Кіріспе

Хинду дәстүрі индуистік адалдық қозғалысы Харидаса Бхакти Сахития адалдық қозғалысы (сампрадая) Карнатакада, Үндістанда, Мадвахарьядан кейін пайда болды және ортағасырлық Үндістанның Бенгал және Ассам сияқты шығыс мемлекеттеріне тарады. Шамамен алты ғасыр бойы бірнеше қасиеттілер мен мистиктер Оңтүстік Үндістанның жалпы және Карнатаканың өнерін, философиясын қалыптастыруға көмектесті. Бұл қозғалысты Харидасалар (с.ғ.с. "Харри Иесінің құлдары") бастады және ол 13 ғасырдан 14 ғасырға дейінгі кезеңдерде, Виджаянагара империясының алғашқы кезінде қалыптасты. Бұл қозғалыстың басты мақсаты - Даса сахития (лат. "дассалар әдебиеті") деп аталатын әдеби құрал арқылы Мадхвачарьяның (Мадхва Сиддханта) Двайта философиясын көпшілікке тарату. Бұл ағымның тамырлары Каннада елінде, кейіннен Оңтүстік Үндістанның басқа бөліктеріне тарағанмен, ол Басаванна (12 ғасыр) және Тамил Надуның Алвар қасиеттілері (10 ғасыр) бастаған солтүстік Карнатаканың Верашаива қозғалысы (каннада тіліндегі Вачана әдебиеті) сияқты ертедегі адалдық қозғалыстарының нәтижесі болды. Кейін Гуджараттағы Валлабхачарья мен Гуру Чайтаньяға Мадвачарьяның ілімі әсер етті. Чайтаньяның адал адамдары Харе Кришна қозғалысы деп аталатын Халықаралық Кришна санасы қоғамын құрды. Харидастар - қасиеттілер, олардың кейбіреулері - көшпелі ақындар, олар өздерін жоғарғы иелері Харидің құлдары деп санайды. Бұл қозғалысты негізінен брахмандар бастаған, бірақ оның идеалдары мен ойлары қоғамның барлық бөлігін қамтыған және елеулі үлес қосқан. Харидаса қозғалысын мыңжылдықтан астам уақыт бойы халыққа құлшыныспен шабыт берген үлкен Бхакти қозғалысының бір бөлігі ретінде қарастыруға болады. Харидаса қозғалысы каннаданың құлшылық әдебиетінде елеулі үлес қосты.

Шығу тегі

Харидаса қозғалысының шығу тегі анық белгісіз, кейбір аңыздар IX ғасырда осы құлшылық түрін қолдаған қасиетті адамдар мен патшалар болғандығын көрсетеді. Харидасалардың әндері Шрипадарьяны ХV ғасырда қозғалыстың түпкі негізін қалаушы ретінде атайды, бірақ Шрикурмам жазуы оның бастаушысы Мадвахарьяның тікелей шәкірті Нарахари Тирта болуы мүмкін екенін көрсетеді. Алайда, Даса Кута деп аталатын үлкен Вайшнавтық діни табынушылықтың Карнатака аймағында өзінің ұйымдық негізін тауып, үлкен табынушылар қауымын шығара бастағаны белгілі, негізінен 13-ші ғасырда Удупидің Мадвахарьясы (1238 1317 жж.) ұсынған Веданта (философия) арқасында. Мадвахарья философиясын таратқан Харидастар екі топқа жататын; Дасакута, Мадвахарья философиясын қарапайым және айқын каннада тілінде халыққа жеткізгендер және Вьясакута, Ведалар, Упанишадтар мен басқа да Даршаналарды (кітаптарды) меңгергендер. Осы кезеңде бұл қозғалыс мықты рухани күшке айналды, бұл Солтүстік Үндістан мұсылман билігі астында болған кезде Оңтүстік Үндістанда күшті индуистік сезімнің қайта жандануына көмектесті. Харидасалар Виджаянагара империясының қолдауын тапты, оның ең жоғарғы сатысында бүкіл Оңтүстік Үндістанды басқарды. Виасатирха империямен тығыз байланысты болды және оны патша Кришнадеварайя отбасылық гуру деп санады. Харидасас индуизмнің Вайшнава мектебінің мүшесі болды және индуизмнің Виттталаға, индуизмнің Вишну құдайының және Кришнаның барлық түрлеріне (Вишнудың аватарларына) табынып жүрді. Қазіргі Махарастрадағы Пандхарапурадағы Витталаната ғибадатханасы, Карнатакадағы Хампидегі Виттала Свами ғибадатханасы және Андра Прадештегі Тирумала тауындағы Шриниваса ғибадатханасы, Мантралаядағы Рагавендра Свами Мут, Удупидегі Шри Шри Кришна, Белурдегі Шри Ченна Кешава ғибадатханасы және барлық дерлік ежелгі Вайшнавиттер ғибадатханалары Харидаса контекстіне тән.

Карнатик музыкасына қосқан үлесі

Харидаса қозғалысы Карнатик музыка дәстүрін Хиндустани стиліне қарағанда ерекше өнер түрі ретінде дамытты. Пурандар Даса, Харидасалардың ең алдыңғы қатарлыларының бірі, осы өнер түріне қосқан баға жетпес үлесі үшін "Карнатик музыкасының атасы" (Карнатка Сангита Питамаха) ретінде танымал. Ол көп шығарма жазған композитор еді. Тарихшылар оның канада тіліндегі шығармаларының саны 75 000 - 475 000 деп болжайды, бірақ бүгінде олардың бірнеше жүздеуі ғана қол жетімді. Ол бірнеше киртандарды жазды, олар кейіннен карнатик музыкасының Үштік арқылы жетілдірілген және жетілдірілген Крити формасының негізі болды. Ол сарали, жантай, тәтту варсай, аланқара және гитам сияқты бірнеше сатылы қадамдарды дамыта отырып, карнатик музыкасын үйретуді кодтастырды және нығайтты. Оның төрт ғасыр бұрын қалыптастырған құрылымы мен сабақтары қазіргі таңда да карнатик музыкасын зерттейтін барлық студенттердің іргетасы болып табылады. Пурандар дасынан басқа, кейінірек бірнеше Харидаса да осы музыкалық және философиялық дәстүрлерді ұстанып ән жазды. Олардың шығармалары әдетте келесі санаттардың біріне жатады: Падагалу (немесе Деваранама құлшылық әнұрандары), Крити, Угабога, Сулади, Вруттанама, Дандака, Трипади (үш жолдық поэзия), Паттади, Сангатия және Рагале (бос өлеңдегі лирикалық өлеңдер). Композицияның бұл түрлері Оңтүстік Үндістанда, әсіресе, Карнатакада әлі де кең таралған. Бұл композициялар әдетте музыканың кәрнатик стиліне сәйкес келсе де, кейбір композициялар Хиндустани стиліне сәйкес әнделген.