Кіріспе

жоқ Немістердің қашуы мен шығарылуының демографиялық бағалауы тіркелген өлгендер мен жоғалған адамдарды жинақтау арқылы немесе соғыс алдындағы және соғыстан кейінгі халық туралы деректерді салыстыру арқылы алынды. Жер аударылған немістердің саны шамамен 12,0 - 16,5 миллионға дейін. Қашу мен қуғын-сүргін салдарынан қаза тапқандардың саны Батыс Германия үкіметі бойынша 1958 жылы халықтық теңгерім әдісін қолдану арқылы 2,2 миллион деп бағаланды. 1987 жылы жарияланған неміс жазбалары кейбір неміс тарихшыларын нақты өлім-жітім туралы мәліметтерге сүйене отырып, нақты санын шамамен 500 000 деп есептеуге мәжбүр етті. Неміс тарихи мұражайы 600000 құрбандықты айтады және 2 миллион ресми көрсеткіш кейін қайта қаралғанда, ол түк те шықпады дейді. Алайда, неміс Қызыл Кресті әлі де де қуып жібергендердің жалпы саны 2,251,500 адам деп мәлімдейді.

Дұрыс бағаларды әзірлеу қиындықтары

Бекітілген өлім-жітімдерді тізімдейтін нақты жазбалардың жоқтығына байланысты, 1945-1950 жылдар аралығындағы неміс халқының көші-қоны мен байланысты өлім-жітімдер туралы бағалаулар халықтық теңгерім әдістемесіне байланысты болды. Батыс Германияның үкіметінің 1950-ші жылдары халықтық теңгерім әдісін қолдану арқылы алынған ресми деректері бойынша, қаза тапқандардың саны шамамен 2 миллионға жетті. Соңғы уақытта кейбір неміс тарихшылары тек расталған өлім-жітімдерді ғана тізімдеген, жақында ашылған құжаттарға сүйене отырып, өлім-жітім саны 500 000-ға жақын деп санайды. Есептердің кең ауқымы бірнеше факторларға байланысты. Біріншіден, 1939 жылы неміс халқының саны нақты емес еді, өйткені екі тілді адамдар неміс ұлтының белгісіз екендігіне күмән келтірілді. Екінші, 1945 жылы неміс әскерилерінің қаза тапқандары туралы деректердің жеткіліксіздігіне байланысты, азаматтық тұрғындар арасында болған шығындар тым жоғары бағаланды. Үшіншіден, соғыстан кейін халық саны туралы сенімді деректерді жинау қиын болды; Орталық және Шығыс Еуропадағы соғыстан кейінгі санақ деректері этнос Германия халқының бөлінбейтінін көрсетті және суық соғыс кезінде Батыс Германия мен коммунистік блок елдері арасында жоғалған деп есептелген адамдарды табуға тырысуда ынтымақтастық жетіспеді. Жоғалғаны туралы хабарланған адамдар жергілікті халыққа ассимиляцияланғаннан кейін Шығыс Еуропада өмір сүрген болуы мүмкін. Шетке шығарылған және қайтыс болғандардың жалпы саны туралы бағалаулар эвакуациядан алынған сандарды жиі қамтиды, өйткені бұл адамдарға оралуға рұқсат етілмеген, сондықтан халықтың қозғалысы мен өлім-жітімнің нақты және даусыз бағасын табу қиын. Кейбір айырмашылықтар саяси бейімділіктен туындауы мүмкін, өйткені немістерді шығару суық соғыста саяси қару ретінде кеңінен қолданылған. "Қоныс аудару" ұғымы туралы да даулар бар, бұл соғыста қашу мен эвакуациялауды, сондай-ақ қуғын-сүргінге дейін мәжбүрлі еңбек пен интернаттауды және соғыстан кейінгі кезеңде дұрыс тамақтанудан және аурулардан болатын өлімді қамтуы мүмкін. Есептелген шығынға соғыстың соңғы айларында қашу және эвакуация кезінде соғыста қаза тапқан азаматтар, сондай-ақ соғыстан кейін бірден пайдаланған шабуылдар мен жеке тұлғалардың қатыгез сарбаздар мен ополченттердің тікелей қасақана әрекеттері мен мағынасыз адам өлтірулері жатады. Басқа өлімдер соғыстан кейінгі интернация лагерьлерінде және КСРО-ға мәжбүрлеп жұмыс істеуге депортациялауда болды. Соғыстан кейінгі қылмыстар, қақтығыстар, ашаршылық, аурулар мен суық қыс жағдайларымен сипатталған мәжбүрлі көшіп-қонудың мұқтаждықтары өлім-жітімге себеп болды. Батыс Германияның дереккөздері осы өлімдердің үлесін нақты себептерге жатқызу үшін тек шамамен есептейді.

Халықтың теңгерім әдісі және расталған өлім-жітімдер саны

Батыс Германия үкіметі суық соғыс кезінде соғыс уақытындағы қашу мен қуғын-сүргінді тергеді. Шидер комиссиясы куәгерлердің мәліметтеріне сүйене отырып, қуғын-сүргінді құжаттаған бірқатар есептерді жариялады. Шидер қашу мен қуғын-сүргінді баяндады, бірақ соғыстан кейін одақтастарды немістерді қууға итермелеген Орталық және Шығыс Еуропада нацистік Германияның соғыс уақытындағы қылмыстары туралы мәлімет бермеді. 1953 жылы Шидер Польшада 2 миллион адам қаза тапқан деп есептеді, бұл көрсеткіш Германияда әлі де сақталып келеді. Шлайдердің құрбандықтарды бағалауы Германияның Федералды Статистикалық Кеңсесі дайындаған жеке демографиялық талдаумен алмастырылды, 1958 жылы олар 2,225 миллионға жуық шығынды болжады. Германияның Қызыл Крестпен бірлесіп жұмыс істейтін неміс шіркеу іздеу қызметі қуғындалғандардың ізін тауып, оларды анықтауға тырысты. Чиркінің іздеу қызметі тек ішінара ғана сәтті болды, 1965 жылға қарай олар 500 000-ға жуық өлімді растай алды, бірақ "шетелмеген" деп аталған 1,9 миллион адамның тағдырын анықтай алмады. Шіркеу іздеу қызметінің нәтижелері 1987 жылға дейін жарияланбады. Германияның Федералды архивтері халықаралық құқыққа қарсы қылмыстардан 600 000 бейбіт тұрғындардың жер аударылудан қайтыс болғанын анықтаған басқа бір баяндаманы шығарды. Бұл есеп 1989 жылға дейін жарияланбаған. Қазіргі уақытта Вена университетінің профессорлық-оқытушылық құрамында жұмыс істейтін Инго Хаар 2006 жылы 14 қарашада Deutschlandfunk телеарнасында, неміс үкіметінің 1960 жылдары басталған зерттеулеріне сүйене отырып, шамамен 500 000-нан 600 000-ға дейін құрбандар нақты деп айтты. Салқын соғыс кезінде Батыс Германия Орталық Еуропадағы соғыс алдындағы шекараларға оралуды қалады. Әскери тарихшы Рудигер Оверманс 2006 жылы 6 желтоқсанда Deutschlandfunk-та тек 500 000-ға жуық тіркелген өлім-жітімдерді ғана санауға болатынын және халықтық теңгерім әдісімен есептелген есепке алынбаған жағдайларды қосымша зерттеу арқылы растау қажет екенін айтты. Алайда 2006 жылдың 29 қарашасында Германияның Федералды ішкі істер министрлігінің мемлекеттік хатшысы Кристоф Бергнер Германия үкіметінің 2 миллион азамат Орталық және Шығыс Еуропадан қашу және шығару кезінде қаза тапқан деген ұстанымын қайта растады. 2005 жылы Неміс Қызыл Кресті қуғын-сүргін кезінде қаза тапқандардың саны 2 251 500 адамды құрайды деп мәлімдеді.

Соғыстан кейінгі Германия мен Австрия

1946 жылдың 29 қазанында Германиядағы одақтас оккупациялық аймақтарда 9,5 миллион босқын мен қуылған адамдар болды: британдық аймақта 3,6 миллион, АҚШ аймағында 3,1 миллион, совет аймағында 2,7 миллион, Берлинде 100 000 және француз аймағында 60 000 адам. Кейін бұл сандар көбейіп, 1950 жылы Батыс Германияда тағы екі миллион адам шығарылды, барлығы 7,9 миллион (16,3% халық). Шығу тегі бойынша Батыс Германияның қуылған халқы соғыстан кейінгі Польшадан шамамен 5,5 миллион адамды құраған, негізінен бұрынғы Шығыс Германия / жаңа Польшаның батысынан, екі миллион бұрынғы Судеттерден, ал қалғандары негізінен Оңтүстік-Шығыс Еуропадан, Балтық мемлекеттерінен және Ресейден. Батыс Германияда жасалған бағалауларға сәйкес, 1948 жылы Кеңес аймағында бұл сан 4,2 миллионға дейін өсті (халықтың 24,2% -ы), ал Кеңес аймағы Шығыс Германияға айналғанда 4,4 миллионға дейін өсті. Осылайша, 12,3 миллион "Heimatvertriebene" 1950 жылы одақтас оккупациялық аймақтардан құрылған екі неміс мемлекетіндегі халықтың 18% -ын құрады (Германия Федеративтік Республикасы мен Германия Демократиялық Республикасы), ал тағы 500 000 қуылғандар Австрияда және басқа елдерде баспана тапты. Шлезвиг-Гольштейнде қуылғандар халық санының 45%-ын, ал Мекленбург-Ворпомерниде 40%-ын құрады; шығыс шекарада Баварияға дейін осындай пайыздық көрсеткіш болды, ал Германияның батыс аймақтарында, әсіресе француздық оккупациялық аймақта, саны едәуір төмен болды. Бастапқыда Шығыс Германияда қамалып қалған қуылғандардың көбі Батыс Германияға көшіп барды, бұл соғыстан кейінгі ішкі Шығыс Германияның ішкі Батыс Германияға көшіп келушілерінің саны өте көп (басқаша айтқанда, 1949 жылы Батыс және Шығыс Германия мемлекеттері құрылғаннан бастап 1961 жылға дейін ішкі Германия шекарасы жабылғанға дейін жалпы саны үш миллионға жуық болған).

Шетелдік этникалық неміс босқындары мен қуылғандардың неміс азаматтығын алуы

Этникалық неміс босқындары мен шетелдік немесе азаматтығы жоқ, Германия шекарасында тұратын, олар 1937 жылы тұрған, Батыс Германия конституциясымен (Grundgesetz), 1-баппен, неміс азаматтығына ие болды. 116 (1) -де, ол 1949 жылы күшіне енген кезде. Кейінірек Германия Федеративтік Республикасына келген қуғын-сүргіншілердің барлығы дерлік Германия азаматтығына ие болды, бірақ олардың егжей-тегжейлі құқықтық жағдайы олардың немесе ата-бабаларының азаматтығына байланысты әртүрлі болды. Аусиэдлер (жоғарыда қараңыз) 1945 жылға дейін өздері немесе ата-бабалары неміс азаматтары болған, олар басқа азаматтығына қарамастан, көбінесе неміс азаматтары ретінде заңды түрде қарастырылды. Германия империясы мен мемлекеттерінің азаматтығын беру туралы 1913 жылғы заңына сәйкес (Reichs und Staatsangehörigkeitsgesetz; RuStAG) 1999 жылға дейін қолданыста болған, неміс азаматтығынан айырылу тек өтініш берген жағдайда ғана (RuStAG § 21 (1)), ал құзыретті неміс органы натурализациядан шығару туралы акт (Entlassungsurkunde, RuStAG § 23 (1)) шығарған және натурализацияланатын адам процедура басталғаннан кейін бір жыл ішінде неміс аумағынан көшіп кеткен жағдайда ғана (RuStAG § 24 (1)). Батыс Германияның юрисдикциясы барлық Германиямен аумақтарды басып алу туралы келісімшарт жасалмайынша (соңында Германия мен Польшаның шекаралық келісімшарты (1990) ретінде жасалды) олардың де-факто мәртебесін заңдастырмайынша, 1945 жылы Германияның шығыс аумақтары басқа ұлттарға қосылды және Саар протектораты осы мақсатта заңды түрде Германия аумағы болды. Ал егер Германия азаматтары шетелде тұрса - Батыс Германияның 1937 жылғы шекарасынан тыс жерде - егер олар өз еркімен шетел азаматтығын қабылдаса, онда олар неміс болып саналады (RuStAG § 25 (1)). Алайда, еріктілік, актіні беру және неміс аумағынан кету (егер қолданылса) шарттары 1945 жылдан кейін өмір сүрген Шығыс Еуропа мемлекеттерінде ресми түрде азаматтанған неміс азаматтары үшін орындалмаған. Олардың балалары jus sanguinis (RuStAG § 4) бойынша неміс азаматтығына ие болды. Шетелдік азаматтықты иеленген, бірақ 1918 жылға дейін неміс азаматтығын иеленген ата-бабаларынан тараған Aussiedler (этносына қарамастан) Федералды қуғын-сүргін туралы заңмен (BVFG § 6 (2)) неміс азаматтығына ие болды, ал мұндай неміс тегі жоқ, бірақ неміс ұлтының Aussiedler (неміс мәдениеті, тілі, дәстүрлері және т.б. дәлелденуі керек) Германия азаматтығын алған (BVFG § 1 (1) No. 1) қараңыз.

Бекітілген өлім-жітімдерді есептеу әдісі

Мұндай зерттеулер әртүрлі жолдармен жеке өлім-жітімдерді есептеуге тырысады. Бұл дереккөздер: қайтыс болғандардың тізілімдері, полиция мен әскери дереккөздер, із-түзсіз жоғалғандар мен қаза тапқандардың шіркеу деректері немесе куәгерлердің есептері.

Халықтың теңгерімін пайдалану әдісі

Тарихи әдебиетте кездесетін жер аударылу кезінде халық санының жоғалуы туралы бағалаулар, ең соңында, неміс үкіметі жариялаған есептерден алынған. Бұл сандардың негізі - халықтың болжамды тапшылығы.

1950 жылдары жинақталған алғашқы бағалаулар

1950 жылы Батыс Германия үкіметі 3,0 миллион өлгендер мен жоғалғандардың алдын ала бағасын шығарды, олардың тағдыры нақтылануы керек. 1953 жылы неміс ғалымы Готтольд Род 1939 жылдан 1950 жылға дейін Орталық және Шығыс Еуропада қаза тапқан жалпы саны 3,140 000 неміс этникалық тұрғыны болды деп есептеді. Родтың мәліметтері жалпы халықты жоғалту, оның ішінде ол анықтамаған әскери өлім-жітім туралы болды. Бруно Глайце 1953 жылы қуғын-сүргін аймағында "Шығыс немістер" арасында 800,000 азаматтық өлімді (Германия үшін тек 1937 жылғы шекаралар) бағалады. Бұл ертедегі бағалаулар 1958 жылы Батыс Германияның статистикалық кеңсесі демографиялық зерттеу жариялағаннан кейін ауыстырылды.

Шет елден шығарылғандар федерациясының бағалауы

Германияның "Қосқынға қарсы күрес орталығы" (Center Against Expulsions) әртүрлі дереккөздерден төмендегідей мәліметтерді жинақтады. Уақыт аралығы Шетке шығарылғандардың саны (оның ішінде) өлім) Топ қуылды Шектен шығарылды, қуылды, қашып кетті Өлімге* 1941 ж. тамыз 1942 ж. маусым 900,000 орыс немістері Совет Одағы Украина, Волга Республикасы, Кавказ және т.б. Сібір, Орталық Азия және т.б. 210,000 1944 ж. қазан 1948 ж. наурыз 200 000 Немістер Югославия Югославия Германия, Австрия 62,500 1945 ж. қаңтар/ақпан 75,000 Немістер Кеңес Одағы, румындар Румыния КСРО 11,000 1944 1948 2 209,000 Немістер Польша, Кеңес Одағы Шығыс Германия, Шығыс Пруссия Батыс Германия, Орта Германия 299,000 1945 1948 5,820,000 Немістер Польша бұрынғы Шығыс Германия, Померания, Шығыс Бранденбург, Силезия Батыс Германия, Орта Германия 914,000 1945 1948 367,000 Немістер Польша Данциг еркін мемлекеті Батыс Германия, Орта Германия 83,000 1945 1948 3,159,000 Немістер Чехословакия Чехословакия Батыс Германия, Орта Германия, Австрия 1945 238,000 1948 857,000 Немістер Польша Батыс Германия, Орта Германия 185,000 1945 1948 320,000 Балтық немістері, Румыния немістері және т.б. Польша, Кеңес Одағы Польша, Шығыс Германия Батыс Германия, Орта Германия 99000 1945 1948 30,000 Балтық немістері, Румыния немістері және т.б. Кеңес Одағы Польша, Шығыс Германия Сібір, Орталық Азия 10,000 1945 1946 280,000 Ресей немістері Кеңес Одағы, Батыс одақтастар Орта Германия Сібір, Орталық Азия және т.б. 90,000 1946 1948 250,000 Немістер Венгрия Венгрия Германия, Австрия 6,000 Жалпы саны 13,567,000 2,207,500 Бұл егжей-тегжейлі есеп нақты қарсылықтар мен сандардың мағынасына қатысты сұрақтарға ұшырайды. Кестенің мазмұны шығарылғандардың санының шамамен қанша екендігіне байланысты және қай үкімет тарапынан шығарылған деген бағанада қай үкімет жауапты екендігі көрсетілген, бірақ бұл пікірлер күмән тудырады. Жоғарыда аталған статистиканы түсіндіру үшін келесі тармақтар маңызды. Көшірулерге қарсы орталықтың өлім тізіміне келтірілген статистика Шидер комиссиясының есептерінен және Батыс Германия үкіметі 1958 жылы жасаған "Немістердің жер аударулары туралы" демографиялық зерттеуден алынған. Инго Хаар "Қосырып жіберулерге қарсы орталық" қолданатын деректердің статистикалық негізі эмпирикалық тұрғыдан дұрыс емес деп санайды. Haar статистикаға Орталық және Шығыс Еуропадағы тағдыры суық соғыс кезінде анықталмаған жоғалған адамдар кіреді және бұл олардың міндетті түрде қуғын-сүргін кезінде қаза тапқандығын білдірмейді деп санайды. Хаарның айтуынша, "Қоныс аударуларға қарсы орталық" соғыста қашып кеткендерді де, кейіннен жер аударылғандарды да есепке алады. Көптеген немістерді неміс билігі эвакуациялады және соғыс соңғы айларында совет әскери операциялары, аштық пен қатты суық кезінде қайтыс болды. Неміс халқы соғыстан кейінгі аштық пен аурудан зардап шеккен Германияға келді. Бұл Сотқа қарсы орталықтың ұстанымына қайшы келеді, бұл өлімдер соғыстан кейінгі сотқа байланысты болды. Польша, Венгрия және Румыния соғыстан кейінгі кезеңде, қуғын-сүргін кезінде Кеңес өкіметінің бақылауында болды. Номиналды үкіметтер саясатты басқара алмады. Бұл кезде Югославияны титолық партизандар басқаратын. Чехословакия 1948 жылға дейін тікелей коммунистік бақылауға кірмеген. Шеттеудің негізін АҚШ, Ұлыбритания және КСРО келіскен Потсдам келісімі (12 бап) құрады.

Достасқандардың стратегиялық бомбалауы

1945 жылдың басында Германияның Свинменде қаласы (қазіргі Польшадағы Свинюйст) Шығыс Пруссиядан келген босқындар үшін баратын порт болды. 1945 жылдың 12 наурызында АҚШ-тың 8-ші әуе күштері қалаға шабуыл жасады. Қаладағы босқындар санының нақты белгісіздігіне байланысты, зардап шеккендердің нақты саны белгісіз. Авиациядан қорғаныс орындары тек тұрғындарға ғана арналғандықтан, көптеген босқындар шипажайларда қаза тапты. Шабуылдан қаза тапқан 500-ге жуық адам анықталып, зираттың кіреберісінің жанында жерленді, қалған өлілер көпшілік қабірге қойылды. Құтқарушылар бұл оқиғаның салдарынан болған зардаптардың санын, соның ішінде Швинменде тұрғындарын қоса алғанда, шамамен 5000-нан 23000-ға дейін шамалайды. 1958 жылы Батыс Германия үкіметі сүргендердің өлімін демографиялық зерттеуде Шығыс Поммер аймағында англо-американдық әуе шабуылдарынан кейін 31/31/1945 жылы 8 мыңдаған азаматтың өлгенін болжады. Неміс соғыс қабірлері комиссиясының бағалауы бойынша, 20 000 құрбандар Голм соғыс қорымында, қала шегінде жерленген. Екінші дүниежүзілік соғыста Дрезденді бомбалау кезінде 18 000 - 25 000 адам қаза тапқан. Неміс тарихшысы Рудигер Оверманс "Дрездендегі бомбалаудан қаза тапқан босқындардың саны бірнеше жүз ғана, мыңдаған немесе он мыңдаған емес" деп санайды.