Яхталар мен қайықтар: Явол түрінің сипаттамасы

Кіріспе

Қайық түрі
бір түрлі қайық

Жауыл – қайық түрі. Бұл терминнің бірнеше мағынасы бар. Ол жабдыққа (немесе желкендік жоспарға), корпустың түріне немесе кеменің қолданылуына қатысты болуы мүмкін. Жабдық ретінде, жауыл – екі мачталы, басти-топ мачталы желкенді кеме, оның миззень мачтасы руль осінің артында (қарсысында) немесе кейбір жағдайларда, руль осіне өте жақын орналасқан. Бұл кештен өзгеше, онда миззень мачтасы руль осінің алдында болады. Жауылдағы миззень желкенінің ауданы, кештегі сол желкенге қарағанда пропорционалды түрде кішірек болады. Корпустың түрі ретінде, жауыл Ұлыбритания мен Ирландия жағалауларында жұмыс істеген көптеген ашық, клинкерлі, екі ұшты, дәстүрлі жұмыс кемелерін білдіруі мүмкін. Бұл қайықтар викингтер немесе скандинавиялық дизайн дәстүрімен байланысты деп саналады. Бұл типтердің көпшілігі қазір жойылды, бірақ олардың ішінде Норфолк және Сассекс жағажайлық жауылдары (оларды экипаж құрамына алғандар "йол" деп атаған) бар, бұл, мүмкін, ең жылдам жүзетін ашық қайықтар болған. Жауыл – сонымен қатар кемелік қайықтың бір түрі. Оның анықтамасы, көлемі, ескектер саны және желкендік жабдығы уақыт өте келе өзгеріп отырды. Бұл – желкендік кезеңде кемелермен жүретін әдеттегі жұмыс қайықтарының бірі еді. Жергілікті тұрғындар кейде "жауыл" терминін жоғарыдағы анықтамаларға сәйкес келмейтін жұмыс кемелеріне қолданған. Мысалы, Уитстебл жаулы – острицаларды қазып алатын, қапталған, гафтық кескішпен жабдықталған балық аулау шмагы. "Жауыл" сөзінің этимологиясы түсініксіз, әсіресе сөздің әртүрлі мағыналарын ескере отырып.

Шығу тегі

Жауыл түрі 19 ғасырдың басында пайда болған сияқты. Осы типтегі жұмыс кемелеріне Фалмут-Кей Пунттың кейінгі нұсқалары жатады, ал осы жергілікті типке 1875 жылы яхта жарыстары бойынша сарапшы Диксон Кемп қызығушылық танытты. 1814 жылға дейін яхталар жауыл түрінде жасалған. Джон Макгрегор 1867 жылы салынған Rob Roy кемесін жауыл түрінде жобалады. (Макгрегордың бірнеше қайығы болды, олардың барлығы бір атаумен аталды.) Британдық және еуропалық жарыс яхталары 1870 жылдардың екінші жартысынан бастап жауыл түрінде жасалды, 1896 жылдан бастап олардың танымалдылығы қайта жанданды, себебі хендикап жүйесіндегі өзгерістер жауылдарға үстемдік берді. Олар 1920 жылдарға дейін мүгедектер класында маңызды рөл атқарды, мысалы, Rendezvous (1913 жылы салынған) яхтасы желкендерін өлшеу және орнату үшін қолданылды.

Жабдықтың ерекшеліктері

Жаға көбінесе қысқа экипажды немесе жалғыз теңізшіге қолайлы жабдық деп есептеледі. Бұл себебі, басты желкенді басқару үшін тым үлкен болмайды, ал мизз (қазіргі заманғы автоматтік рульдік құралдар пайда болғанға дейін) желкендерді түзетуге мүмкіндік беретін, кемені бір бағытта ұстап тұруға көмеседі. Сонымен қатар, миззенді түсіру – желкенді жылдам және оңай азайту тәсілі, көбінесе ол кетер немесе шлюптің бірінші рифіне тең балама деп саналады. Жеңіс кезінде миззен стакселін қоюдың артықшылықтары көпке белгісіз, ол бір мачталы жабдыққа қол жетімді емес қосымша итеру күшін береді. Алек Роуз (жалғыз айналып келген теңізші) өзінің "Жанды ханым" жағасында миззен стакселін қолданды, бірақ миззенді қоймады, оны аз пайдалы деп санады (және ол Хаслердің автоматтік рульдік құралына кедергі келтіретінін ойлады).

Қазіргі үлгілер

Қазіргі уақытта жағалар круиздік қайықтарда танымал. Драскомб Луггері – осы типтің жақсы мысалы. Миззенің сыртқы тірекке немесе бумкинге бекітілуі және буспритке орнатылған джибпен, теңіз жабдығы көлденең бағытта кеңейеді. Бұл желкеннің қысым центрінің, мысалы, бермудалық кемеге қарағанда төмендеуіне мүмкіндік береді. Осының арқасында қайықтың қисайю моменті төмендейді.

Құрамының түрі

"Яу" желкендік құрылымның атауы болмас бұрын, ол корпус түрі болды. Жалпы, яу – екі ұшты, клинкермен жасалған ашық қайық, оны желкенмен немесе ескекпен басқаруға болады. Олардың дизайнында викингтердің немесе норвегиялықтардың ықпалы болған деп есептеледі. Көбінесе олар жағажайдан немесе кішкентай портынан пайдаланылып, қолданылмаған кезде қайық судан шығарылып қойылатын.

Шотландия: yawl/yole/yoal

Шотландияның солтүстігінде "yawl" сөзі "yole" немесе "yoal" сөздерімен туыс. Шетланд және Оркни аралдарында олардың түрлері мен дизайны жергілікті ерекшеліктерге ие үлгілері кездеседі. Шетланд қайықтарына foureens және sixareens жатады – атаулары оларға орнатылатын ескектердің санын көрсетеді. Екі түрінде де желкенді жабдықтары болған, әдетте бір мачталы, суға түсірілетін желкені бар. Sixareen әдетте жалпы ұзындығы бойынша ұзын болса, foureen шамамен болған. Шетландтың басқа кіші түрлері – Несс Йоле және Фейр Айл Йоле. Sixareens және foureens ұзын сызықтың көмегімен балық аулауда қолданылды, олармен треска және сайы сияқты ақ балық түрлерін ұстайтын. Бұл ашық, палубасы жоқ sixareens 30 мен 50 миль теңізге шығып, кейде Норвегия жағалауын көретін. Foureens 20 мильге дейін теңізге шықты (онда олар "жерді баттырды" – яғни, жер көкжиектің астына кеткенде, ол 20 миль қашықтықта болды). 19-ғасырға дейін осы қайықтардың көпшілігі Норвегияда жасалып, содан кейін Шетландқа бөлшектелген күйі жеткізіліп, қайта жиналды. Норвегиялық кеме жасаушылар Шетланд нарығының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін арнайы кеме түрлерін жасаған, себебі бұл қайықтар Норвегияда қолданылатын қайықтардан біршама ерекшеленді. Осы Шетланд қайықтарының сақталған үлгілері мен көшірмелері Шетланд мұражайында сақталған. Оркни йолелері Шетландтағыларға қарағанда кеңірек болды. Бұл оларға сәл көбірек желкен орнатуға мүмкіндік берді, сондықтан олар тік тұрып жүзуге арналған екі мачталы желкенді жабдықтармен жабдықталған.

Норфолк және Саффолк жағалауындағы жауыздар

Жағажайлық жауыздар Шығыс Англия жағалауының бір бөлігінде, негізінен, Солтүстік Норфолк жағалауындағы Винтертоннан Саффолк жағалауындағы Альдебургке дейін кездесетін. Теңізшілер оларды "йолс" деп атаған. Әр қайық "компания" арқылы басқарылатын, ал пайда компания мүшелері арасында қатаң ережелерге сәйкес бөлісетін. Мүшелер қайық теңізге шығарылғанда экипаж ретінде жұмыс істеуге құқылы болған. Осы компаниялар 18 ғасырдың басында құрылған, ал 19 ғасыр бойы жауыздар жұмыс істеген, бірақ 20 ғасырдың басында бу күші, тиімді сүйрегіштер мен құтқару қайықтары олардың соңғыларын істен шығарғанға дейін. Жауыздар Ярмут Роудс аймағындағы тікелей аяқтамаларға қызмет көрсеткен, кемелерге ұшқыштарды жеткізіп, азық-түлік тасыған және құтқару жұмыстарын жүргізген. Корольдік теңіз флотының әскери кемелері жиі Ярмут Роудс аймағында тікелей аяқтамаларға бекітілген, сондықтан Шығыс Англия жағалауымен өтетін көптеген сауда кемелерінен басқа, көптеген жұмыстарды қамтамасыз еткен. Норфолк және Саффолк жағажайлық жауыздары бұрын-соңды салынған ең жылдам ашық қайықтар болған. Қолдаулы жағдайда 14 түйінге жетуге болады, ал осы қайықтың бірінде 16 түйін өлшенген. Клинкерлік құрылыммен және екі ұшты, корпустары әдетте ұзын, ал 1838 жылы салынған "Reindeer" 75 фут (23 м) ұзындығында (12 фут (4 м) енімен) өлшемдерінің ең жоғарғы шегінде болған. Ертедегі қайықтарда, басқа британдық жүзушілерге тәндей, үш жүзуші мачтасы болған, бірақ 19 ғасырдың ортасынан бастап, негізгі мачта көбінесе алынып тасталған, осылайша суға батушы жүзуші алдыңғы желкен мен тұрақты жүзуші миззен пайда болған. Алдыңғы желкеннің тақтасы мұрынның басынан шығып тұрған темірден жасалған "бумкинге" бекітілген. Миззен шығыршыққа (осы қайықтың экипажы "аутлиггер" деп атаған) бекітілген. Ең жылдам жағажайлық жауыздар ұшқыштар мен жолаушыларды кемелерге жеткізу үшін пайдаланылған. Сәл қысқа және кеңірек "булок қайықтары" тікелей аяқтамаларға тікелей аяқтамаларға азық-түлік тасыған және жүзушілерден шабақ ұстаған. Жағажайлық жауыздар кез келген уақытта теңізге шығуға дайын тұрған. Кемеге сигнал беруге немесе қиын жағдайда қалған кез келген кемені анықтау үшін қадағалау мұнарасы күзетілген. Әр компанияның жұмыс алу үшін бәсекелестігі болған. Қайықтар майланған ағаштан жасалған шаналармен, олардың бағытына перпендикуляр орналасқан жағалаудан суға түсірілген. Қайық қозғала бастағанда, оны тік ұстау үшін адамдар жүгіріп келді, экипаж мүшелері қайыққа секіріп, басқалары бортқа балласт қаптарын өткізді. Қайық суға түскенде, оны соңғы рет шұғылмен итеріп жіберді. Содан кейін әр қайық ұсынылған жұмысты алуға жарысты. Үлкен экипаждар қажет болды: 25 адам жиі кездесетін. Егер жел бағытына қарай соқса, олар толыққанды жұмыспен қамтылған. Бұрылғанда, желкенді мачтаның артына түсіріп, екінші жаққа орнату үшін, желкенді ұстап тұруға көмектесетін желкеге бекітілген желкен және бутон (қозғалмалы тіреу) жел бағытына қарай жылжытылып, қайта тартылған, ал басқалары жаңа жел бағытына қарай шұңғыл балласт қаптарын тасыған. Кейбіреулері қайыққа кірген суды кетіру үшін үнемі суды сығып шығарған. Борттағы ең маңызды адам алдыңғы желкенге жауапты болды, ол ешқашан бекітілмеген, бірақ негізгі Самсон тірегінің айналасында бірнеше рет оралғаннан кейін қолмен ұсталған. Егер жел күшті соқса, қаптама бірден босатылып, қайықтың суға батуына жол берілмеген. Егер ескекпен жұмыс істесе, жауызда әр жағында он немесе одан да көп ескектер болған, бірақ жағажай компаниялары әдетте жеңіл ауа райында ұшқышты жеткізу немесе алу кезінде концерт өткізген, өйткені олар ескекпен жылдам болған.

Beach Yawls could be found along a section of the East Anglian coast mainly from Winterton on the north Norfolk coast down to Aldeburgh on the Suffolk coast. (They were called "yols" by the men who sailed in them.) Each boat was operated by a "company" that shared the profits of operations between their members, subject to strict rules. The members were entitled to serve as crew when the yawl was launched. These companies are known to have existed at the start of the 18th century and yawls operated right through the 19th century, until steam power, efficient tugs and lifeboats put the last of them out of business by the start of the 20th century. The yawls serviced the ships anchored in Yarmouth Roads, took pilots to and from ships, carried stores and performed salvage work. The Royal Navy often had warships anchored in Yarmouth roads, so providing a lot of work additional to that from the many merchant ships that passed along the East Anglian coast. The Norfolk and Suffolk Beach Yawls were probably the fastest open boats ever built. 14 knots could be achieved in the right conditions, and 16 knots has been measured for one of these boats. Clinker built and double ended, the hulls were typically long with a beam of Reindeer, built in 1838 was at the top of the size range, at 75 feet (23 m) long (with a 12 feet (4 m) beam). Whilst the earlier boats had three lug rigged masts, in common with other types of British lugger, from the middle of the 19th century the mainmast was usually dispensed with to give a dipping lug foresail and a standing lug mizzen. The foresail tack fastened to an iron bumkin protruding from the stemhead. The mizzen sheeted to an outrigger (called an "outligger" by the crews of these boats). The fastest type of Beach Yawl was used for taking pilots and passengers out to ships. The slightly shorter and beamier "bullock boats" carried supplies out to ships moored in the roads and would land catches of herrings from luggers. Beach yawls were kept ready for launching at a moment's notice. A lookout tower was manned to spot any ship signalling for a pilot or in distress. There was competition between each company to get any potential work. The boats were run down the shingle beach on greased wooden skids laid at right angles to their route. Men ran alongside to hold the boat upright as it started to move, crew members scrambled aboard and others passed bags of ballast on board. As the boat entered the water she was given a final shove with a spar. Then each boat raced to get the work on offer. Large crews were needed: 25 men would be common. They were fully occupied if going to windward. On tacking, the foresail would be dipped behind the mast to set on the other side, and the halyard (which was made fast at the gunwale to help support the mast) and burton (a moveable stay) would be shifted to windward and hauled taught again, whilst others would be heaving bags of shingle ballast to the new windward side of the bilge. Some would be continuously baling to rid the boat of the spray that came aboard. The most important man aboard tended the foresheet, which was never cleated, but held in hand after taking a couple of turns around the main sampson post. If a gust was too strong, the sheet would instantly be eased to prevent a capsize. If worked under oar, a yawl would have ten or more oars a side though the beach companies usually operated a gig in light weather if delivering or collecting a pilot, as they were faster under oars.

Кеме қайығы

Жауыл – Корольдік теңіз флотының кемелік қайығы түрі ретінде 17 ғасырдың екінші жартысында пайда болды. Алғашқы айтуларда оларды кейде «норвегиялық жауылдар» деп атаған, бұл скандинавиялық әсерді көрсетеді. Кейіннен жауылдар Кент графтығының Дил қаласында салынды. Екеуі де клинкерлік құрылыммен салынған, бірақ Дилдегілердің кормасы түзу болған. Теңіз кемежайлары Дилде салынған қайықтарды үлгі еткен кезде, олар карвелдік құрылымға көшті. Жеке жауылдың мөлшері оның тиесілі кеменің көлеміне байланысты өзгеріп отыратын, бірақ жауыл әдетте әр кемеде тасымалданатын бірнеше қайықтың ең кішісі болып келді. 1817 жылы Корольдік теңіз флотының жауылдары 26 футтан 16 футқа дейінгі сегіз түрлі ұзындықта шығарылды. Осы мерзімнен кейін жауылдар сирек қолданылатын болды. Қайықтың желкенді жабдығы екі мачталы болып, көбінесе бірдей спиртті желкендермен жабдықталған. Ескектердің саны қайықтың мөлшеріне байланысты болды, сегіз және алты ескектер жиі кездесетін, ал кейбіреулері тек төрт ескекпен жүрді.