Кіріспе
Римдіктерге қарсы соғыста бербер тайпаларын басқарған нумидиялық римдік әскердің қашқын Такфаринас (берберлік Тикфариннің латыншасы; 24 жылы қайтыс болды) - проконсулдық Африка провинциясында орналасқан Тагастеден (қазіргі Алжирдегі Сук Ахрас) шыққан нумидиялық бербер. Ол римдік әскерден қашқан, өзінің Мусулами тайпасын және император Тиберийдің (б.з.д. Такфаринастың жеке ниеті белгісіз болса да, мұсылмандықтардың дәстүрлі жайылымдарын римдіктердің Август тұсында басып алуы себеп болған шығар. Дегенмен, Такфариннің кең ауқымды шабуылы провинцияның астық өндірісіне қатты кедергі келтірді, бұл өз кезегінде Римдегі азаматтық тәртіпсіздікке қауіп төндірді. Римдіктер ұзақ уақыт бойы өз жауларын жоюға үлгермеді, себебі нумидиялықтар ерекше қозғалыс қабілетімен және көптеген шөл далалық тайпалардың қолдауымен. Такфарин 24 жылы ұсталып, қатаң қуғын-сүргін мен ақыл-парасаттан сәтті үзіліс нәтижесінде өлтірілді. Соғыстың тікелей салдары болып Тунистің бүкіл үстірт жерін жер салығы үшін тіркеу және оны негізінен бидай өсіруге ауыстыру болды. Мусулами және басқа көшпелі тайпалар жазғы жайылым жерлерінен мәңгілікке шығарылған болуы мүмкін, содан кейін олар Аурес тауларында және құрғақ аймақта кедей өмір сүруге мәжбүр болды. Бұл қақтығыс, бәлкім, император Клавдий 44 жылы қосылған Мавритания патшалығының ұзақ мерзімді тағдырын бекіткен болар.
Tacfarinas (Latinised form of Berber Tikfarin or Takfarin; died AD 24) was a Numidian Berber from Thagaste, located in the province of Proconsular Africa (now Souk Ahras, in Algeria), who was a deserter from the Roman army who led his own Musulamii tribe and a loose and changing coalition of other Berber tribes in a war against the Romans in North Africa during the rule of the emperor Tiberius (AD 14–37). Though Tacfarinas' personal motivation is unknown, it is likely that the Roman occupation under Augustus of the traditional grazing grounds of the Musulamii was the determining factor. Nevertheless, Tacfarinas' large scale raids caused severe disruption of the province's grain production, which in turn threatened civil disorder in Rome. The Romans were for a long time unable to eradicate their enemy because of the Numidians' extraordinary mobility and their support from the many desert tribes. Tacfarinas was finally captured and killed in AD 24 by a combination of determined pursuit and a lucky break in intelligence. A direct consequence of the war was the registration of the entire Tunisian plateau for land taxation and its conversion to mainly wheat cultivation. The Musulamii and other nomadic tribes were likely permanently excluded from what had been their summer grazing grounds and subsequently forced to lead a more impoverished existence in the Aurès mountains and the arid zone. The conflict also probably sealed the long term fate of the client kingdom of Mauretania, which was annexed in AD 44 by the emperor Claudius.
Берберлік Африка
Римдіктер кезінде Солтүстік-Батыс Африканың (қазіргі Ливия, Тунис, Алжир және Марокко) жерлестері баршалары бербер тілін сөйлейтін халыққа тиесілі болған. Римдіктер осы халықтарды, шығыстан батысқа қарай, Ливия, Афри (Тунисте, Африка атауы, бәлкім, олардан алынған), Нумида (шығыс Алжир) және Маури (батыс Алжир мен Марокко, мұрагерлер атауы алынған) деп атаған. Атлас тауларының солтүстігінде жер құнарлы және сулы болды (жаңбырдың бүгінгіден қатты жауғаны және шөлдің солтүстікке дейін енбегені туралы дәлелдер бар). Жер құнарлы аймақта өмір сүрген берберлер негізінен тұрақсыз өмір сүрген. Ал оңтүстік аймақта жартылай көшпелі өмір сүрген тайпалар өмір сүрді. Олар мал, қой, ешкі қораларын асырап, трансхуманциямен айналысты. Олар жазда Тунистің орталық жазық таулы жерінде және Алжирдің солтүстік-шығысындағы Аурес тауларында мал жайылатын жақсы жерлерге барып, қыстарын өткізген. Қыста олар Рим провинциясының оңтүстік шетіндегі шөлді жерде орналасқан үлкен тұзды көлдер тізбегі - Чотт (ағылшынша "шоттар") маңында өмір сүрді. Қыста бұл аймақта Аурес тауларынан солтүстікке қарай ағып жатқан су ағыстары арқылы тұщы су мол болатын. Провинция халықты көп қамтыды (шамамен 1,5 миллион адам, шамамен қазіргі Ұлыбританиямен бірдей) және б.з.д. Африка елінен Рим халқына жылына сегіз ай бойы азық-түлік жеткізілетін, ал қалған төрт айға Мысырдан азық-түлік жеткізілетін. Бұл аймақ жер иелері жоқ жер иелеріне тиесілі кең егістіктер (латифундия) жері болды. Плиний Зейнеткер император Неронның (әмір еткен 54 - 68 жж.) кезінде провинцияның барлық егістік жерлерінің жартысына Римнің алты сенаторы ие болған деп жазған. 45 жылы Рим диктаторы Юлий Цезарь патша Джуба І-ді жеңіп, өлтірді және өзінің Нумидия патшалығын Рим провинциясына қосып, оны Africa Nova ("Жаңа Африка") деп атады. Алайда бұл Массинисса құрған Нумидия патшаларының ежелгі про-римдік әулетін құртты, оның Екінші Пуникалық соғыс кезінде Карфагеннен адалдықты ауыстыру шешімі 158 жыл бұрын Зама шайқасында Римнің шешуші жеңісі үшін маңызды болды. Нумидия патшасының жас ұлы Джуба II Римде тәрбиеленіп, білім алған, ол Рим империясының жалғыз билеушісі болғаннан кейін Август атағын алған Цезарьдің немере інісі Октавианның жақын досы болды. Цезарь қонысы 25 жылы б.з.д. Августпен өзгертілді. Ол Джуба II-ді Мавританияның бос тағына отырғызды және оған Африка Нованың оңтүстік және шығыс бөліктерін қосты. Осылайша Джуба батыста Гибралтар тұзағынан шығыста Киренаикаға дейін созылып жатқан кең аймақты биледі. Августтың стратегиялық тұжырымдамасы бойынша, Джубаның жергілікті жауынгерлері Рим провинциясының көшпелі шөл руларының шабуылына қарсы қорғаныстың бірінші желісін қамтамасыз етеді. Бірақ Джуба бұл тапсырманы орындай алмады, себебі тәуелсіздікке ұмтылған шөл далалық тайпалар оның билігін мойындаудан бас тартты, оны Рим империализмі құралы ретінде жек көрді.
Көші-қон тайпаларымен қақтығыс
Нумидияның ең құнарлы жері Рим провинциясында қалды. Бұл аймаққа Тунистің орталық жазықтығы да кірді. Бұл аймақтың ауданы 27000 км2 шамасында, бұл аймақта астық өндірісін екі есеге көбейту мүмкіндігі бар. Август билігінің бірінші жартысында провинцияда орналасқан жалғыз легион (III Augusta) платоның батыс шетінде Аурес тауларынан келген шабуылдардан қорғау үшін стратегиялық тұрғыда орналасқан Тевестеде (қазіргі Тебса, Алжир) орналасқан сияқты. (Келесі кезде, Такфаринастың көтерілісі кезінде 3-лигияның базасы Аммаедараға (қазіргі Хайдра, Тунис) көшті. Солтүстік-шығысқа қарай өңіріміздің астанасы Карфагенге баратын жол осы жазықты екіге бөлді. 14 жылы III Легион жағалаудағы Такапеиге (Габеске) оңтүстік-шығысқа жаңа жол салған деп жазылған. Римдіктердің инфрақұрылымдық құрылыстарын кеңейтуімен қатар, жайылымнан бидай өсіруге айналған жерлерді қоршаумен қоршау болды. Римдіктер де көшпелілердің провинцияға көшіп-қонуын қасақана шектеу саясатын жүргізді. Алайда шөл даладағы тайпалардың римдіктермен қарым-қатынасы тек қана жауыздықпен шектелмеген. Көптеген тайпалық көшпелілер Рим армиясында ерікті қызмет еткендігі белгілі, олар тұрақты auxilia және тұрақты емес жергілікті foederati (қатысқан) бөлімшелерінде (бұл уақытта әскери міндеттілік әлі де кең таралған болса да, және ризасыздықтың тағы бір себебі болды). Әскерге бару жақсы жалақы алатын мансапқа жол ашады, әрі рубасылардың жауынгерлік табиғатын танытуға мүмкіндік берді. Екінші Пуникалық соғыстан (218201 б.з.д.) бастап Рим армиясында маңызды рөл атқарған Нумидиялық ат әскері (эквит Numidarum немесе Maurorum) Рим әлеміндегі ең жақсы жеңіл ат әскері деп саналды. Атқа мінген нұмид әскері өздерінің кішкентай, бірақ тез жүретін және күшті шөл даладағы атына тұмсық, ат құрғаны немесе тіреусіз мінген. Қарусыз ол тек қана дөңгелек теріден жасалған қалқанмен қорғалған. Оның қару-жарағы бірнеше найзадан тұратын. Алыстан жылдам әрі маневрлеуге қабілетті Нумидиялық ат әскері жауды соққыға ұшыратып, ұшып, найзаларын шашып, содан кейін шашырап, қарсылас ат әскерінің қуып жетуінен гөрі тез шегінген. Олар барлау, қорлау, аң аулау және қуып жүру үшін өте жақсы жарамды. Нумидиялық жаяу әскерлер де жылдамдық пен маневрлеуге сүйенетін жеңіл жаяу әскер болды. Алайда Нумидияның жаяу және атлы жауынгерлері, негізінен, металл қару-жарақ киген римдік әскерлермен тік шайқаста жеңіліске ұшыраған жоқ. Бұл - Нумидияның ұрпағы, ал патшалық немесе асыл тұқымнан емес. Ол ерікті ме, әлде әскерге шақырылды ма, немесе атлы немесе жаяу әскерге қосылды ма - белгісіз. Ол бірнеше жыл қызмет етті.
Камилла проконсулы (б.з.д. 15-17 жылдары)
Әскери қызметте болған кезінде Такфаринас дезертир болып кетті. Ол өз айналасына қарақшылар тобын жинап, Рим аумағына бірнеше рет кішігірім шабуыл жасады. Рим әскеріндегі тәжірибесін пайдаланып, ол өзінің үнемі өсіп келе жатқан жақтастарын ерекше бөлімшелерге ұйымдастырды, тіпті тиімді қарулы күштерге қолбасшылық етті. Такфариннің саяси өзгеруі оның өздерінің басты басшылары ретінде мосулами тайпаларының қабылдауында болды. Такфарин әскерінің қираған қалдықтарымен бірге шөл далаға қашып кетеді, ал Камилге жеңіске жету үшін марапаттар беріледі. Бұл өз кезегінде императорды Рим қаласындағы азаматтық тәртіпсіздіктермен қорқытты: Тацит 19 жылы астық бағасына наразылық білдірген тәртіпсіздіктер туралы жазған. 18 жылы Африканың проконсулы ретінде Камилланың орнын Люций Апроний басқарды. Такфарин Рим территориясына бірнеше рет шабуыл жасап, ол тонаған ауылдарды қиратып, Рим әскерлері араласпас бұрын шөл далаға кетіп қалады. Такфаринас жеңіске жеткеннен кейін, дәстүрлі қоршау операциясын бастады. Оның адамдары Пагида өзеніндегі стратегиялық римдік қалмақты қоршап алды (орналасу орны белгісіз), оны 3-ші легионның когортасы ұстады. Оның қолбасшысы Декрий (бәлкім, пилус апиор немесе "алдыңғы найза" жүзбасы) "рим әскерінің қашып кеткендер мен босқындар тобының қоршауында отыруын ұят деп санады", - деп жазды Тацит. Декриус шабуылға шақырды. Оның әскерлері қоршаудағыларды бұзып өтуге тырысты, бірақ көп ұзамай жаудың басымдылығынан кері шегінуге мәжбүр болды. Декрий байрақты көтерген сарбаздарын қатаң ұсталмағандары үшін қарғап, өз адамдарына артынан еріп кетуге айқайлады. Бір көзіне және тағы басқа жерлеріне жебелер тисе де, ол жауларына қарай асықты. Бірақ оның адамдары қамалға қашып кетті, себебі олардың қолбасшысы соғыста қаза тапты. Римдік сарбаздарға, егер қолбасшы бұйырмаса, жаудың алдынан шегінуге тыйым салынған. Апрониус оқиға туралы естігенде, қорқыныштылық үшін отрядты өлтіруді бұйырды. Бұл ежелгі, өте сирек қолданылатын әскери жаза түрі бірліктегі әрбір оныншы адамды (яғни шамамен. 50 адам), жеребе тастап, жолдастарының көз алдында өлімге кесіледі. Тацит жазғандай, қатал жаза "көрініп тұрғандай, пайдалы әсерін тигізді": Такфариннің шабуылына ұшыраған келесі бекіністе, Талада (Тюнистегі Тала, 120 жыл бұрын римдіктердің Нумидияның бүлікші көшбасшысы Югуртаны жеңген жері) 500 қарт ардагерден тұратын гарнизон шабуылшыларды жеңіп шықты. Таладағы қарсылық Такфаринаға римдіктерге қарсы әдеттегі операцияларды жүргізудің қиындығын түсіндірді. Сондықтан ол партизандық тактикаға оралып, алға қарай келе жатқан римдіктерден бұрын шегінді, содан кейін олардың артында орналасқан қоректендіру желілеріне шабуыл жасады. Римдіктер тез шаршап, көңілі қалды, тиімді жауап бере алмады. Алайда, Такфариннің қолға түсірген олжасының көптігі оны Жер Ортолық теңізінің жағалауында, Мавританияның қуыршақ мемлекетінде, тұрақты баспана іздеуге мәжбүр етті. Бұл жерде оны көмекші ат әскерінің және проконсулдың ұлы Люций Априний Кезианның (бәлкім, 3-ші легионның tribunus militum laticlavius орынбасары) қолбасшылығындағы арнайы жеңіл қаруланған легионерлердің ұшқан колоннасы таң қалдырды. Такфаринас олжасының көп бөлігін тастап, Аурес тауларына қашуға мәжбүр болды.
Блаес - проконсул (б. з. 21-23 жылдары)
Осы кезде Такфарин Римге елшілерін жіберіп, өзіне және өзінің ізбасарларына провинциядағы жерді беру үшін бейбітшілік келісімін ұсынды. Бұл Такфаринастың адамдарының оқшау шаруашылыққа ұмтылуы күмәнді. Олар тек қана өздерінің дәстүрлі жайылымдарына қайта оралуды іздеген болса керек. Блесс өзінің немере інісі Сейанға, Тиберийдің преториандық күзетші жасағының қолбасшысы әрі сенімді көмекшісі болғандықтан, осы лауазымға тағайындалған. Бұл тапсырма үшін Тиберий Блезусқа қосымша легионды (Дануб өзеніндегі Паннониядан көшірілген IX Hispana) және оған қосылған көмекші полктарды берді, бұл Африкадағы жалпы күшті 20 000-ға дейін екі есеге арттырды. Сондай-ақ, ол Блезуске Такфариннің өзіне бас салған кез келген серіктестеріне жалпы кешірім беруге уәкілеттік берді, бірақ Такфариннің өзіне емес, ол кез келген жағдайда тұтқындалуы немесе өлтірілуі керек еді. Бұл жүйе, британдықтар Буерлер көтерілісін басу үшін қолданған блокхаустарға ұқсас, 1899-1902 жылдардағы Оңтүстік Африка соғысының партизандық кезеңі, Такфаринастың рейдтік операцияларын іс жүзінде сөндірді.
Салдары
Такфариннің өлімі мұсуламилердің дәстүрлі жайылым жерлерін римдіктердің басып алуын тоқтату үмітін жойды. Бүкіл платоны салық салу мақсатында тіркеуді Долабелла Такфариннің өлімінен кейін дереу бастады және 29/30 жылы аяқталды, бұл туралы Рим геодезиялық инспекторлары қойған тас белгілер дәлелдейді, олардың кейбіреулері осы күнге дейін сақталған. Олар провинцияның оңтүстік шекарасындағы Чотт-эль-Жеридке дейін жетеді. Өңірде көбіне астық өндірісі жүргізілді, ал мусуламилер мен басқа тайпалар бұрынғы жайылымдық жерлерінен тұрақты түрде шығарылды. Долабелла Сенатқа жеңіске жету үшін өтініш берді. Бірақ оның ұсынысы Тиберийдің өтінішімен қабылданбады, дегенмен, Долабелла өзінің үш алдыңғысынан гөрі марапаттауға лайық еді, өйткені олардан айырмашылығы, ол соғысты оның бастамашысын жою арқылы аяқтады. Тацит бұл Сеянның өзінің ағасының даңқын салыстыру арқылы төмендету керектігін ойлағандықтан болған деп айтады. Бұл соғыстың жеңіске жеткенін жариялаған соң, оның қайтадан жанданып кеткеніне Тиберийдің ұялуы да себеп болған болса керек. Гарамэнттер, олардың Такфаринаға жасырын қолдау көрсетуі римдіктерге ашылған болуы мүмкін деп қорқып, Римге елшілігін жіберіп, олардың адалдығын наразылық білдірді, бірақ қаншалықты табысты болғаны белгісіз. Птолемей, Мавритания патшасы, өзінің шынайы адалдығы үшін rex, socius et amicus populi Romani ("патша, одақтас және римдік халықтың досы" яғни қуыршақ патша) деген атақпен марапатталды. Ежелгі рәсім қайта жаңғырды, бұл атақты патшаның астанасына жеңіс салтанатымен бірге барған римдік сенатор сыйлады: пилоттың сүйегінен жасалған таяқ пен тога пикта (барлығы қызғылт түсті, алтын жиектелген). Свэтонийдің бұл түсініктемесінен көрінетіндей, Рим билігі Птолемейдің байлығы мен тәуелсіздігіне алаңдай бастаған, сондықтан оны биліктен алып тастау, тіпті өлім жазасына кесу жоспарланған. Дион Птолемейдің тым бай болғаны үшін өлтірілгенін айтады. Птолемей тәуелсіз мемлекет басшысының дәстүрлі артықшылығы болатын алтын монеталарды шығара бастады. Птолемейдің атақты тегі де сол себепті Солтүстік Африкаға кеңінен танымал болған. Әкесінің жағынан Птолемей ежелгі Нумидия әулетінің ұрпағы болды. Оның негізін патша Массинисса (201148 б.з.д. билік жүргізді) құрды. Ана жағынан ол Марк Антонийдің (Августтың соңғы Рим саяси бәсекелесі) және тәуелсіз Мысырдың соңғы перғауыны Клеопатраның немересі болды. Рим басшылығы Птолемейдің Римге қарсы шығуы, оның тегі, байлығы мен билігі Солтүстік Африкадағы бүкіл Римдік позициясына қауіп төндіре алатындығына алаңдайтын болса керек. Птолемей осы уақытқа дейін он алты жыл бұрын, оның мыңдаған маури азаматтары Такфаринге бас салған кездегіден әлдеқайда танымал билеушіге айналды. Оның өлтірілуі Римдіктерде азат етілген құл ретінде сипатталған, бірақ көбірек Маури ханзадасы болған Адемонның басшылығымен Римге қарсы үлкен көтеріліске әкелді.