Кіріспе

Рустың әдеби шығармасы Новгородтың алғашқы жылнамасы (НПЛ) немесе Новгородтың жылнамасы, 10161471 - Новгород республикасының ең көне сақталған Рус жылнамасы. Ежелгі шығыс славян тілінде жазылған бұл кітап Киев Русі туралы әдеби дәстүрді көрсетеді, ол Ілгілік хроникадан ерекшеленеді. Хрониканың кейінгі басылымдары 11-ші ғасырдың аяғындағы жоғалған Кіевтің негізгі кодексіне сәйкес келеді, онда кейінгі негізгі хроникада жоқ ақпарат бар. НПЛ-нің ең көне данасы - XIII ғасырдың екінші жартысына жататын Синодтық шиыршықтар деп аталады. Алғаш рет 1841 жылы басылып шыққан бұл кітап қазіргі уақытта Мемлекеттік тарихи мұражайда сақталған. Бұл - ежелгі шығыс славян тіліндегі негізгі жылнаманың ең көне қолжазбасы. 14 ғасырда Синод түрмесін Новгородтағы Юрьев монастырының монахтары жалғастырды. Новгородтың бірінші жылнамасының басқа маңызды көшірмелері - Академиялық орама және Комиссия орамасы), екеуі де 1440-шы жылдары жазылған. 1016 жылға дейінгі Синод орамасының жоғалған мазмұны белгісіз және тек болжам жасауға болады.

Комиссияның мәтіні

XV ғасырдың ортасына жататын Новгородтың бірінші жылнамасының археографиялық комиссиясы көшірмесі басында екі санжыра мен Рус князьдерінің хронологиялық патшалық тізімі бар; олардың үшеуі де "Рурик" дегеннен басталады. Бұл Гипатий кодексіне (1425) қайшы келеді, онда Киев княздарының ("бастықтарының") тізімі "Дир мен Аскольд" деп басталады, содан кейін "Олег", содан кейін "Игор" және "Рурик" мүлдем аталмайды. Сол сияқты, Лоуренциан кодексі (1377 жылы құрастырылған) басындағы хронологияда "Рурик" туралы айтылмайды, бірақ Олег Киевте тұрған жылдан бастап Рус княздерінің патшалық тізімі басталады. НПЛ-дің баяндау бөлігі Рустың аңыздық шығу тегімен басталады және оның соңғы жазбалары 15 ғасырдың ортасындағы оқиғаларға қатысты. Онда Новгород князьдерінің таққа отырғаны, тисяцкийлер мен посадниктер сияқты ірі лауазымды адамдардың сайланғаны, шіркеулер мен монастырлар құрылысы, індеттер мен әскери науқандар сипатталған. Новгородтың бірінші хроникасы (НПЛ), негізгі хроникасы (ПВЛ) және Киев хроникасы сияқты, кез келген билік еткен әміршінің билік етуін "әкесінің тағында отырғанын" және жиі "оның әкесінің" алдында, немесе кейде "оның ағасы" немесе "оның ағасы" екенін атап өту арқылы заңдылықпен негізделген. Себебі егер адамның әкесі (немесе басқа жақын туысы) сол тақта отырмаса, ол ижои деп аталатын, яғни билік етуге лайықсыз.

Жалған діндермен ұқсастықтар

Бұл жазбада 1024 және 1071 жылдары бүлік бастаған Волхвтардың (Маги) әрекеттері баяндалады. Тарихшы Игорь Фроянов "Новгородтың бірінші жылнамасында" "Ақылдылар" адамның жаратылуы туралы әңгімелейтін көріністі талдады. 1071 жылы Новгородта екі даналық адам пайда болып, Днепрдің артқа қарай ағып, жердің бір жерінен екінші жерге ауысатынын айтып, дүрбелең туғызған. Ян Вышатич: "Сіздің ойыңызша, адам қалай пайда болды?" деп сұрады. Сонда сиқыршылар: "Құдай тәнімен жуынып, терлеп, шапанмен сүртіп, көктен жерге лақтырып жіберді. Сондықтан адам өлгенде денесі жерге, ал жаны Құдайға кетеді" дейді Новгород хроникасы Фроянов мәтіннің Құдай (Чам Па) мен шайтанның (Шаитана) адамды жаратуы туралы мордва финн аңызына ұқсас екеніне бірінші болып назар аударды. Мельников Печерскийдің қайта баяндауында бұл аңыз былай естіледі: Шайтан адам денесін саздан, құмнан және топырақтан жасады; ол шошқамен, содан кейін итпен, содан кейін жорғалаушылармен шықты. Шайтан Адам атаны Чам-Пастың бейнесі мен бейнесіне ұқсатып жаратқысы келді. Содан кейін шайтан бір тышқан құсын шақырып алды да, оған шамыраған кезде шамыраған қолшапанының бір шетінен ұя салып, бала көбейтуді бұйырды. Бір шетінен ауырлап, салмағы біркелкі емес қызанақпен қолшапақ жерге құлайды. Шайтан құлаған сүлгісін алып, онымен құмырасын сүртті де, адам Құдайға ұқсап, Оның бейнесімен жаралды. Содан кейін шайтан адамды қайта тірілтіп алды, бірақ оған жан (жануар) енгізе алмады. Жанды Чам Пас адам бойына сіңіріп алған. Шайтандар мен Чам-Пастар арасында ұзақ уақыт бойы айтыс жүрді: адам кімге тиесілі болуы керек? Ақырында, Чам пас дау-дамайдан шаршағанда, ол адамды бөлуді ұсынды, адам өлгеннен кейін жан көкке, оны ұрған Чам пасқа, ал дене шіріді, шіріді және Шайтандарға барады.

Ықпал

Новгородтың бірінші жылнамасының мәтіні басқа Новгород жылнамаларында бірнеше рет қолданылған. Бұл кітап Новгородтың төртінші хроникасы мен Софияның бірінші хроникасының протографы ретінде қызмет еткен Новгородтың Софийский Свод деп аталатын негізгі дереккөздерінің бірі болды. Новгород Софийский Свод XV-XVI ғасырлардағы бүкіл ресейлік хроникаға енгізілген. Бұл Тверь хроникасында өз бетінше көрініс тапты.