Кіріспе

Христиан дініндегі рәсімдік таяқ

Крузиер немесе крозиер (патерисса, пасторлық таяқ немесе епископтың таяғы деп те аталады) – епископ немесе абаттың басқару қызметінің символы болып табылатын және Рим католик, Шығыс католик, Шығыс православие, Орталық православие, Маланкара Мар Тома Сирия шіркеуінің және кейбір англикан, лютеран, Біріккен методист және Пятидесятник шіркеулерінің жоғары дәрежелі дін қызметкерлері алып жүретін таяқ. Батыс христиандығында крозиер көбінесе қойшының иінтірегі түрінде болады, ол қой мен ешкілерді бағуға қолданылатын құрал. Шығыс христиандығында крозиердің екі кең таралған түрі бар: тау пішіндес, иілген екі жағы бар және үстінде шағын айқыш орналасқан; немесе екі мүсінді жылан немесе аждаха бір-біріне қарай иілген, олардың арасында шағын айқыш болады. Дін қызметкерлерінің басқа да атрибуттары – митра, кеуде айқышы және епископ сақинасы.

Тарих

Крузиердің билік таяғы ретінде пайда болуы белгісіз, бірақ ежелгі әлемде көптеген діни және зайырлы үлгілер болған. Мысалы, ежелгі Римнің аруақтары қолданған литуус, сондай-ақ Еврей Киелі кітабындағы Мұсаның таяғы. Кейінгі кезеңдерде кеңсе таяқтарының көптеген басқа түрлері табылды, олардың кейбіреулері бүгінгі күнге дейін салтанатты шараларда қолданылып келеді. Батыс шіркеуінде әдеттегі пішін – бағушының иінтірегі. Бұл, епископтардың өздерінің "қойына" Мәсіхтің Жақсы Бағушы ретіндегі бейнесіне сәйкес бағушылар ретінде бейнеленуіне байланысты, көптеген метафоралық сілтемелерге негізделген. Шығыс православие және Шығыс обрядтағы католик крузиері көбінесе тау пішіндес болып келеді, қисық қолдары және үстінде кішкентай айқыш болады, немесе үстінде бір-біріне қарама-қарсы иілген екі мүсінді жылан немесе аждаха болады, ал олардың арасында кішкентай айқыш орналасқан. Бұл жағдайдағы символизм Мұса жасаған қола жылан Нехуштанмен байланысты, ол Сандар кітабының 21:8–9 (HE) тарауында айтылған. Бұл сонымен қатар ежелгі грек құдайы Асклепийдің таяғын еске салады, оған Егей теңізі аймағында, соның ішінде Кіші Азияда табынушылық етушілер болған, бұл епископтың рухани ауруларды емдеуші ретіндегі рөлін көрсетеді.

Мұсаның таяғы

Мұсаның таяғы туралы алғаш рет Мысырдан шығу кітабында айтылады (4-тарау, 2-аят). Құдай Мұсадан қолында не бар екенін сұрайды, ал ол «таяқ» деп жауап береді («құбық» деп Кинг Джеймс нұсқасында айтылады). Таяқ керемет түрде жыланға айналып, кейін қайтадан таяққа айналады. Содан кейін таяқ «Құдайдың құбығы» немесе «Құдайдың таяғы» деп аталады (аудармасына қарай). Мұса мен Һарон Мысырдан шығудың кезінде перғауынның алдына келеді, Һаронның құбығы жыланға айналады. Перғауынның сиқыршылары да өз құбықтарын жыланға айналдырады, бірақ Һаронның құбығы оларды жұтып жібереді. Һаронның құбығы тағы да Нил өзенін қызыл түске бояу үшін қолданылады. Ол Құдайдың Египетке келтірген жазалардың басталуына, Құдайдың бұйрығымен бірнеше рет қолданылады. Мысырдан шығу кезінде Мұса таяғымен қолын созып, Қызыл теңізді екіге бөледі. Мысырдан шыққаннан кейін шөлде жүрген кезде Мұса Құдайдың «Олардың көз алдында жартасқа сөйле» деген бұйрығын орындамай, керісінше, таяғымен жартасқа соққы беріп, израильдіктерге ішетін су шығарады. Өйткені Мұса Құдайды олардың алдында қадірлемеді, бірақ: «Естіңдер, сендердің қарсыларың! Осы жартастан су әкелуіміз керек пе?» деді. Осылайша Мұса өзін қадірлеп, Құдайды қадірлемеді. Құдайға бағынбағаны үшін Құдай Мұсаны Уәде етілген жерге кірмеу арқылы жазалады (Сандар кітабы 20:10–12). Соңында Мұса таяқты Рефидимдегі израильдіктер мен амалектіктер арасындағы шайқаста қолданады. Ол «Құдайдың құбығын» ұстағанда, израильдіктер «жеңіске жетеді». Оны түсіргенде, олардың жаулары басымдыққа ие болады. Һарон мен Хур оған жеңіске жету үшін таяқты көтеріп тұруға көмектеседі.

Ресми пайдалану

Крузиер – епископтың, аббаттың немесе апостолдың басқару билігінің символы.

Батыс христиандығы

Батыс христиандығында крозиер (пасторальдық таяқ деп те аталады, латын тіліндегі pastor, қойшы сөзінен) қойшының иілген таяғына ұқсайды. Епископ немесе шіркеу басшысы бұл таяқты "Құдай қойындарының бағушысы" ретінде, әсіресе оның каноникалық юрисдикциясындағы қауым үшін алып жүреді, бірақ кез келген епископ, функционалдық дінге тағайындалған немесе тағайындалмаған болса да, қасиетті рәсімдерді өткізу және діни қызметтерді басқару кезінде крозиерді қолдана алады. Католик шіркеуінің *Caeremoniale Episcoporum* еңбегінде епископ өзінің пасторлық қызметінің белгісі ретінде крозиерді өз аумағында қолданады, бірақ жергілікті епископтың келісімімен салтанатты түрде діни қызмет өткізетін кез келген епископ та оны қолдана алады делінген. Сондай-ақ, бірнеше епископ бірлесіп діни қызмет өткізгенде, тек басқарушы епископ ғана крозиерді қолданады. Епископ әдетте крозиерді сол қолымен ұстап, оң қолын бата беруге бос қалдырады. *Caeremoniale Episcoporum* епископтың крозиерді иілген бөлігі алға қарай немесе халыққа қарай ұстайтынын айтады. Ол сондай-ақ епископтың әдетте процессия кезінде, Ізгі хабар оқылғанда, уағыз айтқанда, ант қабылдағанда, салтанатты уәде бергенде немесе сенім білдіргенде, сондай-ақ адамдарға бата бергенде крозиерді ұстайтынын, егер оларға қолын тигізу қажет болмаса, көрсетеді. Епископ крозиерді ұстамайтын болса, ол "крозиер ұстаушы" деп аталатын алтарьлық қызметкердің қамқорлығына беріледі. Алтарьлық қызметкердің тағы бірі, вимпа киіп, епископ кимейтін кезде митраны ұстайды. Англикандық дәстүрде крозиерді процессияда епископтан бұрын жүретін адам алып жүруі мүмкін. Крозиер епископқа епископтыққа бекітілгенде беріледі. Ол сондай-ақ абатқа оның қызметіне бата берілгенде ұсынылады, бұл монастырлық қауымды бағуды бейнелейтін ежелгі дәстүр. Әбунаның батасына байланысты діни қызметтерде крозиерді ұсыну ережесі болмаса да, ұзақ жылдар бойы қалыптасқан дәстүр бойынша, монахинялар қауымын басқаратын аббатисса крозиерді алып жүруі мүмкін. Крозиердің пішінін дәстүрлі түрде түсіндіргенде, ол қойшының таяғы ретінде, бір жағынан адасқан қойларды отарға қайтару үшін ілгек, екінші жағынан қарсылық көрсетушілер мен жалқауларды серпіту үшін өткір ұшы бар, ал ортасында берік тіреу үшін таяқ болады. Крозиер шіркеу геральдикасында кардиналдардың, епископтардың, абаттардың және аббатиссалардың гербіндегі пасторлық билікті бейнелеу үшін қолданылады. 1969 жылы Католик шіркеуінде көптеген жеке гербтерде қолдану тоқтатылды, содан бері ол абаттар мен аббатиссалардың гербтерінде, дінге қатысты гербтерде және басқа да ұйымдық гербтерде кездеседі. АҚШ-тағы ең ірі Пятидесятник шіркеуі – Құдай Мәсіх шіркеуінде президенттік епископ шіркеудің позициялық және функционалдық басшысы ретіндегі рөлін көрсететін белгі ретінде крозиерді ұстайды. Кейбір Біріккен Методист шіркеулерінде епископтар салтанатты шараларда крозиерлерді қолданады.

Папалық қолдану

Папалар енді крейзерді емес, паптық феруланы алып жүреді. Шіркеудің алғашқы ғасырларында папалар крейзерді алып жүрген, бірақ бұл практика бірте-бірте тоқтатылып, XIII ғасырда Папа Иннокентий III заманында толық жойылды. Орта ғасырларда, епископтар крейзерді алып жүргендей, папалар үш тігілі бар паптық крестті алып жүрді, ол процессияларда архиепископтар алып жүретін крейзерлердегі екі тігілінен бір тігілі артық болатын (архиепископтық крестке қараңыз). Бұл да бірте-бірте тоқтатылды. 1965 жылы Папа Павел VI қазіргі заманғы паптық пасторальдық таяқты, паптық феруланы енгізді. Ол және оның ізбасарлары осы таяқтың бірнеше нұсқасын алып жүрді, бірақ ешқашан крейзерді емес.

Шығыс христиандығы

Шығыс христиандығында (Шығыс православиесі, Шығыс православиесі және Шығыс католицизмі) епископтар ұқсас пасторлық таяқ қолданады. Епископ шіркеу қызметіне бекітілген кезде, оған бас шіркеуші крейзерді (иә, славян тілінде: pósokh) Құдай қызметін аяқтағаннан кейін табыс етеді. Кипр архиепискобының императорлық скипетр сияқты пішіні бар патериссаны алып жүруі – канондық құқықтағы ерекше құқық. Бұл Византия императоры Зенонның Кипр православие шіркеуіне берген үш артықшылықтың бірі (қалған екеуі – оның атын қызыл бояумен, яғни минералдық қызыл қосылған қызыл бояумен, және киімдерінің астында қара көйлек емес, күлгін көйлек кию). Шығыс архимандриті (жоғары дәрежелі абат), игумен (абат) немесе игумені (әйел абат) монастырь қауымын басқаратын болса, олар да крейзерді алып жүреді. Епископ оларды Құдай қызметінде кандидатты жоғарылату үшін табыс етеді. Епископ, архимандрит немесе абат құдайға арналған киім кимеген кезде күміс бағы бар кеңсе таяғын қолданады.

Шығыс православиесі

Шығыс православие шіркеулерінде крезиарлар епископтар ұстайтын пастырлық таяқ ретінде қолданылады. Армян апостол шіркеуі шығыс және батыс үлгісіндегі крезиарларды пайдаланады, ал Сириялық православие шіркеуі мен Үнді православие шіркеулерінің крезиарлары шығыс үлгісіндегілерінен қалың болады. Эфиопиялық православиелік Тевахедо шіркеуінің және Эритреялық православиелік Тевахедо шіркеуінің дін қызметкерлері грек үлгісіндегі крезиарларды қолданады. Александрия Копт православие шіркеуінде крезиарлар кейде сәл ұзағырақ болады және әрқашан жоғарғы крест пен жыландардың үстінен қан қызыл матамен әшекейленеді. Бұл епископтың өз қойындарының қаны үшін жауапкершілігін білдіреді.

Сипаттама

Крузиерлер көбінесе қымбат металдардан жасалады немесе олармен әшекейленеді, немесе кемінде алтын жалатылады немесе күміспен қапталады. Ішкі бөлігі, яғни өзегі мен сабы көбінесе ағаштан болады, ал кейбіреулері толығымен ағаштан жасалған. Бірақ мұндай крузиерлерді көбінесе епископтар емес, абаттар ұстаған. Орта ғасырларда морж немесе пілдің сүйегі жиі қолданылған.

Батыс крозиерлері

Батыс епископтары қолданатын крозиерлердің үстіңгі жағы қисық немесе ілгек тәрізді, көрінісі жағынан дәстүрлі түрде шопандар қолданатын таяқтарға ұқсас, сондықтан оларды «таяқ» деп те атайды. Кейбір тілдерде бұл форманы білдіретін бір ғана термин бар, мысалы, неміс тіліндегі Krummstab немесе голланд тіліндегі kromstaf. Таяқтың өзі (яғни, қисық бөлігі) қарапайым шопан таяғына ұқсас болуы мүмкін, ол Аронның таяғын еске түсіретін гүлдік өрнекпен немесе жылан басымен аяқталады. Ол епископтың гербінің бейнесімен немесе әулие бейнесімен оралуы мүмкін. Кейбір әсем крозиерлерде таяқ пен таяқтың қисық бөлігінің қосылған жері шіркеуді бейнелейтіндей етіп жасалған болуы мүмкін. Орта ғасырдың басында Ұлыбритания мен Ирландияда жасалған аралдық крозиерлер қарапайым пішінге ие, мүмкін, нағыз шопан таяғына жақын. Олар шіркеу басшыларының маңызды жәдігерлері саналды және ерекше көп санда сақталған, соның ішінде Клонманоиз крозиері, Келлс крозиері, Лисмор крозиері, Проспероус крозиері, Ривер Лаун крозиері, Әулие Колумба крозиері, Әулие Филлан крозиері және Әулие Мел крозиері. Бұрын епископтар киізден немесе одан да қымбат матадан жасалған судариум («тер матасы») деп аталатын матаны, оны ұстайтын жерге іліп қоятын. Бұл бастапқыда епископтың қолының терлеп, металдың түсін өзгертуіне (немесе металдың терден түсін өзгертуіне) жол бермейтін практикалық шара болды. 19 ғасырдың соңында тот баспайтын болаттың ойдағыдай қолданылуы және оның крозиерлерге арналған материалға енгізілуі оның бастапқы мақсатын күмәнді етті, және ол уақыт өте келе одан да күрделі және салтанатты функцияға ие болды. Геральдикада судариум көбінесе қару-жарақтарда крозиерлер бейнеленген кезде көрсетіледі. Рим-католик шіркеуінде крозиерді әрқашан епископ алып жүреді, қисық бөлігі өзінен алысқа бұрылған күйде; яғни, ол қарсы тұрған адамдарға немесе заттарға қарайды, ол қарапайым епископ болсын немесе басқа лауазымда болсын. Қасиетті ритуалдар жөніндегі Конгрегация 1919 жылғы 26 қарашада төмендегі сұраққа жауап ретінде:

Шығыс крозирі

Шығыс епископтары, архимандриттері, абаттар мен абыстайлар ұстаған крейзерлер батыс крейзерлерінен пішінімен ерекшеленеді. Шығыс крейзері қойшы таяғына қарағанда, сүйек таяққа көбірек ұқсайды. Судариум немесе крейзер мантиясы Шығыс шіркеулерінде әлі де қолданылады, олар оны көбінесе брокат немесе барқыт сияқты қымбат матадан тігіп, айқыш немесе басқа діни белгілермен кестелейді, жиектерін галоонмен әшекейлейді және төменгі жағын махрамен жиектейді. Судариум әдетте тікбұрышты матадан жасалады, жоғарғы жиегіне тігілген жіп арқылы крейзерге байланады, оны жиырып бүктемелер жасауға болады. Судариумның безендірілуі артып, епископтар енді оны қолымен ұстамай, крейзерді ұстағанда қолын астына қойып, оны көрінетіндей етеді.