Кіріспе
Рустың әдеби шығармасы Новгородтың алғашқы жылнамасы (НПЛ) немесе Новгородтың жылнамасы, 10161471 - Новгород республикасының ең көне сақталған Рус жылнамасы. Ежелгі шығыс славян тілінде жазылған бұл кітап Киев Русі туралы әдеби дәстүрді көрсетеді, ол Ілгілік хроникадан ерекшеленеді. Хрониканың кейінгі басылымдары 11-ші ғасырдың аяғындағы жоғалған Кіевтің негізгі кодексіне сәйкес келеді, онда кейінгі негізгі хроникада жоқ ақпарат бар. НПЛ-нің ең көне данасы - XIII ғасырдың екінші жартысына жататын Синодтық шиыршықтар деп аталады. Алғаш рет 1841 жылы басылып шыққан бұл кітап қазіргі уақытта Мемлекеттік тарихи мұражайда сақталған. Бұл - ежелгі шығыс славян тіліндегі негізгі жылнаманың ең көне қолжазбасы. 14 ғасырда Синод түрмесін Новгородтағы Юрьев монастырының монахтары жалғастырды. Новгородтың бірінші жылнамасының басқа маңызды көшірмелері - Академиялық орама және Комиссия орамасы), екеуі де 1440-шы жылдары жазылған. 1016 жылға дейінгі Синод орамасының жоғалған мазмұны белгісіз және тек болжам жасауға болады.
The Novgorod First Chronicle (, commonly abbreviated as NPL) or The Chronicle of Novgorod, 1016–1471 is the oldest extant Rus' chronicle of the Novgorod Republic. Written in Old East Slavic, it reflects a literary tradition about Kievan Rus' which differs from the Primary Chronicle. The later editions of the chronicle reflect the lost Primary Kievan Code of the late 11th century, which contained information not present in the later Primary Chronicle. The earliest extant copy of the NPL is the so called Synod Scroll , dated to the second half of the 13th century. First printed in 1841, it is currently preserved in the State Historical Museum. It is the earliest known manuscript of a major Old East Slavic chronicle, predating the Laurentian Codex of the Primary Chronicle by almost a century. In the 14th century, the Synod Scroll was continued by the monks of the Yuriev Monastery in Novgorod. Other important copies of the Novgorod First Chronicle include the Academic Scroll and Commission Scroll ), both dating to the 1440s, The lost contents of the Synod Scroll before the year 1016 are unknown, and can only be speculated about.
Комиссияның мәтіні
XV ғасырдың ортасына жататын Новгородтың бірінші жылнамасының археографиялық комиссиясы көшірмесі басында екі санжыра мен Рус князьдерінің хронологиялық патшалық тізімі бар; олардың үшеуі де "Рурик" дегеннен басталады. Бұл Гипатий кодексіне (1425) қайшы келеді, онда Киев княздарының ("бастықтарының") тізімі "Дир мен Аскольд" деп басталады, содан кейін "Олег", содан кейін "Игор" және "Рурик" мүлдем аталмайды. Сол сияқты, Лоуренциан кодексі (1377 жылы құрастырылған) басындағы хронологияда "Рурик" туралы айтылмайды, бірақ Олег Киевте тұрған жылдан бастап Рус княздерінің патшалық тізімі басталады. НПЛ-дің баяндау бөлігі Рустың аңыздық шығу тегімен басталады және оның соңғы жазбалары 15 ғасырдың ортасындағы оқиғаларға қатысты. Онда Новгород князьдерінің таққа отырғаны, тисяцкийлер мен посадниктер сияқты ірі лауазымды адамдардың сайланғаны, шіркеулер мен монастырлар құрылысы, індеттер мен әскери науқандар сипатталған. Новгородтың бірінші хроникасы (НПЛ), негізгі хроникасы (ПВЛ) және Киев хроникасы сияқты, кез келген билік еткен әміршінің билік етуін "әкесінің тағында отырғанын" және жиі "оның әкесінің" алдында, немесе кейде "оның ағасы" немесе "оның ағасы" екенін атап өту арқылы заңдылықпен негізделген. Себебі егер адамның әкесі (немесе басқа жақын туысы) сол тақта отырмаса, ол ижои деп аталатын, яғни билік етуге лайықсыз.
Жалған діндермен ұқсастықтар
Бұл жазбада 1024 және 1071 жылдары бүлік бастаған Волхвтардың (Маги) әрекеттері баяндалады. Тарихшы Игорь Фроянов "Новгородтың бірінші жылнамасында" "Ақылдылар" адамның жаратылуы туралы әңгімелейтін көріністі талдады. 1071 жылы Новгородта екі даналық адам пайда болып, Днепрдің артқа қарай ағып, жердің бір жерінен екінші жерге ауысатынын айтып, дүрбелең туғызған. Ян Вышатич: "Сіздің ойыңызша, адам қалай пайда болды?" деп сұрады. Сонда сиқыршылар: "Құдай тәнімен жуынып, терлеп, шапанмен сүртіп, көктен жерге лақтырып жіберді. Сондықтан адам өлгенде денесі жерге, ал жаны Құдайға кетеді" дейді Новгород хроникасы Фроянов мәтіннің Құдай (Чам Па) мен шайтанның (Шаитана) адамды жаратуы туралы мордва финн аңызына ұқсас екеніне бірінші болып назар аударды. Мельников Печерскийдің қайта баяндауында бұл аңыз былай естіледі: Шайтан адам денесін саздан, құмнан және топырақтан жасады; ол шошқамен, содан кейін итпен, содан кейін жорғалаушылармен шықты. Шайтан Адам атаны Чам-Пастың бейнесі мен бейнесіне ұқсатып жаратқысы келді. Содан кейін шайтан бір тышқан құсын шақырып алды да, оған шамыраған кезде шамыраған қолшапанының бір шетінен ұя салып, бала көбейтуді бұйырды. Бір шетінен ауырлап, салмағы біркелкі емес қызанақпен қолшапақ жерге құлайды. Шайтан құлаған сүлгісін алып, онымен құмырасын сүртті де, адам Құдайға ұқсап, Оның бейнесімен жаралды. Содан кейін шайтан адамды қайта тірілтіп алды, бірақ оған жан (жануар) енгізе алмады. Жанды Чам Пас адам бойына сіңіріп алған. Шайтандар мен Чам-Пастар арасында ұзақ уақыт бойы айтыс жүрді: адам кімге тиесілі болуы керек? Ақырында, Чам пас дау-дамайдан шаршағанда, ол адамды бөлуді ұсынды, адам өлгеннен кейін жан көкке, оны ұрған Чам пасқа, ал дене шіріді, шіріді және Шайтандарға барады.
Froyanov was the first to draw attention to the similarity of the text with the Mordovian Finn legend about the creation of man by God (Cham Pas) and the devil (Shaitana). In the retelling of Melnikov Pechersky, this legend sounds like this:
Shaitan modeled the body of a man from clay, sand and earth; he came out with a pig, then a dog, then reptiles. Shaitan wanted to make a man in the image and likeness of Cham Pas. Then Shaitan called a mouse bird and ordered it to build a nest in one end of the towel with which Cham Pas wipes himself when he goes to the bath, and to breed children there: one end will become heavier and the towel with a carnation from the uneven weight will fall to the ground. Shaitan picked up the fallen towel and wiped his cast with it, and the man received the image and likeness of God. After that, Shaitan began to revive a person, but he could not put a living soul into him. The soul was breathed into the man by Cham Pas. There was a long dispute between Shaitan and Cham Pas: who should a person belong to? Finally, when Cham pas got tired of arguing, he offered to divide the person, after the death of a person, the soul should go to heaven to Cham pas, who blew it, and the body rots, decomposes and goes to Shaitan.|Melnikov Pechersky
The similarity of the legend with the words of the Magi under the year 1071 (presumably they were of Finnic origin) indicates that the worldview of the Magi of that period was no longer pagan, but was a symbiosis of Christianity with folk beliefs.
Ықпал
Новгородтың бірінші жылнамасының мәтіні басқа Новгород жылнамаларында бірнеше рет қолданылған. Бұл кітап Новгородтың төртінші хроникасы мен Софияның бірінші хроникасының протографы ретінде қызмет еткен Новгородтың Софийский Свод деп аталатын негізгі дереккөздерінің бірі болды. Новгород Софийский Свод XV-XVI ғасырлардағы бүкіл ресейлік хроникаға енгізілген. Бұл Тверь хроникасында өз бетінше көрініс тапты.