Кіріспе

Ниасалендтегі саяси партия (қазіргі Малави) Ниасаленд Африка Конгресі (NAC) - отарлы кезең кезінде Ниасалендтегі саяси партияға айналған ұйым. 1959 жылы NAC-ті жойды, бірақ 1960 жылы Малави Конгресс партиясы оны жеңіп алды, ол 1961 жылы алғашқы жалпы сайлауда жеңіске жетті және 1964 жылы Малави ретінде тәуелсіздікке жетті.

Шығу тегі

Солтүстік Ньяса тума қауымдастығы 1912 жылы құрылған кезде, білімді "тума" қауымдастықтарының алғашқысы болды. Леви Зилило Мумба хатшы болып сайланды. Мумба 1920-шы жылдар мен 1930-шы жылдардың басында құрылған осы қауымдастықтардың көптеген архитекторы болды. Ньясаленд Африка Конгресі (НАК) 1943 жылы Ньясаленд жергілікті қауымдастықтарының басшылары ұйымдастырды, оның басты қозғаушылары Блантайрдан Мумба және Джеймс Фредерик Сангала болды. Ұлттық бақылау комитеті ұлттық деңгейде жұмыс істеуге тырысқан алғашқы ұйым болды. Алғашында Ниасаленд білімді африкалық кеңесі деп аталды, бірнеше айдан кейін Кеңес өзін Ниасаленд африкалық конгресі (NAC) деп атады. Сангала қозғалысты білімді элитамен шектеуге болмайды деп ойлады. NAC Ньясаленд протекторатындағы жергілікті қауымдастықтар мен басқа да жергілікті ұйымдардың жұмысын үйлестіретін бас ұйым болуды көздеді. Осы топтардың әрқайсысы атқарушы комитетте орын алды. Алайда, ұйым әлсіз болды. Арнайы комитет доктор Хейстингс Банданың ҰАК-да толық уақытты жалақы алатын хатшы болу керек деген ұсынысын қабылдауға кеңес бергенде, бұл ұсыныс, мүмкін, Банданың ниеттеріне күдікпен қарағандықтан, басым көпшілікпен қабылданбады. 1944 жылы қазан айында Блантайр қаласында өткен Конгресстің алғашқы отырысында Мумба Бас Президент болып сайланды. Сангала жақында Орталық провинциядағы Дедззаға ауыстырылды және оған қатыса алмады, бірақ орталық комитеттің мүшесі болып сайланды. Конгресс мүшелерінің көпшілігі сияқты, Мумба да сыйлы отбасынан шыққан және миссионерлік білім алған. Конгресс басшыларына бұрынғы қауымдастықтардағы Мумба сияқты пасторлар мен мұғалімдер кірді, бірақ қазір мемлекеттік қызметшілерді, клерктерді және кәсіпкерлерді де қамтуға бейім болды. 1945 жылы қаңтарда Мумба сайланғаннан кейін көп ұзамай қайтыс болды. Оның орнын Чарльз Матинга басады. Мүмба мен сол кезде қайтыс болған Айзек Лоуренс басқарған жоқ, Конгресс қарқын жоғалтты.

Ынтымақтастықтан қарсыласуға

1950 жылы ҰАК-қа деген қызығушылық қайта жандана бастады. 1950 жылы тамызда Ммбибада өткен маңызды кездесуде Джеймс Чиминя президент болып сайланды, Сангала вице-президент болды. 1950 жылдардың басына дейін Сангала және доктор Гастингс Банда сияқты басқа да көшбасшылар Ньясаленд Британдық отарлау кеңсесінің билігі астында қалып, өзін-өзі басқаруға қарай дамуы керек деп сенді. Алайда, 1953 жылы отарлау кеңсесі Родезия және Ньясаленд федерациясын құрды, онда еуропалықтар расалар арасындағы әріптестік қағидаларын тастап, көшбасшылық позициясын сақтайтын болды. ҰАК басшылары мұны сатқындық деп қарады. 1954 жылы қаңтарда Сангала Конгресс төрағасы болып сайланды. Ол азаматтық мойынсұнбаушылықты жақтап жүрсе де, Федералды парламентте Ньясасқа арналған екі орынға сайлауға қатысу туралы екі НАК мүшесінің шешімін қабылдады. Бұл екіжақты ұстанымды партияның кейбір мүшелері қабылдамады, олар үкіметке қатысуға қарсы болды. Кейбіреулері қызметтен кетті не жұмыстан шығарылды. Партияда қалған басқалары 1955 жылдың аяғында төңкеріс жасауға тырысты, екі депутаттың отставкаға кетуін және NAC-тің федерациядан және өзін-өзі басқарудан дереу шығуын талап етті. Төңкеріс жасауға тырысқан басшылар отставкаға кетуге мәжбүр болса да, олар саяси ықпалды болып қалды. Тамар Диллон Томас Банда 1956 жылы 30 наурызда Конгресс Бас хатшысы болып сайланды. Сангала мен ТДТ Банданы отаршылдық билік 1956 жылы мамыр айында тұтқындап, төңкеріс үшін соттады. Сангала көпшілік алдында сөйлеуге дағдыланбаған, ал ТДТ-ның митингілері оның стиліне сай болды. 1957 жылдың қаңтарында белсенділер ардагер Сангаланы орнынан түсуге көндіріп, оның орнына жас ТДТ-ны тағайындады. 1957 жылдың қыркүйек-қазан айларында Конгресс басшылары конституциялық өзгерістерді талқылау үшін үкімет өкілімен кездесті. Көп ұзамай үкімет Конгрессті африкалықтардың ресми өкілі ретінде танудан бас тартты. TDT Банда 1957 жылы наурыз айында Ганадағы мерекелерге қатысты, онда ол доктор Гастингс Бандамен (туыс емес) кездесті және оны националистік қозғалысты басқару үшін Ньясалендке оралуын сұрады. TDT партиясы өзінің радикалды да, консервативті де, ескі гвардиялық да пікірлерін қанағаттандыра алмады. 1958 жылдың шілдесінде Гастингс Банда қайта оралды. TDT қаражатты заңсыз игеру туралы айыптау бойынша отставкаға кетуге мәжбүр болды, ал оның орнына Хастингс Банда NAC президенті болып сайланды.

Басып тастау және соңынан

Гастингс Банда сөз сөйлеп, тәртіпсіздік туғызды. 1959 жылдың ақпанына қарай жағдай өте ауыр болды, Родезия әскерлері тәртіпті сақтауға көмектесу үшін ұшақтан жіберілді, төтенше жағдай жарияланды және NAC тыйым салынды. 3 наурызда Банда басқа жүздеген африкалықтармен бірге "Күн шапағы операциясы" барысында тұтқындалды. NAC-тің орнын Хастингс Банда түрмеден бастап келген Малави Конгресс партиясы (MCP) басқарды. Британдықтар тәуелсіздіктің болмай қалмайтынын мойындады. 1960 жылы Гастингс Банда босатылып, сайлауға дайындалуға рұқсат алды. 1961 жылы МКП жалпы сайлау құқығымен өткен алғашқы сайлауда басым басымдықпен жеңіске жетті, ал 1963 жылы ел өзін-өзі басқаруды алды, содан кейін келесі жылы тәуелсіздік алды.