Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Лаузи́тия (Lausitz, , , ,) – Орталық Еуропадағы тарихи аймақ, Германия мен Польша арасында бөлінген. Лузатия шығыста Бобр және Квиза өзендерінен батыста Пулсниц және Қара Эльстер өзендеріне дейін созылып, Германияның Саксония және Бранденбург штаттарында, сондай-ақ Польшаның Төменгі Силезия және Любуш воеводтарында орналасқан. Лузацияның негізгі өзендері – Шпре және Германия мен Польша арасындағы шекараны анықтайтын Лузация Нейсе. Батыс Судет таулары Лузация таулары Лузацияны оңтүстіктегі Богемиядан (Чехия Республикасы) бөледі. Лузатия дәстүрлі түрде Жоғарғы Лузатияға, таулы оңтүстік бөлігіне және Төменгі Лузатияға, жазық солтүстік бөлігіне бөлінеді. Германияның Лузатия аймағының шығыс және батыс жағында орналасқан аймақтарда Германияның төрт ресми түрде танылған жергілікті этностық азшылықтарының бірі – славяндық сорбтар тұрады. Жоғарғы сорбтар Саксонияның Жоғарғы Лузатия аймағында, ал Төменгі сорбтар Бранденбургтің Төменгі Лузатия аймағында тұрады. Жоғарғы және Төменгі сорб тілдері Жоғарғы және Төменгі Лузатияның неміс бөліктерінде сөйленеді, ал сол жердегі белгілер көбінесе екі тілде. Тарих бойына аймақты Польша, Богемия, Германия және Венгрия әртүрлі басқаруда болды. Лузация көлдері аймағы – Еуропадағы ең үлкен жасанды көл аймағы. Хернхут ауылы (Охранов) Моравия шіркеуінің орталығы болып табылады. Бад-Мускау (Мужаков) және Ленницадағы Мускау паркі ЮНЕСКО-ның Дүниежүзілік мұралық орны болып табылады. Тропикалық аралдар курорты – бұл бұрынғы дирижабль ангарында орналасқан үлкен су паркі, ол әлемдегі ең үлкен еркін зал, Лузатияның солтүстігінде орналасқан. Лузатияға ең жақын халықаралық әуежай – Дрезден әуежайы Клоцше (Клочов). Лузацияның ең үлкен қаласы – 100 000-ға жуық тұрғыны бар Коттбус (Чосебуз). Басқа да елеулі қалалар – Лузатия лигасының бұрынғы мүшелері: Германия мен Польшаның Гёрлиц (Жоржельц) және Згожелец, Баутцен (Будишин), Зитау (Житава), Любань, Каменц (Камженц) және Лёбау (Любиж) егіз қалалары, сондай-ақ Жари, Германия мен Польшаның Гюбен (Губин) және Губин егіз қалалары, Хойерсверда (Вожереци), Зенфтенберг (Злы Коморов), Айзенхюттенштадт (Пшиброг) және Спремберг (Гродк).
Lusatia (Lausitz , , , , ) is a historical region in Central Europe, territorially split between Germany and Poland. Lusatia stretches from the Bóbr and Kwisa rivers in the east to the Pulsnitz and Black Elster rivers in the west, and is located within the German states of Saxony and Brandenburg as well as in the Polish voivodeships of Lower Silesia and Lubusz. Major rivers of Lusatia are the Spree and the Lusatian Neisse, which defines the border between Germany and Poland. The Lusatian Mountains of the Western Sudetes separate Lusatia from Bohemia (Czech Republic) in the south. Lusatia is traditionally divided into Upper Lusatia, the hilly southern part, and Lower Lusatia, the flat northern part. The areas east and west along the Spree in the German part of Lusatia are home to the Slavic Sorbs, one of Germany’s four officially recognized indigenous ethnic minorities. The Upper Sorbs inhabit Saxon Upper Lusatia, and the Lower Sorbs Brandenburgian Lower Lusatia. Upper and Lower Sorbian are spoken in the German parts of Upper and Lower Lusatia respectively, and the signage there is mostly bilingual. Throughout history, the region has been ruled variously by Poland, Bohemia, Germany and Hungary. The Lusatian Lake District is Europe's largest artificial lake district. The village of Herrnhut (Ochranow) is the seat of the Moravian Church. Muskau Park in Bad Muskau (Mužakow) and Łęknica is a UNESCO World Heritage Site. The Tropical Islands Resort, a large water park housed in a former airship hangar that is the biggest free standing hall in the world, is located in the north of Lusatia. The closest international airport to Lusatia is Dresden Airport in Klotzsche (Kłóčow). The largest Lusatian city is Cottbus (Chóśebuz), with nearly 100,000 inhabitants. Other notable towns are the former members of the Lusatian League: the German/Polish twin towns of Görlitz (Zhorjelc) and Zgorzelec, Bautzen (Budyšin), Zittau (Žitawa), Lubań, Kamenz (Kamjenc), and Löbau (Lubij)), as well as Żary, the German/Polish twin towns of Guben (Gubin) and Gubin, Hoyerswerda (Wojerecy), Senftenberg (Zły Komorow), Eisenhüttenstadt (Pśibrjog), and Spremberg (Grodk).
Этимология
Атауы сорб тіліндегі łužicy сөзінен туындайды, ол "батқылықтар" немесе "су тобырлары" деген мағынаны білдіреді, және неміс тілінде Лаузиц деп германиялықтандырылған. Лузатия – ағылшын және роман тілдері аймағында тараған латыншаланған түрі.
The name derives from the Sorbian word łužicy meaning "swamps" or "water hole", Germanized as Lausitz. Lusatia is the Latinized form which spread in the English and Romance languages area.
География
Лузатия екі әсем және тарихи жағынан ерекшеленетін бөліктен тұрады: төбелі оңтүстік "Жоғарғы" бөлік және Солтүстік Еуропа жазығына жататын "Төменгі" аймақ. Жоғарғы және Төменгі Лузатия арасындағы шекара шамамен Сенфтенбергтегі Қара Эльстер өзенінің бағытымен және оның шығысқа қарай Лузатия Нейсесіндегі Силезия қаласы Пшевожға дейінгі жалғасуымен белгіленеді. Іргелес аймақтар: шығыста Силезия, оңтүстікте Богемия, батыста Мейсен маркграфтығы және Саксен-Виттенберг герцогтығы, ал солтүстікте Бранденбург маркграфтығы (Миттельмарк).
Lusatia comprises two both scenically and historically different parts: a hilly southern "upper" section and a "lower" region, which belongs to the North European Plain. The border between Upper and Lower Lusatia is roughly marked by the course of the Black Elster river at Senftenberg and its eastern continuation toward the Silesian town of Przewóz on the Lusatian Neisse. Neighbouring regions were Silesia in the east, Bohemia in the south, the Margraviate of Meissen, and the Duchy of Saxe Wittenberg in the west as well as the Margraviate of Brandenburg (Mittelmark) in the north.
Жоғарғы Лузатия
Жоғарғы Лузатия (Оберлауциц, Люжице Горне немесе Хорня Лужица) бүгінде Германияның Саксония штатының бір бөлігі болып табылады, тек Нейсе өзенінің шығысындағы Любань маңындағы шағын аудан ғана Польшаның Төменгі Силезия воеводтығына жатады. Ол оңтүстікке қарай, Чехия шекарасына жақын Лузатия таулы аймағына дейін көтеріліп жатқан төбелі жерді қамтиды, ал содан әрі биіктеліп, Чехиядағы Лузатия тауларының (Lužické hory / Lausitzer Gebirge) кіші солтүстік бөлігі – Зиттау тауларын құрайды. Жоғарғы Лузатия құнарлы топырақтарымен, көлбеу төбелерімен, сондай-ақ Баутцен, Гёрлиц, Зиттау, Лёбау, Каменц, Любань, Бишофсверда, Хернхут, Хойерсверда және Бад-Мюскау сияқты тарихи қалаларымен ерекшеленеді. Жоғарғы Лузатияның оңтүстігіндегі көптеген ауылдарда аймақтың ерекше көрнектілігі – франк және славян стильдерінің үйлесімін көрсететін жартылай ағаштан салынған үйлер кездеседі. Олардың ішінде Нидеркуннерсдорф, Оберкуннерсдорф, Версдорф, Йонсдорф, Соланд-ан-дер-Шпрее, Таубенхайм, Оппах, Варнсдорф және Эберсбах ауылдары бар.
Upper Lusatia (Oberlausitz, Łużyce Górne or Hornja Łužica) is today part of the German state of Saxony, except for a small part east of the Neisse River around Lubań, which now belongs to the Polish Lower Silesian voivodeship. It consists of hilly countryside rising in the South to the Lusatian Highlands near the Czech border, and then even higher to form the Zittau Hills, the small northern part of the Lusatian Mountains (Lužické hory/Lausitzer Gebirge) in the Czech Republic. Upper Lusatia is characterized by fertile soil and undulating hills as well as by historic towns and cities such as Bautzen, Görlitz, Zittau, Löbau, Kamenz, Lubań, Bischofswerda, Herrnhut, Hoyerswerda, and Bad Muskau. Many villages in the very south of Upper Lusatia contain a typical attraction of the region, the so called Umgebindehäuser, half timbered houses representing a combination of Franconian and Slavic style. Among those villages are Niedercunnersdorf, Obercunnersdorf, Wehrsdorf, Jonsdorf, Sohland an der Spree with Taubenheim, Oppach, Varnsdorf or Ebersbach.
Төменгі Лузатия
Бүгінде Германияның Бранденбург штатына жататын аумақтың көп бөлігі Төменгі Лузатия (Нидерлауциц, Лузжице Дольне немесе Долна Лужыца) деп аталады және орман мен шалғындықтармен ерекшеленеді. 19 ғасырдың көп бөлігінде және 20 ғасыр бойында оны тас көмір өнеркәсібі және кең ауқымды ашық карьерлер қалыптастырды. Маңызды қалаларға Коттбус, Айзенхюттенштадт, Люббен, Люббенау, Спремберг, Финстервальде, Сенфтенберг (Злы Коморов) және қазір Польша Лузатиясының астанасы саналатын Жари кіреді. Жоғарғы және Төменгі Лузатия арасында Гренцвалл деп аталатын аймақ орналасқан, бұл сөз тікелей "шекаралық бөгет" дегенді білдіреді, бірақ шындығында ол мореналық қырат. Орта ғасырларда бұл аймақта тығыз орман болғандықтан, ол азаматтық және әскери көліктер үшін үлкен кедергі болып келді. ГДР кезінде тас көмірді ашық карьерде өндіру барысында аймақтың кейбір ауылдары зақымдалған немесе қиратылған. Қазір тозығы жеткен, бұрынғы ашық карьерлердің кейбіреулері жасанды көлдерге айналдырылуда, демалыс жасаушыларды тартуға үміттеніліп, ал аймаққа енді Лузатия көлдері аймағы деп аталады.
Most of the area belonging to the German state of Brandenburg today is called Lower Lusatia (Niederlausitz, Łużyce Dolne or Dolna Łužyca) and is characterized by forests and meadows. In the course of much of the 19th and the entire 20th century, it was shaped by the lignite industry and extensive open pit mining. Important towns include Cottbus, Eisenhüttenstadt, Lübben, Lübbenau, Spremberg, Finsterwalde, Senftenberg (Zły Komorow), and Żary, which is now considered the capital of Polish Lusatia. Between Upper and Lower Lusatia is a region called the Grenzwall, literally meaning "border dyke", although it is in fact a morainic ridge. In the Middle Ages this area had dense forests, so it represented a major obstacle to civilian and military traffic. Some of the region's villages were damaged or destroyed by the open pit lignite mining industry during the DDR era. Some, now exhausted, former open pit mines are now being converted into artificial lakes, with the hope of attracting holiday makers, and the area is now being referred to as the Lusatian Lake District.
Лузация көлдері ауданы
Лаузиц көлдері аймағы (немісше: Lausitzer Seenland, төменгі сорб тілінде: Łužyska jazorina, жоғарғы сорб тілінде: Łužiska jězorina) Еуропаның ең ірі жасанды көлдер аймағына айналады. Ең ірі көлдердің кейбіреулері – Сенфтенберг көлі (Senftenberger See / Złokomorowski jazor) және Блуно Оңтүстік көлі (Blunoer Südsee / Južny Blunjanski jězor).
The Lusatian Lake District (German: Lausitzer Seenland, Lower Sorbian: Łužyska jazorina, Upper Sorbian: Łužiska jězorina) will become Europe's largest artificial lake district. Some of the biggest lakes are Lake Senftenberg (Senftenberger See / Złokomorowski jazor) and Bluno Southern Lake (Blunoer Südsee / Južny Blunjanski jězor).
Жоғарғы Лузация саздары мен көлдерінің пейзажы
Жоғарғы Лузация даласы мен көлдік ландшафты (неміс тілінде: Oberlausitzer Heide und Teichlandschaft, жоғарғы сорб тілінде: Hornjołužiska hola a hatowa krajina) – Германиядағы ең көп көлдерге ие аймақ, ал Төменгі Лузация көлдік ландшафтымен бірге Орталық Еуропадағы ең ірі көлдік ландшафтты құрайды.
The Upper Lusatian Heath and Pond Landscape (German: Oberlausitzer Heide und Teichlandschaft, Upper Sorbian: Hornjołužiska hola a hatowa krajina) is the region richest in ponds in Germany, and together with the Lower Lusatian Pond Landscape forms the biggest pond landscape in Central Europe.
Лузация астаналары
Лузатия ешқашан бір әкімшілік бірлік болған емес, сондықтан Жоғарғы және Төменгі Лузатияның тарихы әртүрлі, бірақ кейбір жағынан ұқсас. Котббус қаласы аймақтағы ең ірі қала болып табылады және ол Төменгі Лузатияның мәдени астанасы ретінде танылса да, 1445 жылдан бері Бранденбургтың эксклавы болып келді. Тарихи тұрғыдан алғанда, Төменгі Лузатияның әкімшілік орталықтары Луккау және Люббенде орналасқан, ал Жоғарғы Лузатияның тарихи астанасы – Баутцен. 1945 жылдан бастап, Одер-Нейсе шебінен шығысқа қарайғы Лузатияның шағын бөлігі Польша құрамына енгеннен кейін, Жари Польша Лузатиясының астанасы деп есептеледі. 1319 жылы аймақ Богемия Корольдігі мен Явор Герцогтығы арасында бөлінді, оның оңтүстік-батыс бөлігінде фрагменттелген Пяст әулеті билік еткен Польша орналасқан, ал солтүстік бөлігі келесі жылдары Бранденбург маркграфтығына қарады. 1368 жылдан бастап ол толығымен Богемия Корольдігінің құрамына кірді. 1346 жылы Жоғарғы Лузатияның алты қаласы қарақшы барондардың үздіксіз шабуылдарына қарсы тұру үшін Лузатия Лигасын құрды. Бұл одақ Хусит соғысында король Сигизмундты қолдады, нәтижесінде қарулы шабуылдар мен қиратулар орын алды. Қалалар (Жоғарғы) Лузатия Ландтагында өкілдік құрды, онда олар аристократиялық мемлекеттік құрылымдардың қатал қарсылығына тап болды. 1469 жылы аймақ Венгрияға қарасты, ал 1490 жылы ол Польша князі Владислав II билігімен Богемия Корольдігіне қайта оралды. Лютерандық реформациядан кейін Лузатияның көп бөлігі протестанттық дінге көшті, Баутцен, Каменц және Хойерсверда арасындағы аймақтан басқа. Лузатия 1526 жылдан бастап Габсбург әулетінің билігімен Богемия билігінде қалды.
As Lusatia is not, and never has been, a single administrative unit, Upper and Lower Lusatia have different, but in some respects similar, histories. The city of Cottbus is the largest in the region, and though it is recognized as the cultural capital of Lower Lusatia, it was a Brandenburg exclave since 1445. Historically, the administrative centres of Lower Lusatia were at Luckau and Lübben, while the historical capital of Upper Lusatia is Bautzen. Since 1945, when a small part of Lusatia east of the Oder–Neisse line was incorporated into Poland, Żary has been touted as the capital of Polish Lusatia. In 1319, the region was divided between the Kingdom of Bohemia and the Duchy of Jawor, the southwesternmost duchy of fragmented Piast ruled Poland, while northernmost parts also passed to the Margraviate of Brandenburg in the following years. From 1368, it was entirely part of the Bohemian Crown. In 1346 six Upper Lusatian cities formed the Lusatian League to resist the constant attacks conducted by robber barons. The association supported King Sigismund in the Hussite Wars leading to armed attacks and devastation. The cities were represented in the (Upper) Lusatian Landtag assembly, where they met with the fierce opposition of the noble state countries. In 1469 the region passed to Hungary, and in 1490 it returned to the Bohemian Crown, then under the rule of Polish Prince Vladislaus II. Following the Lutheran Reformation, the greater part of Lusatia became Protestant except for the area between Bautzen, Kamenz and Hoyerswerda. The Lusatias remained under Bohemian rule – from 1526 onwards under the rule of the House of Habsburg – until the Thirty Years' War.
Саксондық билік
1635 жылғы Прага бейбіт шартына сәйкес, Лузатияның көп бөлігі Саксония электоратының провинциясына айналды, бірақ Котбұс аймағын Бранденбург сақтап қалды. 1697 жылы саксондық сайлаушы Август Күшті Польша патшасы болып сайланғаннан кейін, Лузатия стратегиялық маңызға ие болды, себебі сайлаушы патшалар өздерінің саксондық отаны мен польшалық жерлер арасында құрлық байланысын орнатуға тырысты. 18 ғасырда Варшава мен Дрезденді байланыстыратын екі маңызды жол осы аймақтан өтті, және Польша патшалары Август II Күшті мен Август III осы жолдармен жиі саяхаттайтын. Көптеген польшалық саяхатшылар Лузатия арқылы өтіп, кейбір польша ақсүйектері Лузатияда жерлерге ие болды. Аймақтың Польшамен байланысының айқын қалдығы – 18 ғасырға тән, Польша-Литва одағының гербымен безендірілген, аймақтың түрлі қалаларында орналасқан километрлік белгілер. Осы кезеңде польша-сорб байланыстары күшейді. Ағарту дәуірімен бірге сорбтардың ұлттық жаңаруы басталды және германизацияға қарсылық пайда болды. 1722 жылы Моравиядан келген діни қашқынтардың күшімен граф Николаус Зинзендорфтың иелігінде Лёбау мен Зиттау арасында Хернхут құрылды. 1732 жылы ол ұйымдастырылған протестант миссионерлік қозғалысының бастауы болды, және Хернхуттегі Моравия шіркеуінен миссионерлер әлемнің түкпір-түкпіріне Ілтебіспен бөлісу үшін аттанды. Бірақ, жаңадан құрылған Саксония Корольдігі Наполеонның жағына қосылды, сондықтан 1815 жылғы Вена конгресінде Лузатия бөлінді: Төменгі Лузатия және Жоғарғы Лузатияның солтүстік-шығыс бөлігі (Хойерсверда, Ротенбург, Гёрлиц және Лаубан аймақтары) Пруссияға берілді. Тек Жоғарғы Лузатияның оңтүстік-батыс бөлігі ғана, оның ішінде Лёбау, Каменц, Баутцен және Зиттау қалалары, Саксонияның құрамында қалды.
According to the 1635 Peace of Prague, most of Lusatia became a province of the Electorate of Saxony, except for the region around Cottbus possessed by Brandenburg. After the Saxon elector Augustus the Strong was elected king of Poland in 1697, Lusatia became strategically important as the elector kings sought to create a land connection between their Saxon homelands and the Polish territories. Two main routes connecting Warsaw and Dresden ran through the region in the 18th century and Kings Augustus II the Strong and Augustus III of Poland often traveled the routes. Numerous Polish dignitaries also traveled through Lusatia on several occasions, and some Polish nobles owned estates in Lusatia. A distinct remnant of the region's ties to Poland are the 18th century mileposts decorated with the coat of arms of the Polish–Lithuanian Commonwealth located in various towns in the region. Polish Sorbian contacts increased in that period. With the Age of Enlightenment, the Sorbian national revival began and resistance to Germanization emerged. Herrnhut, between Löbau and Zittau, founded in 1722 by religious refugees from Moravia on the estate of Count Nicolaus Zinzendorf became the starting point of the organized Protestant missionary movement in 1732 and missionaries went out from the Moravian Church in Herrnhut to all corners of the world to share the Gospel. The newly established Kingdom of Saxony, however, sided with Napoleon; therefore, at the 1815 Congress of Vienna, Lusatia was divided, with Lower Lusatia and the northeastern part of Upper Lusatia around Hoyerswerda, Rothenburg, Görlitz, and Lauban awarded to Prussia. Only the southwestern part of Upper Lusatia, which included Löbau, Kamenz, Bautzen, and Zittau, remained part of Saxony.
Пруссия билігі
Пруссиядағы лужицалықтар өздерінің жерлерін ерекше әкімшілік бірлікке айналдыруды талап етті, бірақ Төменгі Лужица Бранденбург провинциясына қосылды, ал Жоғарғы Лужица аумақтары Силезия провинциясына қосылды. Польшаның қараша көтерілісінің сәтсіз аяқталған көтерілісшілерінің бөлінген Польшадан Ұлы Көші-қонға дейінгі негізгі қашу жолдары Люббен мен Луккау қалалары арқылы өтті. 19-шы және 20-шы ғасырлардың басында сорбтардың мәдени жаңғыру дәуірі болды. Қазіргі заманғы Жоғарғы және Төменгі Лужица (немесе сорб) тілдері қалыптасты, ұлттық әдебиет гүлденді және Maćica Serbska және Domowina сияқты көптеген ұлттық ұйымдар құрылды. Лужицада сонымен қатар маңызды поляк қауымдастықтары болды, мысалы Клетвиц (link=no), 1930 жылдары шамамен 550 поляк тұрды. Соғыс аралық кезеңде Германия үкіметі славяндық тектің іздерін жою мақсатымен Лужицадағы жер-су аттарын өзгертудің ірі науқанын жүргізді. Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көптеген тарихи аттар қалпына келтірілсе де, кейбіреулері сақталды. Бұл дәуір Германиядағы нацистік режим кезінде аяқталды, онда барлық сорб ұйымдары таратылып, тыйым салынды, газеттер мен журналдар жабылды және сорб тілдерін пайдалануға тыйым салынды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде бірқатар сорб белсенділері тұтқындалды, атылды, жер аударылды немесе саяси тұтқындар ретінде концлагерлерге жіберілді. 1942 жылдан 1944 жылға дейін жер астындағы Лужица Ұлттық Комитеті құрылып, неміс оккупациясы астындағы Варшавада белсенді қызмет атқарды. Соғыс жылдары немістер бірнеше әскери тұтқын лагерьлерін құрып, пайдаланды, оның ішінде Oflag III C, Oflag IV D, Oflag 8, Stalag III B, Stalag IV A және Stalag VIII A, аймақта көптеген мәжбүрлі еңбек лагерьлерімен бірге. Тұтқындардың арасында поляк әскери тұтқындары мен азаматтар, сондай-ақ француз, бельгиялық, британдық, австралиялық, жаңа зеландиялық, канадалық, оңтүстік африкалық, голланд, итальяндық, советтік, серб, словак және американдық әскери тұтқындары болды. Гёрлиц, Луккау, Зиттау қалаларында, сондай-ақ Коттбуста әйелдерге арналған түрме және Гросс Розен концлагерінің бірнеше бөлімшелері бар бірнеше нацистік түрмелерде де мәжбүрлі еңбек лагерьлері болды, олардың тұтқындары негізінен еврейлер, поляктар және орыстар, сондай-ақ француздар, италиялықтар, югославтар, чехтар, бельгиялықтар және т.б. болды. Соғыс кезінде поляктар Германия жеңілгеннен кейін сорбтарға Польша немесе Чехословакия шегінде немесе Польшамен одақтасқан тәуелсіз сорб мемлекеті ретінде еркін ұлттық дамуға мүмкіндік беру қажет екенін мәлімдеді. 1945 жылдың басында Шығыс майданы Лужицаға жетті, совет және поляк әскерлері немістерді жеңіп, аймақты басып алды. 1945 жылдың 26 сәуірінде Хоркада немістер польшалық 9-шы бронетанкті дивизиясының далалық госпиталінің колоннасын қырғынға ұшыратып, шамамен 300 тұтқынды, негізінен жараланған сарбаздар мен медициналық қызметкерлерді өлтірді (поляк тұтқындарына жасалған неміс қылмыстарына қараңыз).
The Lusatians in Prussia demanded that their land become a distinct administrative unit, but Lower Lusatia was incorporated into the Province of Brandenburg, while the Upper Lusatian territories were attached to the Province of Silesia instead. One of the main escape routes for insurgents of the unsuccessful Polish November Uprising from partitioned Poland to the Great Emigration led through Lübben and Luckau. The 19th and early 20th centuries witnessed an era of cultural revival for Sorbs. The modern languages of Upper and Lower Lusatian (or Sorbian) emerged, national literature flourished, and many national organizations such as Maćica Serbska and Domowina were founded. There were also notable Polish communities in Lusatia, such as Klettwitz (, link=no), inhabited in the 1930s by some 550 Poles. In the interbellum, the German government carried out a massive campaign of changing of place names in Lusatia in order to erase traces of Slavic origin, and while most of the historic names were restored after World War II, some were retained. This era came to an end during the Nazi regime in Germany, when all Sorbian organizations were abolished and forbidden, newspapers and magazines closed, and any use of the Sorbian languages was prohibited. During World War II, some Sorbian activists were arrested, executed, exiled or sent as political prisoners to concentration camps. From 1942 to 1944 the underground Lusatian National Committee was formed and was active in German occupied Warsaw. During the war, the Germans established and operated several prisoner of war camps, including Oflag III C, Oflag IV D, Oflag 8, Stalag III B, Stalag IV A and Stalag VIII A, with multiple forced labour subcamps in the region. Prisoners included Polish POWs and civilians, and French, Belgian, British, Australian, New Zealander, Canadian, South African, Dutch, Italian, Soviet, Serbian, Slovak and American POWs. There were also several Nazi prisons with multiple forced labour subcamps, including in Görlitz, Luckau, Zittau, and a prison solely for women in Cottbus, and multiple subcamps of the Gross Rosen concentration camp, the prisoners of which were mostly Jews, Poles and Russians, but also Frenchmen, Italians, Yugoslavs, Czechs, Belgians, etc. During the war, the Poles postulated that after the defeat of Germany, the Sorbs should be allowed free national development either within the borders of Poland or Czechoslovakia, or as an independent Sorbian state in alliance with Poland. The Eastern Front reached Lusatia in early 1945, with Soviet and Polish troops defeating the Germans and capturing the region. In Horka, on April 26, 1945, the Germans carried out a massacre of a field hospital column of the 9th Polish Armored Division, killing some 300 POWs, mostly wounded soldiers and medical personnel (see German atrocities committed against Polish prisoners of war).
1945 жылдан бастап
Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Потсдам келісімі бойынша Лузатия одақтас оккупацияланған Германия (Совет оккупациялық аймағы) мен Польша Республикасы арасында Одер-Нейссе желісі бойынша бөлінді. Польшаның коммунистік үкіметі 1945 және 1946 жылдары Потсдам келісіміне сәйкес Нейссе өзенінің шығысындағы барлық қалған немістер мен сорбтарды қуды. Прагадағы Лузатия Ұлттық комитеті өзін-өзі басқару және Германиядан бөліну құқығын, сондай-ақ Лузатия еркін мемлекетін құруды немесе Чехословакияға қосылуды жариялады. Дегенмен, сорб зиялыларының көп бөлігі Домовина ұйымында бірікті және Германиядан бөлінуге ниеттемеді. Лузатия ұлттық қозғалысы Лузатияны Польшаға немесе Чехословакияға қосу туралы талаптарды алға қойды. 1945 және 1947 жылдар аралығында олар АҚШ, Кеңес Одағы, Ұлыбритания, Франция, Польша және Чехословакияға онға жуық меморандум жіберді, бірақ бұл ешқандай нәтиже бермеді. 1946 жылдың 30 сәуірінде Лузатия Ұлттық комитеті Польша үкіметіне, Польшадағы сорб делегаты және министр Пауль Циж қол қойған петиция ұсынды. Сондай-ақ, Лузатия еркін мемлекетін жариялау жобасы болды, оның премьер-министрі поляк археологы, Лузатия тегінен шыққан Войцех Кочка болуы тиіс еді. 1945 жылы Жоғарғы Лузатияның солтүстік-шығыс бөлігі Нейсседен батысқа Саксонияға қайта қосылды, ал 1952 жылы штат үш әкімшілік аймаққа (Бецирк) бөлінген кезде Жоғарғы Лузатия аймағы Дрезден әкімшілік аймағының құрамына кірді. 1989 жылғы Шығыс Германия революциясынан кейін Саксония штаты 1990 жылы қайта құрылды. Төменгі Лузатия 1952 жылдан 1990 жылға дейін Бранденбургпен бірге Коттбус округінде қалды. 1950 жылы сорбтар сол кездегі Шығыс Германияның Саксония штатында тілдік және мәдени автономия алды. Лузатия мектептері мен журналдары ашылды және Домовина қауымдастығы қайта жанданды, бірақ биліктегі Германияның коммунистік-социалистік бірлік партиясының (SED) күшейе түскен саяси бақылауында болды. Сонымен қатар, Жоғарғы Лузатия халқының көпшілігі, неміс тілінде сөйлейтін, өзінің жергілікті, «Жоғарғы Лузатиялық» патриотизмін сақтап қалды. 1990 жылы Германияның қайта бірігуінен кейін Германия Федеративтік Республикасының құрамында Лузатия жерін құруға жасалған әрекет сәтсіз аяқталды. Саксония мен Бранденбург конституциялары сорбтарға мәдени құқықтарды кепілдейді, бірақ автономияны емес.
After World War II according to the Potsdam Agreement, Lusatia was divided between Allied occupied Germany (Soviet occupation zone) and the Republic of Poland along the Oder–Neisse line. Poland's communist government expelled all remaining Germans and Sorbs from the area east of the Neisse river in 1945 and 1946 in accordance with the Potsdam Agreement. The Lusatian National Committee in Prague claimed the right to self government and separation from Germany and the creation of a Lusatian Free State or attachment to Czechoslovakia. The majority of the Sorbian intelligentsia was organized in the Domowina, though, and did not wish to split from Germany. Claims asserted by the Lusatian National movement were postulates of joining Lusatia to Poland or Czechoslovakia. Between 1945 and 1947 they produced about ten memorials to the United States, Soviet Union, Great Britain, France, Poland, and Czechoslovakia; however, this did not bring any results. On 30 April 1946, the Lusatian National Committee also submitted a petition to the Polish Government, signed by Paweł Cyż – the minister and an official Sorbian delegate in Poland. There was also a project to proclaim a Lusatian Free State, whose Prime Minister was intended to be the Polish archaeologist of Lusatian origin, Wojciech Kóčka. In 1945, the northeastern part of Upper Lusatia west of the Neisse rejoined Saxony and in 1952, when the state was divided into three administrative areas (Bezirke), the Upper Lusatian region became part of the Dresden administrative region. After the East German Revolution of 1989, the state of Saxony was reestablished in 1990. Lower Lusatia remained with Brandenburg, from 1952 until 1990 in the Bezirk of Cottbus. In 1950, the Sorbs obtained language and cultural autonomy within the then–East German state of Saxony. Lusatian schools and magazines were launched and the Domowina association was revived, although under increasing political control of the ruling Communist Socialist Unity Party of Germany (SED). At the same time, the large German speaking majority of the Upper Lusatian population kept up a considerable degree of local, 'Upper Lusatian' patriotism of its own. An attempt to establish a Lusatian Land within the Federal Republic of Germany failed after German reunification in 1990. The constitutions of Saxony and Brandenburg guarantee cultural rights, but not autonomy, to the Sorbs.
Сорбтар
Бұл аймақта 80 000-нан астам сорб славян азшылығы әлі де өмір сүруде. Тарихи тұрғыдан алғанда, олардың ата-бабалары – Елба мен Саале өзендері арасында қоныстанған Милцени тайпалары сияқты, батыс славян тілінде сөйлейтін тайпалар болған. Көптеген адамдар әлі де өз тілінде сөйлейді (әсіресе төменгі сорб тілі жойылып бара жатқан тіл ретінде қарастырылса да), ал жол белгілері көбінесе екі тілде жазылған. Дегенмен, Шығыс Саксонияның осы бөлігіндегі барлық тұрғындардың саны соңғы 10-15 жылда 20%-ға дейін күрт азайды. Сорбтар дәстүрлі халықтық киімдері мен ауылдық үйлердің сәулеттік стилі арқылы көрінетін дәстүрлі мәдениетін сақтауға тырысады. Аймақтағы көмір өнеркәсібі (мысалы, Шварце-Пумпе электр станциясы сияқты, үлкен жер көлеміне мұқтаж болғандықтан) бұрын ондаған Лужица ауылдарын жойды және қазір де кейбіреулеріне қауіп төндіріп тұр. Сорб тілі көптеген бастауыш және кейбір орта мектептерде, сондай-ақ Лейпциг және Прага қалаларындағы екі университетеде оқытылады. "Witaj" ("қош келдіңіз!") жобасы – сегіз балабақшаны қамтитын жоба, онда қазіргі уақытта бірнеше жүз Лужица баласы үшін сорб тілі негізгі тіл болып табылады. Сорб тілінде "Serbske Nowiny" атты күнделікті газет шығарылады; "Serbski Rozhłós" сорб радиостанциясы күніне бірнеше сағат бойы екі неміс тілді радиостанцияның жергілікті жиіліктерін пайдаланады. Екі өңірлік телеарнада (RBB және MDR TV) сорб тіліндегі бағдарламалар өте шектеулі (айына бір рет) ғана көрсетіледі. 2020 жылы Лужицаның көп бөлігінде сорб тілі жойылғанмен, сорб дәстүрлері мен әдеттерінің кейбіреуі бүгінге дейін сақталған. Ақпан айында көптеген адамдар (көбінесе ауыл тұрғындары, неміс немесе сорб тегіне қарамастан) әлі де сорбтың Замперн дәстүріне (салтанатты шеруге) қатысады. Сорб тағамдарының кейбіреуі, мысалы, зығыр майы және айранмен қайнатылған картоп (немісше: Quark mit Leineöl) әлі де кең таралған және бүгінде Германияның басқа аймақтарында (мысалы, Берлин немесе Батыс Саксонияда) да желінеді. Spreewälder Gurken (дәстүрлі рецепт бойынша әртүрлі шөптер мен дәмдеуіштер қосылып тұздалған қиярлар) көбінесе сорбтармен байланысты болғанымен, қиярды алғаш голланд көшпенделері енгізген, олар оларды ұзақ сақтау үшін тұздаған. Көп ұзамай сорбтар да тұздауды қабылдады және рецепттерді уақыт өте келе сәл өзгерткен болуы мүмкін. Дәстүрлі сорб киімдері әлі де Спреевальд аймағында киіледі, бірақ көбінесе туризм саласында. Соңғы кезде кейбір әйелдер дәстүрлі киімдерді той киімдері ретінде қайта жандандыруға тырысып жатыр, бірақ бұл практика түпнұсқа дәстүрден өзгеше.
More than 80,000 of the Sorbian Slavic minority continue to live in the region. Historically, their ancestors are West Slavic speaking tribes such as the Milceni, who settled in the region between the Elbe and the Saale. Many still speak their language (though numbers are dwindling and especially Lower Sorbian is considered endangered), and road signs are usually bilingual. However, the number of all the inhabitants of this part of eastern Saxony is declining rapidly – by 20% in the last 10 to 15 years. Sorbs make efforts to protect their traditional culture manifested in the traditional folk costumes and the style of village houses. The coal industry in the region (like the Schwarze Pumpe power station needing vast areas of land) destroyed dozens of Lusatian villages in the past and threatens some of them even now. The Sorbian language is taught at many primary and some secondary schools and at two universities (Leipzig and Prague). Project "Witaj" ("welcome!") is a project of eight preschools where Sorbian is currently the main language for a few hundred Lusatian children. There is a daily newspaper in the Sorbian language (Serbske Nowiny); a Sorbian radio station (Serbski Rozhłós) uses local frequencies of two otherwise German speaking radio stations for several hours a day. There are very limited programmes on television (once a month) in Sorbian on two regional television stations (RBB and MDR TV). In 2020, despite the loss of the Sorbian language in most of Lusatia, there are some Sorbian traditions and habits that still live on to this day. In February, many people (mostly people from villages, regardless of German or Sorbian ancestry) will still engage in the Sorbian tradition of Zampern (a festive procession). Some Sorbian dishes like boiled potatoes with linseed oil and curd (German: Quark mit Leineöl) are still prevalent and, today, are eaten in other parts of Germany (like Berlin or western Saxony) too. Spreewälder Gurken (pickled cucumbers potted by using a special mixture of herbs and spices) are often associated with the Sorbs even though the cucumbers themselves were introduced by Dutch migrants, who started to pickle them for higher durability. Soon Sorbs adopted the pickling and might have changed the recipes slightly over time. The traditional Sorbian costumes are still to be worn in the Spreewald region even though mainly in the tourism industry. Recently, some women started to revive traditional clothes by using them as wedding dresses, even though this practise differs from original traditions.
Көрікті жерлер
Бұл аймақ түрлі билеушілік кезеңдерден қалған сәулет өнерінің байлығымен ерекшеленеді, оның ішінде чех, поляк, неміс және венгр стильдері романдық және готикалық архитектурадан бастап, Ренессанс және барокко арқылы қазіргі заманғы сәулетке дейін дамыған. Бад-Мускау (Мужаков) және Ленницадағы Мускау паркі – ЮНЕСКО-ның Бүкіләлемдік мұрасы және Польшаның тарихи ескерткіші. Котбуста (Сербский музей Чосебуз) және Баутценде (Сербский музей Будышин) екі ірі сорб мұражайы орналасқан. Польшадағы танымал мұражайлардың қатарында Згорзелецтегі Лужицкие мұражайы ("Лужица мұражайы") және Жарадағы Сляско-Лужицкое шекарасы мұражайы ("Силезия-Лужица шекарасы мұражайы") бар. Згорзелецте Польшаның ең ірі әскери зираттарының бірі орналасқан.
The region is rich in architecture from various reigns, including Czech, Polish, German and Hungarian, whose styles range from Romanesque and Gothic through Renaissance and Baroque to modern architecture. The Muskau Park in Bad Muskau (Mužakow) and Łęknica is a World Heritage Site and Historic Monument of Poland. There are two major Sorbian museums in Cottbus (Serbski muzej Chóśebuz) and Bautzen (Serbski muzej Budyšin). In Poland, notable museums include the Muzeum Łużyckie ("Lusatian Museum") in Zgorzelec and the Muzeum Pogranicza Śląsko Łużyckiego ("Museum of Silesian Lusatian Borderland") in Żary. Zgorzelec is home to one of Poland's largest war cemeteries.