Кіріспе

Атилла хунның інісі Бледа (ағылш. Bleda, /'b/l/ɛ/d/ə/, /'b/l/eɪ/d/ə/) – хун билеушісі, Атилла хунның інісі. Ругиланың шөберелері ретінде Аттила мен оның үлкен інісі Бледа оның орнына таққа отырды. Бледаның билігі он бір жылға созылды, одан кейін қайтыс болды. Джордан болжамдағандай, Аттила оны аң аулау кезінде өлтірген болуы мүмкін, бірақ оның қалай өлгені белгісіз. Бледа туралы мәлімделген аз нәрселердің бірі – 441 жылғы ұлы хун жорығынан кейін ол Зерко есімді мавр еркек кісісін алған. Бледа Зеркоға қатты риза болды және тіпті Зерконың жорыққа қатысуы үшін оған қару-жарақ жасап берді.

Этимология

Грек деректерінде Βλήδας және Βλέδας (Bledas), Chronicon Paschale Βλίδας (Blidas) және латын тіліндегі Bleda кездеседі. Отто Мэнхен Хельфен бұл есімнің герман немесе германдықтанған шығу тегі бар деп санайды, ол Bladardus, Blatgildus, Blatgisus есімдерінің қысқартылған түрі болуы мүмкін. Денис Синор бұл есімнің дауыссыз дыбыстар жиынтығымен басталатынын, сондықтан ол алтайлық шығу тегіне жата алмайтынын айтты. 455 жылы ариан дінінің епископы Бледа Гензерик пен вандалдармен бірге тарихта қалдырылған, ал Тотиланың генералдарының бірі де осы есімді болған. Омельян Прицак оның түбірі *bil сөзінен шыққан, ол ежелгі түркі тілінде "білу" мағынасын білдіреді және оғыз-болгар тіліндегі әдеттегі дауыстық метатезіне ие деп есептеді. Осылайша, ғұн тіліндегі *bildä > blidä сөзі ежелгі түркі тіліндегі bilgä (дана, билеуші) сөзімен байланысты болуы мүмкін.

Бледа мен Аттиланың билігі

432 жылы ғұндар Ругиланың басшылығымен бірікті. 434 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның немерелері Аттила мен Бледа (ағасы Мундзуктің ұлдары) барлық біріккен ғұн тайпаларын басқару құқығына ие болды. Олар билікке келген кезде, ғұндар Византия императоры Теодосий II-нің елшілерімен, Рим империясына қашқан бірнеше көшпелі тайпаларды қайтару мәселесін талқылады. Келесі жылы Аттила мен Бледа Маргуста (қазіргі Пожаревац) императорлық делегациямен кездесті және ғұн дәстүрі бойынша, барлығы ат үстінде отырып, табысты келісімге келді: римдіктер қашқан тайпаларды ғана емес (Вандалдарға қарсы күресте көмектескендер), сонымен қатар 350 рим фунты (шамамен 114,5 кг) алтынды еселеп арттыруға, өз нарықтарын ғұн саудагерлеріне ашуға және ғұндар тұтқындаған әр римдік үшін сегіз солид төлеуге келісті. Келісімге риза болған ғұндар империядан шығып, өз жерлеріне оралды. Теодосий осы мүмкіндікті пайдаланып, Константинополь қабырғаларын нығайтып, қаланың алғашқы теңіз қабырғасын салды және Дунай бойындағы шекаралық қорғанысын күшейтті. Келесі бес жыл бойы ғұндар Рим империясына шабуыл жасауға тырысқанда, римдіктердің назарынан тыс қалды. Армениядағы жеңілістен кейін, олар бұл әрекеттен бас тартып, назарын Еуропаға бұрды. 440 жылы олар Рим империясының шекарасына қайта оралып, Дунайдың солтүстік жағалауындағы келісім бойынша құрылған базардағы саудагерлерге шабуыл жасады. Аттила мен Бледа римдіктер келісімдегі міндеттемелерін орындамағанын және Маргустың епископы Дунайдан өтіп, Дунайдың солтүстік жағалауындағы ғұн патшаларының қабірлерін тонап, қиратқанын айтып, одан әрі соғыс бастаумен қорқытты. Олар Дунайдан өтіп, Иллирияның қалалары мен бекіністерін қиратты, олардың ішінде, Приск айтуынша, Виминациум (қазіргі Костолак) – Иллириядағы моэстердің қаласы болды. Олардың алға жылжуы Маргустан басталды, себебі римдіктер кінәлі епископты тапсыруды талқылағанда, ол жасырын түрде ғұндарға өтіп, қаланы оларға сатқан. Теодосий 440 жылы вандал Гейзерихтің Карфагенді басып алуына және 441 жылы Сасанид Яздегерд II-нің Арменияға шабуылына жауап ретінде өзеннің қорғанысын әлсіретті. Бұл Аттила мен Бледаға 441 жылы басып алған Балқанға Иллирия арқылы кіруге мүмкіндік берді. Ғұн әскері Маргус пен Виминациумды тонағаннан кейін, Сингидунумды (қазіргі Белград) және Сирмиумды (қазіргі Сремска Митровица) басып алды, содан кейін тоқтады. 442 жылы тыныштық орнады, осы уақыт ішінде Теодосий Солтүстік Африкадан әскерлерін қайтарды және ғұндарға қарсы операцияларды қаржыландыру үшін жаңа монеталар шығаруға бұйрық берді. Осы дайындықтарды жасағаннан кейін, ол ғұн патшаларының талаптарын орындаудан бас тартуға қаупі жоқ деп ойлады. 443 жылы Аттила мен Бледа шабуылдарын жаңартты. Дунай бойында шабуыл жасап, олар Ратиарияның әскери орталықтарын басып алды және Наиссусты (қазіргі Ниш) қамал құрылыстары мен басқа да қоршау машиналарын (ғұн әскерлерінде жаңа болған әскери жетілдірулер) көмегімен сәтті қоршап алды, содан кейін Нишава бойында Сердиканы (София), Филиппополисті (Пловдив) және Аркадиополисті (Люлебургаз) басып алды. Олар Константинопольдің сыртында рим әскерімен кездесіп, оларды жойды, бірақ қаланың мықты қабырғаларын бұза алатын қоршау жабдықтарының жетіспеушілігіне байланысты тоқтады. Теодосий жеңілгенін мойындады және бейбіт келісімдерді келісу үшін соттың өкілі Анатолийді жіберді, олар бұрынғы келісімге қарағанда қатал болды: император 6000 рим фунтын (шамамен 1963 кг) алтынды келісім шарттарын бұзғаны үшін жаза ретінде беруге келісті; жылдық салық үш есеге көбейтілді, 2100 рим фунтына (шамамен 687 кг) алтынға дейін жетті; және әр римдік тұтқын үшін құн он екі солидке дейін өсті. Олардың талаптары біраз уақытқа қанағаттандырылды, ғұн патшалары өз империяларының ішкі аймағына қайтты. Иордан (Присктің сөзін келтіре отырып), ғұндардың Византиядан кетуінен кейінгі бейбітшілік кезінде (шамамен 445 жылы) Бледа қайтыс болды (классикалық деректерге сәйкес, оны ағасы өлтірді), ал Аттила тақты өзіне алды. Кейбір деректер Бледа ең алдымен Аттиланы өлтіруге тырысқанын, ал Аттила оған қарсы шара қолданғанын көрсетеді. 448 жылы Приск Аттиланың сарайына елшілікке барған кезде, аты-жөні белгісіз ауылдың губернаторы болған Бледаның жесірін кездестірді.

Мұра

Бледа венгр әдебиетінде Буда деп белгілі. Ортағасырлық деректерге сәйкес, Венгрия Корольдігінің тарихи астанасы Буданың аты, оның негізін қалаушы, хун билеушісі Аттиланың інісі Бледаның есімінен шыққан. Венгрия астанасы Будапешттің де аты одан туындаған. Аттила Паннониядағы Сикамбрия қаласына келіп, інісі Буданы өлтіріп, денесін Дунайға тастап жіберді. Аттила батыста болғанда, оның інісі билік шегінен тысқары шығып, қаланы өз атымен – Буда қамалы деп атады. Аттила патша ғұндар мен басқа халықтарға қаланы Буда қамалы деп атауға тыйым салғанымен, оны Аттила астанасы деп атады. Бірақ, тыйымға қорқып қалған немістер қаланы Эцильбург, яғни Аттила қамалы деп атады. Ал мажарлар тыйымды елемей, оны Обуда [Ескі Буда] деп атап, бүгінге дейін солай атайды. Марк Кальт: Chronicon Pictum. Скифтер, әрине, ежелгі халық және Скифтің күші, жоғарыда айтқанымыздай, шығыста жатыр. Скифияның алғашқы патшасы Магог, Яфеттің ұлы болды, ал оның халқы Магог патшасының есімімен мадьярлар [мажарлар] деп аталды. Осы патшалық әулеттен ең танымал және күшті патша Аттила туды. Ол, Иеміздің дүниеге келгеніне 451 жыл толғанда, Скифиядан Паннонияға зор әскермен келді, римдіктерді жеңіп, жерді басып алып, Дунайдың жанындағы ыстық сулардың үстінде өзіне патшалық резиденция салды. Ол сол жерде табылған барлық ескі құрылыстарды қалпына келтіруге бұйрық берді және оларды дөңгелек пішінде, өте мықты қабырғамен қоршады. Бұл қазір мажар тілінде Будавар [Буда қамалы] деп, ал немістерде Этцельбург [Аттила қамалы] деп аталады. Анонимус: Gesta Hungarorum.

Портреттер

Этторе Манни 1954 жылы Энтони Квинн фильмінде Бледа рөлін сомдады. Лео Гордон сол жылы шыққан "Паганның белгісі" фильмінде Бледа болды. Шотланд актері Томми Фланаган 2001 жылғы мини-сериалда Бледа рөлін ойнады, ал Герард Батлер Аттила рөлінде ойнады.