Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Атилла хунның інісі Бледа (ағылш. Bleda, /'b/l/ɛ/d/ə/, /'b/l/eɪ/d/ə/) – хун билеушісі, Атилла хунның інісі. Ругиланың шөберелері ретінде Аттила мен оның үлкен інісі Бледа оның орнына таққа отырды. Бледаның билігі он бір жылға созылды, одан кейін қайтыс болды. Джордан болжамдағандай, Аттила оны аң аулау кезінде өлтірген болуы мүмкін, бірақ оның қалай өлгені белгісіз. Бледа туралы мәлімделген аз нәрселердің бірі – 441 жылғы ұлы хун жорығынан кейін ол Зерко есімді мавр еркек кісісін алған. Бледа Зеркоға қатты риза болды және тіпті Зерконың жорыққа қатысуы үшін оған қару-жарақ жасап берді.
the brother of Attila the Hun
Bleda ('/b//l//ɛ//d//ə//, /'/b//l//eɪ//d//ə/) was a Hunnic ruler, the brother of Attila the Hun. As nephews to Rugila, Attila and his elder brother Bleda succeeded him to the throne. Bleda's reign lasted for eleven years until his death. While it has been speculated by Jordanes that Attila murdered him on a hunting trip, it is unknown exactly how he died. One of the few things known about Bleda is that, after the great Hun campaign of 441, he acquired a Moorish dwarf named Zerco. Bleda was highly amused by Zerco and went so far as to make a suit of armor for the dwarf so that Zerco could accompany him on campaign.
Этимология
Грек деректерінде Βλήδας және Βλέδας (Bledas), Chronicon Paschale Βλίδας (Blidas) және латын тіліндегі Bleda кездеседі. Отто Мэнхен Хельфен бұл есімнің герман немесе германдықтанған шығу тегі бар деп санайды, ол Bladardus, Blatgildus, Blatgisus есімдерінің қысқартылған түрі болуы мүмкін. Денис Синор бұл есімнің дауыссыз дыбыстар жиынтығымен басталатынын, сондықтан ол алтайлық шығу тегіне жата алмайтынын айтты. 455 жылы ариан дінінің епископы Бледа Гензерик пен вандалдармен бірге тарихта қалдырылған, ал Тотиланың генералдарының бірі де осы есімді болған. Омельян Прицак оның түбірі *bil сөзінен шыққан, ол ежелгі түркі тілінде "білу" мағынасын білдіреді және оғыз-болгар тіліндегі әдеттегі дауыстық метатезіне ие деп есептеді. Осылайша, ғұн тіліндегі *bildä > blidä сөзі ежелгі түркі тіліндегі bilgä (дана, билеуші) сөзімен байланысты болуы мүмкін.
Greek sources have Βλήδας and Βλέδας (Bledas), Chronicon Paschale Βλίδας (Blidas), and Latin Bleda. Otto Maenchen Helfen considered the name to be of Germanic or Germanized origin, a short form of Bladardus, Blatgildus, Blatgisus. Denis Sinor considered that the name begins with consonant cluster, and as such it cannot be of Altaic origin. In 455 is recorded the Arian bishop Bleda along Genseric and the Vandals, and one of Totila generals also had the same name. Omeljan Pritsak considered its root bli had typical vocalic metathesis of Oghur Bulgar language from < *bil , which is Old Turkic "to know". Thus Hunnic *bildä > blidä was actually Old Turkic bilgä (wise, sovereign).
Бледа мен Аттиланың билігі
432 жылы ғұндар Ругиланың басшылығымен бірікті. 434 жылы қайтыс болғаннан кейін, оның немерелері Аттила мен Бледа (ағасы Мундзуктің ұлдары) барлық біріккен ғұн тайпаларын басқару құқығына ие болды. Олар билікке келген кезде, ғұндар Византия императоры Теодосий II-нің елшілерімен, Рим империясына қашқан бірнеше көшпелі тайпаларды қайтару мәселесін талқылады. Келесі жылы Аттила мен Бледа Маргуста (қазіргі Пожаревац) императорлық делегациямен кездесті және ғұн дәстүрі бойынша, барлығы ат үстінде отырып, табысты келісімге келді: римдіктер қашқан тайпаларды ғана емес (Вандалдарға қарсы күресте көмектескендер), сонымен қатар 350 рим фунты (шамамен 114,5 кг) алтынды еселеп арттыруға, өз нарықтарын ғұн саудагерлеріне ашуға және ғұндар тұтқындаған әр римдік үшін сегіз солид төлеуге келісті. Келісімге риза болған ғұндар империядан шығып, өз жерлеріне оралды. Теодосий осы мүмкіндікті пайдаланып, Константинополь қабырғаларын нығайтып, қаланың алғашқы теңіз қабырғасын салды және Дунай бойындағы шекаралық қорғанысын күшейтті. Келесі бес жыл бойы ғұндар Рим империясына шабуыл жасауға тырысқанда, римдіктердің назарынан тыс қалды. Армениядағы жеңілістен кейін, олар бұл әрекеттен бас тартып, назарын Еуропаға бұрды. 440 жылы олар Рим империясының шекарасына қайта оралып, Дунайдың солтүстік жағалауындағы келісім бойынша құрылған базардағы саудагерлерге шабуыл жасады. Аттила мен Бледа римдіктер келісімдегі міндеттемелерін орындамағанын және Маргустың епископы Дунайдан өтіп, Дунайдың солтүстік жағалауындағы ғұн патшаларының қабірлерін тонап, қиратқанын айтып, одан әрі соғыс бастаумен қорқытты. Олар Дунайдан өтіп, Иллирияның қалалары мен бекіністерін қиратты, олардың ішінде, Приск айтуынша, Виминациум (қазіргі Костолак) – Иллириядағы моэстердің қаласы болды. Олардың алға жылжуы Маргустан басталды, себебі римдіктер кінәлі епископты тапсыруды талқылағанда, ол жасырын түрде ғұндарға өтіп, қаланы оларға сатқан. Теодосий 440 жылы вандал Гейзерихтің Карфагенді басып алуына және 441 жылы Сасанид Яздегерд II-нің Арменияға шабуылына жауап ретінде өзеннің қорғанысын әлсіретті. Бұл Аттила мен Бледаға 441 жылы басып алған Балқанға Иллирия арқылы кіруге мүмкіндік берді. Ғұн әскері Маргус пен Виминациумды тонағаннан кейін, Сингидунумды (қазіргі Белград) және Сирмиумды (қазіргі Сремска Митровица) басып алды, содан кейін тоқтады. 442 жылы тыныштық орнады, осы уақыт ішінде Теодосий Солтүстік Африкадан әскерлерін қайтарды және ғұндарға қарсы операцияларды қаржыландыру үшін жаңа монеталар шығаруға бұйрық берді. Осы дайындықтарды жасағаннан кейін, ол ғұн патшаларының талаптарын орындаудан бас тартуға қаупі жоқ деп ойлады. 443 жылы Аттила мен Бледа шабуылдарын жаңартты. Дунай бойында шабуыл жасап, олар Ратиарияның әскери орталықтарын басып алды және Наиссусты (қазіргі Ниш) қамал құрылыстары мен басқа да қоршау машиналарын (ғұн әскерлерінде жаңа болған әскери жетілдірулер) көмегімен сәтті қоршап алды, содан кейін Нишава бойында Сердиканы (София), Филиппополисті (Пловдив) және Аркадиополисті (Люлебургаз) басып алды. Олар Константинопольдің сыртында рим әскерімен кездесіп, оларды жойды, бірақ қаланың мықты қабырғаларын бұза алатын қоршау жабдықтарының жетіспеушілігіне байланысты тоқтады. Теодосий жеңілгенін мойындады және бейбіт келісімдерді келісу үшін соттың өкілі Анатолийді жіберді, олар бұрынғы келісімге қарағанда қатал болды: император 6000 рим фунтын (шамамен 1963 кг) алтынды келісім шарттарын бұзғаны үшін жаза ретінде беруге келісті; жылдық салық үш есеге көбейтілді, 2100 рим фунтына (шамамен 687 кг) алтынға дейін жетті; және әр римдік тұтқын үшін құн он екі солидке дейін өсті. Олардың талаптары біраз уақытқа қанағаттандырылды, ғұн патшалары өз империяларының ішкі аймағына қайтты. Иордан (Присктің сөзін келтіре отырып), ғұндардың Византиядан кетуінен кейінгі бейбітшілік кезінде (шамамен 445 жылы) Бледа қайтыс болды (классикалық деректерге сәйкес, оны ағасы өлтірді), ал Аттила тақты өзіне алды. Кейбір деректер Бледа ең алдымен Аттиланы өлтіруге тырысқанын, ал Аттила оған қарсы шара қолданғанын көрсетеді. 448 жылы Приск Аттиланың сарайына елшілікке барған кезде, аты-жөні белгісіз ауылдың губернаторы болған Бледаның жесірін кездестірді.
By 432, the Huns were united under Rugila. His death in 434 left his nephews Attila and Bleda (the sons of his brother Mundzuk) in control over all the united Hun tribes. At the time of their accession, the Huns were bargaining with Byzantine emperor Theodosius II's envoys over the return of several renegade tribes who had taken refuge within the Roman Empire. The following year, Attila and Bleda met with the imperial legation at Margus (present day Požarevac) and, all seated on horseback in the Hunnic manner, negotiated a successful treaty: the Romans agreed not only to return the fugitive tribes (who had been a welcome aid against the Vandals), but also to double their previous tribute of 350 Roman pounds (ca. 114.5 kg) of gold, open their markets to Hunnish traders, and pay a ransom of eight solidi for each Roman taken prisoner by the Huns. The Huns, satisfied with the treaty, decamped from the empire and returned to their home, perhaps to consolidate and strengthen their empire. Theodosius used this opportunity to strengthen the walls of Constantinople, building the city's first sea wall, and to build up his border defenses along the Danube. For the next five years, the Huns stayed out of Roman sight as they tried to invade the Persian Empire. A crushing defeat in Armenia caused them to abandon this attempt and return their attentions to Europe. In 440, they reappeared on the borders of the Roman Empire, attacking the merchants at the market on the north bank of the Danube that had been established by the treaty. Attila and Bleda threatened further war, claiming that the Romans had failed to fulfill their treaty obligations and that the Bishop of Margus had crossed the Danube to ransack and desecrate the royal Hun graves on the Danube's north bank. They crossed the Danube and laid waste to Illyrian cities and forts on the river, among them, according to Priscus, Viminacium (present day Kostolac), which was a city of the Moesians in Illyria. Their advance began at Margus, for when the Romans discussed handing over the offending bishop, he slipped away secretly to the Huns and betrayed the city to them. Theodosius had stripped the river's defenses in response to the Vandal Gaiseric's capture of Carthage in 440 and the Sassanid Yazdegerd II's invasion of Armenia in 441. This left Attila and Bleda a clear path through Illyria into the Balkans, which they invaded in 441. The Hunnish army, having sacked Margus and Viminacium, took Singidunum (modern Belgrade) and Sirmium (modern Sremska Mitrovica) before halting. A lull followed in 442, and, during this time, Theodosius recalled his troops from North Africa and ordered a large new issue of coins to finance operations against the Huns. Having made these preparations, he thought it safe to refuse the Hunnish kings' demands. Attila and Bleda responded by renewing their campaign in 443. Striking along the Danube, they overran the military centers of Ratiaria and successfully besieged Naissus (modern Niš) with battering rams and other siege engines (military sophistication that was new to the Hun repertory), then, pushing along the Nišava, they took Serdica (Sofia), Philippopolis (Plovdiv) and Arcadiopolis (Luleburgaz). They encountered and destroyed the Roman force outside Constantinople and were only halted by their lack of siege equipment capable of breaching the city's massive walls. Theodosius admitted defeat and sent the court official Anatolius to negotiate peace terms, which were harsher than the previous treaty: the Emperor agreed to hand over 6,000 Roman pounds (ca. 1,963 kg) of gold as punishment for having disobeyed the terms of the treaty during the invasion; the yearly tribute was tripled, rising to 2,100 Roman pounds (ca. 687 kg) in gold; and the ransom for each Roman prisoner rose to twelve solidi. Their demands met for a time, the Hun kings withdrew into the interior of their empire. According to Jordanes (following Priscus), sometime during the peace following the Huns' withdrawal from Byzantium (probably around 445), Bleda died (killed by his brother, according to the classical sources), and Attila took the throne for himself. A few sources indicate that Bleda tried to kill Attila first, to which Attila retaliated. In 448, Priscus encountered Bleda's widow, then governor of an unnamed village, while on an embassy to Attila's court.
Мұра
Бледа венгр әдебиетінде Буда деп белгілі. Ортағасырлық деректерге сәйкес, Венгрия Корольдігінің тарихи астанасы Буданың аты, оның негізін қалаушы, хун билеушісі Аттиланың інісі Бледаның есімінен шыққан. Венгрия астанасы Будапешттің де аты одан туындаған. Аттила Паннониядағы Сикамбрия қаласына келіп, інісі Буданы өлтіріп, денесін Дунайға тастап жіберді. Аттила батыста болғанда, оның інісі билік шегінен тысқары шығып, қаланы өз атымен – Буда қамалы деп атады. Аттила патша ғұндар мен басқа халықтарға қаланы Буда қамалы деп атауға тыйым салғанымен, оны Аттила астанасы деп атады. Бірақ, тыйымға қорқып қалған немістер қаланы Эцильбург, яғни Аттила қамалы деп атады. Ал мажарлар тыйымды елемей, оны Обуда [Ескі Буда] деп атап, бүгінге дейін солай атайды. Марк Кальт: Chronicon Pictum. Скифтер, әрине, ежелгі халық және Скифтің күші, жоғарыда айтқанымыздай, шығыста жатыр. Скифияның алғашқы патшасы Магог, Яфеттің ұлы болды, ал оның халқы Магог патшасының есімімен мадьярлар [мажарлар] деп аталды. Осы патшалық әулеттен ең танымал және күшті патша Аттила туды. Ол, Иеміздің дүниеге келгеніне 451 жыл толғанда, Скифиядан Паннонияға зор әскермен келді, римдіктерді жеңіп, жерді басып алып, Дунайдың жанындағы ыстық сулардың үстінде өзіне патшалық резиденция салды. Ол сол жерде табылған барлық ескі құрылыстарды қалпына келтіруге бұйрық берді және оларды дөңгелек пішінде, өте мықты қабырғамен қоршады. Бұл қазір мажар тілінде Будавар [Буда қамалы] деп, ал немістерде Этцельбург [Аттила қамалы] деп аталады. Анонимус: Gesta Hungarorum.
Bleda is known by Hungarian literature as Buda. According to medieval sources, Buda the name of the historic capital of the Kingdom of Hungary derived from the name of its founder, Bleda, brother of Hunnic ruler Attila. The name of the capital city of Hungary, Budapest also comes from his name. Attila went in the city of Sicambria in Pannonia, where he killed Buda, his brother, and he threw his corpse into the Danube. For while Attila was in the west, his brother crossed the boundaries in his reign, because he named Sicambria after his own name Buda's Castle. And though King Attila forbade the Huns and the other peoples to call that city Buda's Castle, but he called it Attila's Capital, the Germans who were terrified by the prohibition named the city as Eccylburg, which means Attila Castle, however, the Hungarians did not care about the ban and call it Óbuda [Old Buda] and call it to this day.|Mark of Kalt: Chronicon PictumThe Scythians are certainly an ancient people and the strength of Scythia lies in the east, as we said above. And the first king of Scythia was Magog, son of Japhet, and his people were called Magyars [Hungarians] after their King Magog, from whose royal line the most renowned and mighty King Attila descended, who, in the 451st year of Our Lord's birth, coming down from Scythia, entered Pannonia with a mighty force and, putting the Romans to flight, took the realm and made a royal residence for himself beside the Danube above the hot springs, and he ordered all the old buildings that he found there to be restored and he built them in a circular and very strong wall that in the Hungarian language is now called Budavár [Buda Castle] and by the Germans Etzelburg [Attila Castle]|Anonymus: Gesta Hungarorum
Портреттер
Этторе Манни 1954 жылы Энтони Квинн фильмінде Бледа рөлін сомдады. Лео Гордон сол жылы шыққан "Паганның белгісі" фильмінде Бледа болды. Шотланд актері Томми Фланаган 2001 жылғы мини-сериалда Бледа рөлін ойнады, ал Герард Батлер Аттила рөлінде ойнады.
Ettore Manni portrayed Bleda in the 1954 Anthony Quinn film. Leo Gordon was Bleda in Sign of the Pagan, released the same year. Scottish actor Tommy Flanagan played Bleda in the 2001 mini series, opposite Gerard Butler, as Attila.