, баспалау және қытай тілінің сөздік қорын салыстыру жұмыстарымен айналысты. Дайер Уильям Милннің "Екі досы", Уолтер Генри Медхерсттің "10 өсиетке түсініктеме" және "Мәсіхтің кереметтері" атты кітаптарын басып шығарды. Ол сондай-ақ, "Христос өмірі" атты кітапты құрастыруға христиан мұғалімі Чаочжоуға көмектесті. Осы тығыз уақытта Дайер апта бойы діни қызметте болды, үйден-үйге барып, базарларда уағыз айтты және порттағы қытайлық жонктарға барып, ізгі хабарды қытайлықтарға жеткізді. Мария өз үйінде 20 оқушымен қытай қыздарының мектеп-интернатын құрды (қазіргі Raffles қонақ үйінің аумағында); мектеп кейіннен Сент-Маргарет бастауыш мектебіне айналды. Дайер 1842 жылдың аяғына дейін Джеймс Ледждің ұсынысы бойынша LMS баспасын Малакадан Сингапурға көшірді. 1842 жылы тағы бір ұл, Эбенезер Дайер дүниеге келді. Нанкин келісім-шартына қол қойылып, жақын арада Қытайдың материктік бөлігінде миссионерлік қызмет басталады деген үміт артты. Дайер 1843 жылы Бенджамин Пич Кисберри ашқан Принсеп көшесіндегі малай шіркеуінде алғашқы уағыз айтты. Сол жазда ол Джон Стронахпен Гонконгтағы LMS конференциясына барды. Отбасы оны енді көрмейді.

Соңғы күндер

Дайер ақыры 1843 жылы 7 тамызда Гонконгтан Қытайға жетуге мүмкіндік алды. ЛМС-тің жалпы конференциясында ол Конференцияның хатшысы болып тағайындалды. Диерлер отбасы Фучжоу, Фуцзянь қаласына миссионерлік қызметті бастау үшін тағайындалды. Сэмюэл Гуанчжоуға барды, онда қатты қызба ұстады және оны Питер Паркер, М. Д. күтті. Оны Макаоға алып барып, 1843 жылы 21 қазанда қайтыс болды. Бұл - Гуанчжоудағы Роберт Моррисонның ұлы Джон Роберт Моррисонның өмірін жалмап кеткен індет. Дайер Макаодағы ескі протестанттық зиратта Роберт және Мэри Моррисонның қабірлерінің қасына жерленді. Бірде Дайер былай деп жазған: Мария Дайер үш жылдан кейін Пенангта қайтыс болды, оның екінші күйеуі Иоганн Георг Баусум 3 баласын қалдырды. Пенангтағы миссионер Эван Дэвис 1846 жылы Сэмюэл Дайердің естеліктерін және Сэмюэлдің балаларына жазған хаттарының жинағын жазды. Қытайлық қойма оның өлім жазасын жазды және оның Фукиен диалектісін сөйлеудегі жетістіктері бірінші реттік екенін және ол кішкентай сөздікті және Томның Эзоптың ертегілерін аудармасын жариялаған және тағы бір үлкен сөздікті бастаған. Халық арасында уағыз айтудан басқа, Дайер мырза көп уақытын қытай әріптері үшін ұшаларды кесуге арнады, ол өте жетістікке жетті. Бір үлкен және бір кіші қаріптер қазір ішінара жасалды. Дайердің Пенанг қаріпі деп аталатын тип қытайлық баспада 1850-ші жылдарға дейін стандартқа айналды, ол 1859 жылы Уильям Гэмблдің қаріпімен ауыстырылды. Диерлердің үш баласы да Қытайда Ізгі хабарды тарату ісіне араласты. Дайерлердің қыздары Қытайға жасөспірім шағында оралып, Мэри Энн Алдерсимен оның Қытай қыздарына арналған мектебінде жұмыс істеді. Мария Джейн Дайер Джеймс Хадсон Тейлорға үйленді, ол Қытай ішкі миссиясын құрды. Оның бұл агенттіктің басталуына ықпалы зор болды. Бюрелла Дайер бұдан бір жыл бұрын Джон Шоу Бердонға үйленген, бірақ олар үйленгеннен кейін көп ұзамай Шанхайда қайтыс болған. Самуэль Дайер, 1870 жылдары Қытайдағы агенті ретінде Британдық және шетелдік Киелі кітап қоғамымен Александр Уайлидің орнын басқан.