Джеймс Легг: Шотланд миссионері, аудармашы және Қытайтанушысы
James Legge
Джеймс Легге – шотланд миссионері, аудармашы, қытайтанушы (1815-1897). Еңбектері: қытай классикасын ағылшын тіліне аудару, «Қасиетті кітаптар» сериясы.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Шотланд миссионері және аудармашы (1815–1897)
Австралия армиясының офицері
Scottish missionary and translator (1815–1897)
the Australian Army officer
Джеймс Легг (/l//ɛ//ɡ/; 20 желтоқсан 1815 – 29 қараша 1897) – шотланд тіл білгірі, миссионер, синолог және аудармашы. Ол классикалық қытай мәтіндерін ағылшын тіліне алғаш аударғандықтарымен танымал. Легг 1840–1873 жылдары Лондон миссионерлік қоғамының Малакка және Гонконгтағы өкілі болды, ал 1876–1897 жылдары Оксфорд университетінде қытай тілінің алғашқы профессоры қызметін атқарды. Макс Мюллермен бірлесіп, ол 1879–1891 жылдар аралығында 50 томдық «Шығыс халықтарының қасиетті кітаптары» монументалды сериясын дайындады.
James Legge (/l//ɛ//ɡ/; 20 December 181529 November 1897) was a Scottish linguist, missionary, sinologist, and translator
who was best known as an early translator of Classical Chinese texts into English. Legge served as a representative of the London Missionary Society in Malacca and Hong Kong (1840–1873) and was the first Professor of Chinese at Oxford University (1876–1897). In association with Max Müller he prepared the monumental Sacred Books of the East series, published in 50 volumes between 1879 and 1891.
Ерте өмір
Джеймс Легг Абердинширдегі Хантли қаласында дүниеге келген. Ол 13 жасында Абердин грамматикалық мектебіне қабылданды, ал 15 жасында Абердиндегі Король колледжінде оқыды. Кейін ол Лондондағы Хайбери теологиялық колледжінде оқуын жалғастырды.
James Legge was born at Huntly, Aberdeenshire. He enrolled in Aberdeen Grammar School at age 13 and then King's College, Aberdeen at age 15. He then continued his studies at Highbury Theological College, London.
Қытайға іссапар және отбасы
1839 жылы Легге Қытайға миссионер ретінде сапарлады, бірақ алдымен үш жыл Малаккада тұрды, онда Англо-қытай колледжіне жетекшілік етті. Ол сонымен қатар Ұлыбританиядағы фабрикалар мен шеберханалардың алғашқы медициналық инспекторы болған сэр Томас Морисон Ледждің әкесі де болды. 1844 жылы Легге көшіп келгенде, қытай христиан Уат Нгонг онымен бірге жүрді. 1846-1847 жылдары ол үш қытай студентін алып, Абердинширдегі Хантли қаласына оралды. Гонконгқа қайтар алдында Легге мен студенттерді королева Виктория қабылдады. Изабелла қайтыс болғаннан кейін, ол Ханна Мэри Уиллетс (Джонстон) есімді жесір әйелге екінші рет үйленді (1881 жылы қайтыс болды).
Legge went, in 1839, as a missionary to China, but first stayed at Malacca three years, in charge of the Anglo Chinese College there. By her he also fathered Sir Thomas Morison Legge, the first Medical Inspector of Factories and Workshops in the UK. A Chinese Christian, Wat Ngong, accompanied Legge when he moved in 1844. He returned home to Huntly, Aberdeenshire, in 1846–7, taking with him three Chinese students. Legge and the students were received by Queen Victoria before his return to Hong Kong. After Isabella died, he married secondly a widow, Hannah Mary Willetts née Johnstone (d. 1881).
Классикалық шығармаларды аудару
Ол миссионерлердің қытайлықтардың ой-пікірлері мен мәдениетін түсінуі қажеттігіне сенімді болғандықтан, 1841 жылы қытай классикасының көп томдық аудармасын бастады – бұл оның өмірінің соңғы жылдарына дейін аяқтаған монументальді еңбек болды. Pall Mall Gazette газетінде жарияланған анонимді некрологта айтылғандай, Легге қыста да, жазда да әр таңда сағат үште кабинетіне келіп жұмыс істеген, ал оған дейін сағат онда ұйықтаған. Ол таңертең тұрғанда, бірінші ісі спирттік лампада шай дайындау болды. Содан кейін, үйдің бәрі ұйықтағанда, ол аудармаларымен айналысты. 1879 жылы Легге Оксфордта әйелдер колледжін құру үшін құрылған комиссия мүшесі болды, онда «студенттердің әртүрлі діни конфессияға жатуына байланысты ешқандай айырмашылық жасалмайды» делінген. Нәтижесінде Сомервилл Холл құрылды, кейін Сомервилл колледжі деп аталды, ол әйелдерге арналған Оксфордтағы алғашқы екі колледждің бірі болды. Оксфордта оқып жүрген кезінде Легге Ұлыбританияның опиум саясатына қарсы күресті және 1874 жылы Опиум саудасын тоқтату қоғамының негізін қалаушылардың бірі болды. Леггеге 1884 жылы Оксфорд университетінің құрметті магистрі және Эдинбург университетінің заң докторы дәрежесі берілді. 1895 жылы ол Америка философиялық қоғамының халықаралық мүшесі болып сайланды.
Convinced of the need for missionaries to be able to comprehend the ideas and culture of the Chinese, he began in 1841 a translation in many volumes of the Chinese classics, a monumental task that he completed a few years before his death. According to an anonymous contemporary obituary in the Pall Mall Gazette, Legge was in his study every morning at three o'clock, winter and summer, having retired to bed at ten. When he got up in the morning the first thing he did was to make himself a cup of tea over a spirit lamp. Then he worked away at his translations while all the household slept. In 1879, Legge was a member of a committee formed to create a women's college at Oxford "in which no distinction will be made between students on the ground of their belonging to different religious denominations". This resulted in the founding of Somerville Hall, later renamed Somerville College, one of the first two Oxford colleges for women. While at Oxford, Legge was an ardent opponent of Britain's opium policy, and was a founding member of the Society for the Suppression of the Opium Trade in 1874. Legge was given an honorary MA, University of Oxford, and LLD, University of Edinburgh, 1884. He was elected an International Member of the American Philosophical Society in 1895.
Өлім және мұра
Легг 1897 жылы Оксфордта қайтыс болды және Вулверкотт қорымында жерленді. 1881 жылы одан бұрын қайтыс болған екінші әйелі Ханнаның денесі Сент-Сепульхр қорымынан эксгумацияланып, Вулверкоттта оның күйеуінің қасына қойылды. Оның ең маңызды қолжазбалары мен хаттарының көп бөлігі Шығыс және Африка зерттеулері мектебінде, ал екінші ретінде Бодлей кітапханасында сақтаулы.
Legge died at Oxford in 1897 and is buried in Wolvercote Cemetery. The remains of his second wife Hannah, who died before him in 1881, were exhumed from Saint Sepulchre's cemetery and placed beside the body of her husband in Wolvercote. Most of his most important manuscripts and letters are archived at the School of Oriental and African Studies and, secondly, in the Bodleian Library.
Құдай есімі Киелі кітап аудармаларында
Бастапқыда Легге Роберт Моррисонның үлгісін ұстанды және христиан Құдайын "Шен" сөзін пайдаланып қытай тіліне аударуды қалаған. Бірақ, ол қытай әріптестері Хонг Ренган мен Хе Цзиньшанның "Шанди" атауына көнді. Ол сондай-ақ, шотландтық жалпы саналы реализмде алған білімінен аудармадағы түрлі герменевтикалық принциптерді қолданды. Нәтижесінде, 1850 жылдары Легге "Шанди" сөзі бір Құдайға сенуші Құдайды білдіреді деген тұжырымға келді және христиан Құдайына қатысты сөздерді қытай тіліне аудару үшін осы термин ең дұрысы екенін айтты. Ол қытай мәдениетінде терең тамырланған терминді пайдалану христиан дінін толығымен жат дін деп қараудан сақтайды деп ойлады. Оның қарсыластары бұл сөздің даосизм мен қытай халық дінінде қолданылуы салдарынан жаңсақтық тудыратынын мәлімдеді.
Initially, Legge followed the pattern set by Robert Morrison and preferred to translate the Christian God into Chinese using the word "Shen" However, he was increasing convinced by his Chinese collaborators Hong Rengan and He Jinshan that "Shangdi" from the Book of Documents and the Classic of Poetry was a more appropriate term. He also drew from his education in Scottish common sense realism various hermeneutical principles in translation. Ultimately, by the 1850s, Legge concluded that the word "Shangdi" represented a monotheistic god, and argued it was the most appropriate term for translating words in reference to the Christian God into Chinese. He believed that using a term already deeply entrenched in Chinese culture could prevent Christianity from being seen as a completely foreign religion. His opponents argued that this would cause confusion due to the word's use in Taoism and Chinese folk religion.