Кіріспе

Лаузи́тия (Lausitz, , , ,) – Орталық Еуропадағы тарихи аймақ, Германия мен Польша арасында бөлінген. Лузатия шығыста Бобр және Квиза өзендерінен батыста Пулсниц және Қара Эльстер өзендеріне дейін созылып, Германияның Саксония және Бранденбург штаттарында, сондай-ақ Польшаның Төменгі Силезия және Любуш воеводтарында орналасқан. Лузацияның негізгі өзендері – Шпре және Германия мен Польша арасындағы шекараны анықтайтын Лузация Нейсе. Батыс Судет таулары Лузация таулары Лузацияны оңтүстіктегі Богемиядан (Чехия Республикасы) бөледі. Лузатия дәстүрлі түрде Жоғарғы Лузатияға, таулы оңтүстік бөлігіне және Төменгі Лузатияға, жазық солтүстік бөлігіне бөлінеді. Германияның Лузатия аймағының шығыс және батыс жағында орналасқан аймақтарда Германияның төрт ресми түрде танылған жергілікті этностық азшылықтарының бірі – славяндық сорбтар тұрады. Жоғарғы сорбтар Саксонияның Жоғарғы Лузатия аймағында, ал Төменгі сорбтар Бранденбургтің Төменгі Лузатия аймағында тұрады. Жоғарғы және Төменгі сорб тілдері Жоғарғы және Төменгі Лузатияның неміс бөліктерінде сөйленеді, ал сол жердегі белгілер көбінесе екі тілде. Тарих бойына аймақты Польша, Богемия, Германия және Венгрия әртүрлі басқаруда болды. Лузация көлдері аймағы – Еуропадағы ең үлкен жасанды көл аймағы. Хернхут ауылы (Охранов) Моравия шіркеуінің орталығы болып табылады. Бад-Мускау (Мужаков) және Ленницадағы Мускау паркі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. Тропикалық аралдар курорты – бұл бұрынғы дирижабль ангарында орналасқан үлкен су паркі, ол әлемдегі ең үлкен еркін зал, Лузатияның солтүстігінде орналасқан. Лузатияға ең жақын халықаралық әуежай – Дрезден әуежайы Клоцше (Клочов). Лузацияның ең үлкен қаласы – 100 000-ға жуық тұрғыны бар Коттбус (Чосебуз). Басқа да елеулі қалалар – Лузатия лигасының бұрынғы мүшелері: Германия мен Польшаның Гёрлиц (Жоржельц) және Згожелец, Баутцен (Будишин), Зитау (Житава), Любань, Каменц (Камженц) және Лёбау (Любиж) егіз қалалары, сондай-ақ Жари, Германия мен Польшаның Гюбен (Губин) және Губин егіз қалалары, Хойерсверда (Вожереци), Зенфтенберг (Злы Коморов), Айзенхюттенштадт (Пшиброг) және Спремберг (Гродк).

Этимология

Атауы сорб тіліндегі łužicy сөзінен туындайды, ол "батқылықтар" немесе "су тобырлары" деген мағынаны білдіреді, және неміс тілінде Лаузиц деп германиялықтандырылған. Лузатия – ағылшын және роман тілдері аймағында тараған латыншаланған түрі.

География

Лузатия екі әсем және тарихи жағынан ерекшеленетін бөліктен тұрады: төбелі оңтүстік "Жоғарғы" бөлік және Солтүстік Еуропа жазығына жататын "Төменгі" аймақ. Жоғарғы және Төменгі Лузатия арасындағы шекара шамамен Сенфтенбергтегі Қара Эльстер өзенінің бағытымен және оның шығысқа қарай Лузатия Нейсесіндегі Силезия қаласы Пшевожға дейінгі жалғасуымен белгіленеді. Іргелес аймақтар: шығыста Силезия, оңтүстікте Богемия, батыста Мейсен маркграфтығы және Саксен-Виттенберг герцогтығы, ал солтүстікте Бранденбург маркграфтығы (Миттельмарк).

Жоғарғы Лузатия

Жоғарғы Лузатия (Оберлауциц, Люжице Горне немесе Хорня Лужица) бүгінде Германияның Саксония штатының бір бөлігі болып табылады, тек Нейсе өзенінің шығысындағы Любань маңындағы шағын аудан ғана Польшаның Төменгі Силезия воеводтығына жатады. Ол оңтүстікке қарай, Чехия шекарасына жақын Лузатия таулы аймағына дейін көтеріліп жатқан төбелі жерді қамтиды, ал содан әрі биіктеліп, Чехиядағы Лузатия тауларының (Lužické hory / Lausitzer Gebirge) кіші солтүстік бөлігі – Зиттау тауларын құрайды. Жоғарғы Лузатия құнарлы топырақтарымен, көлбеу төбелерімен, сондай-ақ Баутцен, Гёрлиц, Зиттау, Лёбау, Каменц, Любань, Бишофсверда, Хернхут, Хойерсверда және Бад-Мюскау сияқты тарихи қалаларымен ерекшеленеді. Жоғарғы Лузатияның оңтүстігіндегі көптеген ауылдарда аймақтың ерекше көрнектілігі – франк және славян стильдерінің үйлесімін көрсететін жартылай ағаштан салынған үйлер кездеседі. Олардың ішінде Нидеркуннерсдорф, Оберкуннерсдорф, Версдорф, Йонсдорф, Соланд-ан-дер-Шпрее, Таубенхайм, Оппах, Варнсдорф және Эберсбах ауылдары бар.

Төменгі Лузатия

Бүгінде Германияның Бранденбург штатына жататын аумақтың көп бөлігі Төменгі Лузатия (Нидерлауциц, Лузжице Дольне немесе Долна Лужыца) деп аталады және орман мен шалғындықтармен ерекшеленеді. 19 ғасырдың көп бөлігінде және 20 ғасыр бойында оны тас көмір өнеркәсібі және кең ауқымды ашық карьерлер қалыптастырды. Маңызды қалаларға Коттбус, Айзенхюттенштадт, Люббен, Люббенау, Спремберг, Финстервальде, Сенфтенберг (Злы Коморов) және қазір Польша Лузатиясының астанасы саналатын Жари кіреді. Жоғарғы және Төменгі Лузатия арасында Гренцвалл деп аталатын аймақ орналасқан, бұл сөз тікелей "шекаралық бөгет" дегенді білдіреді, бірақ шындығында ол мореналық қырат. Орта ғасырларда бұл аймақта тығыз орман болғандықтан, ол азаматтық және әскери көліктер үшін үлкен кедергі болып келді. ГДР кезінде тас көмірді ашық карьерде өндіру барысында аймақтың кейбір ауылдары зақымдалған немесе қиратылған. Қазір тозығы жеткен, бұрынғы ашық карьерлердің кейбіреулері жасанды көлдерге айналдырылуда, демалыс жасаушыларды тартуға үміттеніліп, ал аймаққа енді Лузатия көлдері аймағы деп аталады.

Лузация көлдері ауданы

Лаузиц көлдері аймағы (немісше: Lausitzer Seenland, төменгі сорб тілінде: Łužyska jazorina, жоғарғы сорб тілінде: Łužiska jězorina) Еуропаның ең ірі жасанды көлдер аймағына айналады. Ең ірі көлдердің кейбіреулері – Сенфтенберг көлі (Senftenberger See / Złokomorowski jazor) және Блуно Оңтүстік көлі (Blunoer Südsee / Južny Blunjanski jězor).

Жоғарғы Лузация саздары мен көлдерінің пейзажы

Жоғарғы Лузация даласы мен көлдік ландшафты (неміс тілінде: Oberlausitzer Heide und Teichlandschaft, жоғарғы сорб тілінде: Hornjołužiska hola a hatowa krajina) – Германиядағы ең көп көлдерге ие аймақ, ал Төменгі Лузация көлдік ландшафтымен бірге Орталық Еуропадағы ең ірі көлдік ландшафтты құрайды.

Лузация астаналары

Лузатия ешқашан бір әкімшілік бірлік болған емес, сондықтан Жоғарғы және Төменгі Лузатияның тарихы әртүрлі, бірақ кейбір жағынан ұқсас. Котббус қаласы аймақтағы ең ірі қала болып табылады және ол Төменгі Лузатияның мәдени астанасы ретінде танылса да, 1445 жылдан бері Бранденбургтың эксклавы болып келді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Төменгі Лузатияның әкімшілік орталықтары Луккау және Люббенде орналасқан, ал Жоғарғы Лузатияның тарихи астанасы – Баутцен. 1945 жылдан бастап, Одер-Нейсе шебінен шығысқа қарайғы Лузатияның шағын бөлігі Польша құрамына енгеннен кейін, Жари Польша Лузатиясының астанасы деп есептеледі. 1319 жылы аймақ Богемия Корольдігі мен Явор Герцогтығы арасында бөлінді, оның оңтүстік-батыс бөлігінде фрагменттелген Пяст әулеті билік еткен Польша орналасқан, ал солтүстік бөлігі келесі жылдары Бранденбург маркграфтығына қарады. 1368 жылдан бастап ол толығымен Богемия Корольдігінің құрамына кірді. 1346 жылы Жоғарғы Лузатияның алты қаласы қарақшы барондардың үздіксіз шабуылдарына қарсы тұру үшін Лузатия Лигасын құрды. Бұл одақ Хусит соғысында король Сигизмундты қолдады, нәтижесінде қарулы шабуылдар мен қиратулар орын алды. Қалалар (Жоғарғы) Лузатия Ландтагында өкілдік құрды, онда олар аристократиялық мемлекеттік құрылымдардың қатал қарсылығына тап болды. 1469 жылы аймақ Венгрияға қарасты, ал 1490 жылы ол Польша князі Владислав II билігімен Богемия Корольдігіне қайта оралды. Лютерандық реформациядан кейін Лузатияның көп бөлігі протестанттық дінге көшті, Баутцен, Каменц және Хойерсверда арасындағы аймақтан басқа. Лузатия 1526 жылдан бастап Габсбург әулетінің билігімен Богемия билігінде қалды.

Саксондық билік

1635 жылғы Прага бейбіт шартына сәйкес, Лузатияның көп бөлігі Саксония электоратының провинциясына айналды, бірақ Котбұс аймағын Бранденбург сақтап қалды. 1697 жылы саксондық сайлаушы Август Күшті Польша патшасы болып сайланғаннан кейін, Лузатия стратегиялық маңызға ие болды, себебі сайлаушы патшалар өздерінің саксондық отаны мен польшалық жерлер арасында құрлық байланысын орнатуға тырысты. 18 ғасырда Варшава мен Дрезденді байланыстыратын екі маңызды жол осы аймақтан өтті, және Польша патшалары Август II Күшті мен Август III осы жолдармен жиі саяхаттайтын. Көптеген польшалық саяхатшылар Лузатия арқылы өтіп, кейбір польша ақсүйектері Лузатияда жерлерге ие болды. Аймақтың Польшамен байланысының айқын қалдығы – 18 ғасырға тән, Польша-Литва одағының гербымен безендірілген, аймақтың түрлі қалаларында орналасқан километрлік белгілер. Осы кезеңде польша-сорб байланыстары күшейді. Ағарту дәуірімен бірге сорбтардың ұлттық жаңаруы басталды және германизацияға қарсылық пайда болды. 1722 жылы Моравиядан келген діни қашқынтардың күшімен граф Николаус Зинзендорфтың иелігінде Лёбау мен Зиттау арасында Хернхут құрылды. 1732 жылы ол ұйымдастырылған протестант миссионерлік қозғалысының бастауы болды, және Хернхуттегі Моравия шіркеуінен миссионерлер әлемнің түкпір-түкпіріне Ілтебіспен бөлісу үшін аттанды. Бірақ, жаңадан құрылған Саксония Корольдігі Наполеонның жағына қосылды, сондықтан 1815 жылғы Вена конгресінде Лузатия бөлінді: Төменгі Лузатия және Жоғарғы Лузатияның солтүстік-шығыс бөлігі (Хойерсверда, Ротенбург, Гёрлиц және Лаубан аймақтары) Пруссияға берілді. Тек Жоғарғы Лузатияның оңтүстік-батыс бөлігі ғана, оның ішінде Лёбау, Каменц, Баутцен және Зиттау қалалары, Саксонияның құрамында қалды.

Пруссия билігі

Пруссиядағы лужицалықтар өздерінің жерлерін ерекше әкімшілік бірлікке айналдыруды талап етті, бірақ Төменгі Лужица Бранденбург провинциясына қосылды, ал Жоғарғы Лужица аумақтары Силезия провинциясына қосылды. Польшаның қараша көтерілісінің сәтсіз аяқталған көтерілісшілерінің бөлінген Польшадан Ұлы Көші-қонға дейінгі негізгі қашу жолдары Люббен мен Луккау қалалары арқылы өтті. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында сорбтардың мәдени жаңғыру дәуірі болды. Қазіргі заманғы Жоғарғы және Төменгі Лужица (немесе сорб) тілдері қалыптасты, ұлттық әдебиет гүлденді және Maćica Serbska және Domowina сияқты көптеген ұлттық ұйымдар құрылды. Лужицада сонымен қатар маңызды поляк қауымдастықтары болды, мысалы Клетвиц (link=no), 1930 жылдары шамамен 550 поляк тұрды. Соғыс аралық кезеңде Германия үкіметі славяндық тектің іздерін жою мақсатымен Лужицадағы жер-су аттарын өзгертудің ірі науқанын жүргізді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген тарихи аттар қалпына келтірілсе де, кейбіреулері сақталды. Бұл дәуір Германиядағы нацистік режим кезінде аяқталды, онда барлық сорб ұйымдары таратылып, тыйым салынды, газеттер мен журналдар жабылды және сорб тілдерін пайдалануға тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірқатар сорб белсенділері тұтқындалды, атылды, жер аударылды немесе саяси тұтқындар ретінде концлагерлерге жіберілді. 1942 жылдан 1944 жылға дейін жер астындағы Лужица Ұлттық Комитеті құрылып, неміс оккупациясы астындағы Варшавада белсенді қызмет атқарды. Соғыс жылдары немістер бірнеше әскери тұтқын лагерьлерін құрып, пайдаланды, оның ішінде Oflag III C, Oflag IV D, Oflag 8, Stalag III B, Stalag IV A және Stalag VIII A, аймақта көптеген мәжбүрлі еңбек лагерьлерімен бірге. Тұтқындардың арасында поляк әскери тұтқындары мен азаматтар, сондай-ақ француз, бельгиялық, британдық, австралиялық, жаңа зеландиялық, канадалық, оңтүстік африкалық, голланд, итальяндық, советтік, серб, словак және американдық әскери тұтқындары болды. Гёрлиц, Луккау, Зиттау қалаларында, сондай-ақ Коттбуста әйелдерге арналған түрме және Гросс Розен концлагерінің бірнеше бөлімшелері бар бірнеше нацистік түрмелерде де мәжбүрлі еңбек лагерьлері болды, олардың тұтқындары негізінен еврейлер, поляктар және орыстар, сондай-ақ француздар, италиялықтар, югославтар, чехтар, бельгиялықтар және т.б. болды. Соғыс кезінде поляктар Германия жеңілгеннен кейін сорбтарға Польша немесе Чехословакия шегінде немесе Польшамен одақтасқан тәуелсіз сорб мемлекеті ретінде еркін ұлттық дамуға мүмкіндік беру қажет екенін мәлімдеді. 1945 жылдың басында Шығыс майданы Лужицаға жетті, совет және поляк әскерлері немістерді жеңіп, аймақты басып алды. 1945 жылдың 26 сәуірінде Хоркада немістер польшалық 9-шы бронетанкті дивизиясының далалық госпиталінің колоннасын қырғынға ұшыратып, шамамен 300 тұтқынды, негізінен жараланған сарбаздар мен медициналық қызметкерлерді өлтірді (поляк тұтқындарына жасалған неміс қылмыстарына қараңыз).

1945 жылдан бастап

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Потсдам келісімі бойынша Лузатия одақтас оккупацияланған Германия (Совет оккупациялық аймағы) мен Польша Республикасы арасында Одер-Нейссе желісі бойынша бөлінді. Польшаның коммунистік үкіметі 1945 және 1946 жылдары Потсдам келісіміне сәйкес Нейссе өзенінің шығысындағы барлық қалған немістер мен сорбтарды қуды. Прагадағы Лузатия Ұлттық комитеті өзін-өзі басқару және Германиядан бөліну құқығын, сондай-ақ Лузатия еркін мемлекетін құруды немесе Чехословакияға қосылуды жариялады. Дегенмен, сорб зиялыларының көп бөлігі Домовина ұйымында бірікті және Германиядан бөлінуге ниеттемеді. Лузатия ұлттық қозғалысы Лузатияны Польшаға немесе Чехословакияға қосу туралы талаптарды алға қойды. 1945 және 1947 жылдар аралығында олар АҚШ, Кеңес Одағы, Ұлыбритания, Франция, Польша және Чехословакияға онға жуық меморандум жіберді, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. 1946 жылдың 30 сәуірінде Лузатия Ұлттық комитеті Польша үкіметіне, Польшадағы сорб делегаты және министр Пауль Циж қол қойған петиция ұсынды. Сондай-ақ, Лузатия еркін мемлекетін жариялау жобасы болды, оның премьер-министрі поляк археологы, Лузатия тегінен шыққан Войцех Кочка болуы тиіс еді. 1945 жылы Жоғарғы Лузатияның солтүстік-шығыс бөлігі Нейсседен батысқа Саксонияға қайта қосылды, ал 1952 жылы штат үш әкімшілік аймаққа (Бецирк) бөлінген кезде Жоғарғы Лузатия аймағы Дрезден әкімшілік аймағының құрамына кірді. 1989 жылғы Шығыс Германия революциясынан кейін Саксония штаты 1990 жылы қайта құрылды. Төменгі Лузатия 1952 жылдан 1990 жылға дейін Бранденбургпен бірге Коттбус округінде қалды. 1950 жылы сорбтар сол кездегі Шығыс Германияның Саксония штатында тілдік және мәдени автономия алды. Лузатия мектептері мен журналдары ашылды және Домовина қауымдастығы қайта жанданды, бірақ биліктегі Германияның коммунистік-социалистік бірлік партиясының (SED) күшейе түскен саяси бақылауында болды. Сонымен қатар, Жоғарғы Лузатия халқының көпшілігі, неміс тілінде сөйлейтін, өзінің жергілікті, «Жоғарғы Лузатиялық» патриотизмін сақтап қалды. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін Германия Федеративтік Республикасының құрамында Лузатия жерін құруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Саксония мен Бранденбург конституциялары сорбтарға мәдени құқықтарды кепілдейді, бірақ автономияны емес.

Сорбтар

Бұл аймақта 80 000-нан астам сорб славян азшылығы әлі де өмір сүруде. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың ата-бабалары – Елба мен Саале өзендері арасында қоныстанған Милцени тайпалары сияқты, батыс славян тілінде сөйлейтін тайпалар болған. Көптеген адамдар әлі де өз тілінде сөйлейді (әсіресе төменгі сорб тілі жойылып бара жатқан тіл ретінде қарастырылса да), ал жол белгілері көбінесе екі тілде жазылған. Дегенмен, Шығыс Саксонияның осы бөлігіндегі барлық тұрғындардың саны соңғы 10-15 жылда 20%-ға дейін күрт азайды. Сорбтар дәстүрлі халықтық киімдері мен ауылдық үйлердің сәулеттік стилі арқылы көрінетін дәстүрлі мәдениетін сақтауға тырысады. Аймақтағы көмір өнеркәсібі (мысалы, Шварце-Пумпе электр станциясы сияқты, үлкен жер көлеміне мұқтаж болғандықтан) бұрын ондаған Лужица ауылдарын жойды және қазір де кейбіреулеріне қауіп төндіріп тұр. Сорб тілі көптеген бастауыш және кейбір орта мектептерде, сондай-ақ Лейпциг және Прага қалаларындағы екі университетеде оқытылады. "Witaj" ("қош келдіңіз!") жобасы – сегіз балабақшаны қамтитын жоба, онда қазіргі уақытта бірнеше жүз Лужица баласы үшін сорб тілі негізгі тіл болып табылады. Сорб тілінде "Serbske Nowiny" атты күнделікті газет шығарылады; "Serbski Rozhłós" сорб радиостанциясы күніне бірнеше сағат бойы екі неміс тілді радиостанцияның жергілікті жиіліктерін пайдаланады. Екі өңірлік телеарнада (RBB және MDR TV) сорб тіліндегі бағдарламалар өте шектеулі (айына бір рет) ғана көрсетіледі. 2020 жылы Лужицаның көп бөлігінде сорб тілі жойылғанмен, сорб дәстүрлері мен әдеттерінің кейбіреуі бүгінге дейін сақталған. Ақпан айында көптеген адамдар (көбінесе ауыл тұрғындары, неміс немесе сорб тегіне қарамастан) әлі де сорбтың Замперн дәстүріне (салтанатты шеруге) қатысады. Сорб тағамдарының кейбіреуі, мысалы, зығыр майы және айранмен қайнатылған картоп (немісше: Quark mit Leineöl) әлі де кең таралған және бүгінде Германияның басқа аймақтарында (мысалы, Берлин немесе Батыс Саксонияда) да желінеді. Spreewälder Gurken (дәстүрлі рецепт бойынша әртүрлі шөптер мен дәмдеуіштер қосылып тұздалған қиярлар) көбінесе сорбтармен байланысты болғанымен, қиярды алғаш голланд көшпенделері енгізген, олар оларды ұзақ сақтау үшін тұздаған. Көп ұзамай сорбтар да тұздауды қабылдады және рецепттерді уақыт өте келе сәл өзгерткен болуы мүмкін. Дәстүрлі сорб киімдері әлі де Спреевальд аймағында киіледі, бірақ көбінесе туризм саласында. Соңғы кезде кейбір әйелдер дәстүрлі киімдерді той киімдері ретінде қайта жандандыруға тырысып жатыр, бірақ бұл практика түпнұсқа дәстүрден өзгеше.

Көрікті жерлер

Бұл аймақ түрлі билеушілік кезеңдерден қалған сәулет өнерінің байлығымен ерекшеленеді, оның ішінде чех, поляк, неміс және венгр стильдері романдық және готикалық архитектурадан бастап, Ренессанс және барокко арқылы қазіргі заманғы сәулетке дейін дамыған. Бад-Мускау (Мужаков) және Ленницадағы Мускау паркі – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы және Польшаның тарихи ескерткіші. Котбуста (Сербский музей Чосебуз) және Баутценде (Сербский музей Будышин) екі ірі сорб мұражайы орналасқан. Польшадағы танымал мұражайлардың қатарында Згорзелецтегі Лужицкие мұражайы ("Лужица мұражайы") және Жарадағы Сляско-Лужицкое шекарасы мұражайы ("Силезия-Лужица шекарасы мұражайы") бар. Згорзелецте Польшаның ең ірі әскери зираттарының бірі орналасқан.