Кіріспе

Босниялықтар - Боснияның көпшілігі мұсылман (90%) болып табылатын Оңтүстік славян этносы. Босниялықтар термині 1800 жылдардың аяғына дейін осы аймақтағы барлық адамдарды дініне қарамастан сипаттау үшін қолданылған. Ол Югославия Социалистік Федеративтік Республикасында ондаған жылдар бойы басқыншылықтан кейін қайта құрылды. Босниялық Ассамблея "босниялық мұсылмандар" деген этнонимді қабылдады. Ғалымдардың пікірінше, бұл қадамға босниялықтарды бұрынғы Югославиядағы ұлты ретінде сипатталатын мұсылман терминінен ажырату ниеті себеп болды. Бұл ғалымдар босниялықтарды салыстырмалы топтардан (хорваттар мен сербтер сияқты) ортақ ортаға, мәдени тәжірибелерге және тәжірибелерге негізделген ұжымдық бірегейлікке байланысты ажыратуға болады деп санайды.

Тарихқа дейінгі дәуір

Босниялықтардың славяндық тамырына дейін палеолит және неолит кезеңіндегі қоныстанушылар, олар қола дәуірінде индоевропалық болды. Индоевропалық тілдерде сөйлейтін иллирийлер) батыс Балқанға шамамен б.з.д. Біздің заманымызға дейінгі 4 және 3 ғасырларда қазіргі Босния мен Герцеговинаның солтүстік-шығысына келтірген кельттерге қарамастан, иллирийлер римдіктердің келуіне дейін басым топ болып қала берді. Рим Иллирияны бірнеше соғыстан кейін жаулап алды, соңғысы біздің заманымыздың 9 жылы қазіргі Боснияның орталық бөлігіндегі тайпалық көтерілісті бағындыру болды. Бұл кезде империяның әр жерінен келген латын тілінде сөйлейтін адамдар иллириялықтардың арасында қоныстанды. Римдік Далмация провинциясы Герцеговина мен Боснияның көп бөлігін қамтыды; Сава өзенінің оңтүстігіндегі солтүстік Боснияның жолағы Паннония провинциясының бөлігі болды. Балқан өңірінде таралған көшпелі халық - влахтар латын тілінен шыққан тілде сөйлейді. Олар енді сансыз болғандықтан, Осман дәуірінде Боснияның үш негізгі этникалық тобына (динге негізделген) сіңген. V ғасырда герман тілінде сөйлейтін готтар Рим Далмациясын басып алды, содан кейін аландар (иран тілінде сөйлейтіндер) келді. Қазіргі Босниядан германдық ломбардтар, түрік гунндары мен паннониялық авалар өтті. Олар аздаған лингвистикалық және археологиялық із қалдырды және содан кейінгі славян толқынымен сіңірілді.

Ортағасырлық Босния

VII ғасырда босниялық славяндар Шығыс Рим империясының құрамына кіретін Босния мен Герцеговинаға және оның маңындағы жерлерге қоныстанды. Бірінші славян толқынынан кейін славян сербтері мен хорваттары қоныстанды, хорваттар солтүстік-батыс Хорватияда патшалық құрды. Сербтер қазіргі оңтүстік орталық Сербияға қоныстанды, содан кейін шығыс Босния мен Шығыс Герцеговинаның жоғарғы Дрина аңғарына дейін кеңейді, ол орта ғасырдың соңында Захлюмия (Захумлье) деп аталды. Батыс хорваттарға германдық Каролинг империясы мен Рим-католик шіркеуі ықпал етті. Хорватия ХХ ғасырға дейін Венгриямен, кейін Австриямен тығыз байланысты болды. Шығыс сербтер Византияның кезеңдік билігі астында Шығыс православие мәсіхшілігіне айналып, Византия мәдениетімен танысты. Хорватия, серб княздіктері және Византия империясының ғасырлар бойы билік еткеннен кейін, Боснияның орталық бөлігінде 12-15 ғасырларда босниялық патшалық өркендеді. Ортағасырлық Босниядағы этникалық топтар туралы 19-ғасырдың екінші жартысынан бастап айтылып келеді. Боснияның үш этникалық тобы да әр түрлі, олардың көзқарастары ұлтшылдықтың әсерінен. Босниялық институттың басқарушы кеңесінің төрағасы Ноэль Малкольм "Босния: қысқаша тарих: Босния патшалығы Шығыс пен Батыс мәдениетінің әсерін біріктірді" деген еңбегінде жазған. Рим католиктік дінге мойынсұнған босниялық патшалар Византия мәдениеті элементтерін қабылдап, көршілес хорват, далматин және серб мемлекеттерінің билеушілерімен одақ құрды. Боснияның таулы жері және католицизм мен шығыс православие шекарасында орналасуы себепті шіркеу билігінің бақылауы әлсіз болды. Боснияның жергілікті шіркеуінің мүшелері, krstjani ("христиандар") ретінде белгілі, Рим католиктері мен Шығыс православие шіркеулері еретиктер деп санады. Патша Твртко I тұсында босниялық патшалық қазіргі Босния мен Герцеговинаның көп бөлігін (солтүстік-батыс Босниядан басқа) және Далмация мен Батыс Сербия мен Черногорияның бөліктерін қамтыды. Оның мұрагерлері арасындағы келіспеушіліктер оның өлімінен кейін патшалықты әлсіретті, ал Босния мен шығыстағы серб княздіктері Османлы Түріктерінің батыс Балқанға шабуылдарын тоқтата алмады. Түріктердің 1463 жылы қолға алған соңғы жеңісі Боснияның тәуелсіздігіне нұқсан келтіріп, ислам дініне негізделген өркениеттің басталуына себеп болды.

Осман билігі

Тарихшылар босниялықтардың қалай және неге ислам дінін қабылдағанын талқылап келеді. Боснияны жаулап алғаннан кейін Осман империясы христиандық және пагандық бағыныстыларын исламға айналдыруға тырысты. Ортағасырлық босниялықтардың исламға кіруі аймақ пен топқа байланысты әртүрлі деңгейде болды. Түрік дінін ауыстырғандар ауылға қарағанда білім мен Осман империясының әкімшілік орталықтары болған қалаларда тез болды. Саудагерлер ислам дінін қабылдауының артықшылығын көрді, өйткені олар қозғалыстың еркіндігін және тауарларын мемлекеттің қорғауына ие болды. Көптеген адамдар діндерін өзгертіп, әскери дайындыққа түсті. Балаларды мәжбүрлеп дінге айналдыру devshirme деп аталды; оның көрнекті мысалы - босниялық серб сарбазы Мехмет Паса Соколович. Осман империясы дінге негізделген әскери экспансияға және билікті сақтауға бағытталған. Бұл кезде босниялық мұсылмандар халықтың басым көпшілігін құрайтын. Османдықтардың Боснияны жаулап алуы ерекше болды, өйткені Османдықтардың бақылауына түскен басқа Еуропалық аймақтардан айырмашылығы, Босния өзінің мәртебесін алдымен санжак, содан кейін эялет ретінде сақтады. Османдықтар өздерінің феодалдық жүйесін боснияға өздерінің билікті басып алғаннан кейін көп ұзамай әкелді, ал әскери қызмет үшін sipahi иеліктеріне ие болды. Осман дәуірінің басында бұл иеліктер әдетте мұсылмандарға Осман дәуірінің басында және кейіннен тек мұсылмандарға берілді. Бұл жер гранттары біртіндеп мұрагерлік жолға айналды; Осман дәуірінің аяғына қарай босниялық жер иелерінің көпшілігі мұсылмандар, ал христиандардың көпшілігі шаруалар немесе крепостнойлар болды. Ислам дінінің аймақта таралуына негізінен сол кездегі босниялық шіркеудің әлсіздігі себеп болған. Католик және босния шіркеулері арасындағы (ал кейбір жерлерде православие шіркеуімен) бұрынғы бәсекелестік аймақтың көп бөлігінде діни құрылымның бұзылуына ықпал етті. Босниялықтардың көбісі үшін дін - дәстүр мен ырымның бірігуі. Олардың көршілері жақсы қаржыландырылған, ұйымдастырылған діни мекемелерге ие болды, және босниялықтарға христиан дінінен исламға айналу салыстырмалы түрде оңай болды. Осман империясының бақылауында болған Еуропаның басқа бір аймағы, халықтың көп бөлігі ислам дінін қабылдаған Албания болды, ол да бәсекелестікке ұшыраған христиан секталарының мекені болды. Мұсылмандарға (және православиелік влаштарға) салынатын салық басқа райяларға қарағанда төмен болды, бірақ хатти хумаюн бұл теңсіздікті жоюға тырысты. Қалалар өсіп, олардың басым көпшілігі мұсылмандық болды. Сараево мен Мостар сияқты сол кезде құрылған қалалардың исламдық сипаты мен өмір сүру деңгейі жоғары болды. Ислам дінін қабылдаған құлдар өз бостандығына өтініш білдіре алды, ал Габсбургтер Австриясымен, Венгриямен және Венеция Республикасымен соғыстар кезінде құлдыққа түскен көптеген христиандар өз бостандығын қамтамасыз ету үшін ислам дінін қабылдады. Жаңадан босатылғандардың көбісі қалалардың дамуына үлес қосып, қалаларға қоныс аударды. Мұсылман еместерге жасалатын негізгі кемсітушілік заңды болған, өйткені мәсіхшілер мен яһудилерге сотқа шағымдануға немесе мұсылманға қарсы сот алдында куәлік беруге рұқсат етілмеген. Султанның яһуди және христиан азаматтары бас салығын төлесе де (мусульмандар одан босатылған), мұсылмандар діни зекет төледі; католиктер шіркеуге ерікті түрде садақа берді. Девширме кезінде Осман империясының жерлерінен жігіттер жиналып, ислам дінін қабылдап, яничарлар ретінде даярлану үшін Стамбулға жіберілді. XVII ғасыр Осман империясының батыс шекарасында әскери жеңілістерге әкелді. Әр он жыл сайын соғыстар болып жатқандықтан, Босния экономикалық және әскери жағынан шаршады. Ең маңызды қақтығыс Ұлы түрік соғысы болды. 1680-жылдардың ортасында Габсбургтер Осман Венгриясының барлық жерін жаулап алып, Боснияға ондаған мың мұсылман босқын жіберді. Габсбургтер Лика мен Славонияны жаулап алғанда да осындай ағын болды. Мыңдаған мұсылман шығысқа қарай Боснияға қашып кетіп, қалғандары католик дінін қабылдауға мәжбүр болды. Бұл кезеңде шекаралық аймақтардан 100 000 немесе одан да көп мұсылмандар шығарылып, Боснияға қоныстанды; олардың көбі христиан дініне қарсылық білдірді. Осман әскерінің апаттары келесі онжылдықта жалғасты. 1697 жылы Габсбургтер ханзадасы Савойяның Евгенийі шекаралық рейд жүргізді, нәтижесінде Сараево өртенді. Соғысты 1699 жылы Карловиц келісім-шартымен аяқтады. Алайда 1710-шы жылд�...

Ұлтшылдық

1862 жылы Сербиядан мұсылмандар, соның ішінде босниялықтар да, қуылды. Босния мен Герцеговина 1878 жылы Австрия-Мажарстанның билігіне кірді және басқарылды, ал бірқатар босниялықтар аймақтан кетіп қалды. Австро-Венгрияның деректеріне сәйкес, 1883 және 1920 жылдар аралығында 56 000 адам (негізінен босниялықтар) көшіп кетті; босниялық эмигранттардың саны, мүмкін, әлдеқайда көп, өйткені ресми деректерге 1883 жылға дейінгі эмиграция көрсетілмейді немесе рұқсатсыз кеткендер кірмейді. Көшіп-қонушылардың көпшілігі 1875-1878 жылдардағы көтерілістің қауымдық зорлық-зомбылығынан кейін жазадан қорқып қашып кеткен болуы мүмкін. Сол кезеңде Герцеговинадан көптеген сербтер Америка Құрама Штаттарына көшіп кетті. Бір географ Түркияда 350 000 босниялық бар деп есептейді, бірақ бұл санға Бірінші Балқан соғысы кезінде (және одан кейін) Санджак аймағынан көшіп келген мұсылман Оңтүстік славяндардың ұрпақтары кіреді. Босниялықтардың басқа бір көшпелі толқыны Бірінші дүниежүзілік соғыс аяқталғаннан кейін Босния мен Герцеговина Югославия Корольдігінің құрамына кірген кезде болды. Қалалық босниялықтар, әсіресе босниялық астана Сараевода, өзінің космополиттік мәдениетімен ерекше мақтанады; Екінші дүниежүзілік соғысқа дейін ол босниялық, серб, хорват және еврей қауымдастықтарының өсіп келе жатқан жері болды. 1945 жылдан кейін Сараево бұрынғы Югославиядағы этникалық тұрғыдан ең көп араласқан қалалардың бірі болды. Иллирия қозғалысының пайда болуымен боснийдік интеллигенция 1860 жылдары Босния журналының айналасына жиналды (босниялық ұлт идеясын насихаттады); Босния ақыны Сафвет бег Башагичтің әкесі осы топтың мүшесі болды. Босниялық топ бірнеше онжылдықтар бойы идеялардың сабақтастығы мен архаикалық босниялық атауды қолдану арқылы белсенді болды. 1891 жылдан 1910 жылға дейін олар "Босний" журналын шығарды. Алайда ХХ ғасырдың басында бұл топтың саны азайып барады; оның ең көрнекті мүшелері қайтыс болды немесе хорваттық болмысты қабылдады. Босния мен Герцеговинаның австриялық-венгерлік губернаторы Бенджамин Каллайдың әкімшілігі католиктерді, православиеліктерді және мұсылмандарды қамтитын босниялық ұлт (Босанчи) идеясын жүзеге асырды. Бұл идеяға хорваттар, сербтер және бірқатар мұсылмандар қатты қарсы болды. 1906 жылы құрылған саяси партия - Мұсылман ұлттық ұйымы (МҰҰ) режимге қарсы болды және мұсылмандарды сербтер мен хорваттардан бөлек деп танытты. Хорват мұсылман диссиденттер тобы Мұсылман прогрессивті партиясын (МНС) құрғанмен, ол көпшілік қолдауын аз алды және көп ұзамай жойылып кетті. Босния мен Герцеговинаның 1910 жылғы алғашқы конституциясында сербтер, хорваттар мен мұсылмандар "туған халықтар" деп аталды. Көп ұзамай өткен сайлауларда МНО, Серб ұлттық ұйымы (СНО) және хорват ұлттық қауымдастығы (ХНЗ) бөлек дауыс берулерде бір ауыздан қолдау тапты; олардың мүшелері парламент құрды, бірақ оның Босния мен Герцеговинаның австро-венгерлік провинциясында билігі аз болды.

20 ғасыр

Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін Босния мен Герцеговина Югославия Корольдігінің құрамына енді. Соғысты жеңген серб монархиясы хорват-словен коалициясын құруға ұмтылды. Югослав мұсылман ұйымы (ЮМО) болып реформаланған МНО мұсылман ұлттық сәйкестігін іздеуден бас тартып, басқа партиялармен, кейде Сербия партияларымен, мысалы Никола Пашичтің Халықтық радикалдық партиясы мен Милан Стойадиновичтің Сербия радикалды партиясымен одақ құру арқылы мұсылман мүдделерін қорғауға назар аударды. 1921 жылғы санақта тек сербтер, хорваттар және словендер ғана этникалық топтар ретінде танылды, ал көптеген босниялықтар этностық өрісті бос қалдырды. Бұл құбылыс ғалымдар мен саясаткерлер арасында көп жылдар бойы талқыланып келді, кейбіреулер өздерінің ұлтын жарияламағандар түрік ұрпағы екенін және оларды шығару керектігін айтты. Алайда, JMO ықпалының арқасында босниялықтарға қарсы қысым оқиғалары оқшауланды. Кейбір оппозициялық партиялар мұсылмандарды бөлек халық ретінде таныды; 1930 жылдардағы құжатқа сәйкес, олардың арасында Югославияның Коммунистік партиясы болды. Көптеген босниялық мұсылмандар партияға қосылып, партизан болды, олардың біразы командирлер мен саяси көшбасшылар болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистердің қол астындағы Хорватия тәуелсіз мемлекетінің билігі босниялықтармен (олар мұсылман хорваттар деп санаған) сербтерге қарсы одақтасуға тырысты. Загребтегі Иван Местрович жобалаған Өнер залы мешітке айналдырылды. Босния мен Герцеговинаның Ұлттық азаттық мемлекеттік антифашистік кеңесінің (ZAVNOBiH) декларациясы, 1910 жылғы конституциямен бірдей мәтінмен және партизандық үкімет 1943 жылдың 25 қарашасында шығарған, қазіргі Босния мен Герцеговинаның конституциялық негізі болып саналады. Соғыс аяқталғаннан кейін бұл декларация бұзылды, өйткені Югославия Федеративтік Халық Республикасының (кейін Югославия Социалистік Федеративтік Республикасының) конституциясында тек сербтер мен хорваттар жергілікті халықтар ретінде аталды. 1948 жылғы Югославия санағында мұсылмандардың 90 пайызы өздерінің ұлтын анықтамайтынын мәлімдеді; Сербтер немесе хорваттар ретінде тіркелгендердің көбісі әлеуметтік және экономикалық қысымнан осылай етті. 1953 жылы "Югославия, азаматтығы жарияланбаған" деген нұсқа пайда болғанда, 900 000 адам осындай болып тіркелді. Сербтердің босниялық коммунистік басшылықтағы үстемдігі әлсіреп, жаңа ұлттық болмысқа мүмкіндік туды. 1961 жылғы Югославия санағында этникалық мұсылман нұсқасы алғаш рет пайда болды; 1963 жылы мұсылмандар босниялық конституцияда сербтер мен хорваттармен бірге санақталған. 1968 жылы "мұсылман" деген сөз діни емес, этникалық (этностық) болмысты білдірді. Бұл шешімді коммунистік шенеуніктер талқылағанмен, босниялықтардың ұлттық болмысы Югославия соғыстарына дейін дамып келе берді. Екі тәсіл болды: мұсылмандық ұлтшылдық (Хамдиджа Поздерак қолдады) және Исламдық діни қайта жаңғыру Алия Изетбегович қолдады. Босния мұсылманы деген ұғымның әсері (кейде бір-бірімен қайшылықта болған) бүгінгі күнге дейін байқалады. 1993 жылдың қыркүйегінде босниялық зиялылардың конгрессі босниялықтардың тарихи этностық атауын қайта енгізді. Сербтер мен хорваттар бұл атауға босниялық шетелдіктер ретінде бейнелеу үшін қарсылық білдіргенімен, архаикалық термин "босниялықтар" дегенді білдіреді және бір кездері Боснияның барлық тұрғындарына (дінге қарамастан) қолданылған. Босниялықтар бойынша, босниялық - бұл олардың ұлтының тарихи атауы; егер олар босниялық тарихын монополияға ұшыратуды қаласа, олар Босанци терминін қолдана алар еді. Бұл атау Босниядан тыс жерлерде 1990 жылдардан бастап Сербия және Солтүстік Македония сияқты басқа да бұрынғы Югославия республикаларының славяндық мұсылман халқы үшін қолданылып келеді; ол босниялық босниялықтардың серб сербтері мен хорват хорваттарының этникалық тегі мен тұрғылықты жері арасындағы айырмашылығына сәйкес келеді.