Кіріспе

Еребуни бекінісі - Ереванда орналасқан Урарт бекінісі. Бұл теңіз деңгейінен жоғары. Бұл солтүстік Урартия шекарасында салынған бірнеше қамалдардың бірі және кең патшалықтың ең маңызды саяси, экономикалық және мәдени орталықтарының бірі болды. Ереван атауының өзі Еребуниден алынған.

Этимология

Кармир Блр-ден табылған жазуда урат тіліндегі erebu ni етістігі "қамауға алу, тонау, ұрлау немесе ұрлау" деген мағынада қолданылады. Ғалымдар бұл сөздің өзгермейтін тікелей мәні ретінде "алу" немесе "жаулап алу" дегенді білдіруі мүмкін деп болжайды және осылайша Эребуни өзінің құрылған кезінде "жаулап алу", "жаулап алу" немесе "жеңіс" дегенді білдірді.

Тарих

Эребуниді 782 жылы Урартия патшасы Аргишти I (б.з.д. Ол Арыс өзенінің аңғарына қарай орналасқан Арин Берд деген төбе басына салынған. Ол "әкімшілік және діни орталық ретінде, патшалық астана ретінде" сипатталған. Маргарита Израильянның айтуынша, Аргишти Ереванның солтүстігіндегі және Севан көлінің батысындағы аумақтарды жаулап алғаннан кейін Эребуниді салуды бастады, бұл шамамен қазіргі кезде Абовян қаласының орналасқан жеріне сәйкес келеді. Осылайша ол осы жорықтарда тұтқындаған ерлер мен әйелдерді қаласын салуға көмектесу үшін қолданды. 1950 жылдың күзінде Константин Ованнисян бастаған археологиялық экспедиция Арин Бердте Аргиштидің тұсында салынған қаланың негізін қалауға арналған жазуды тапты. Еребуни қалашығынан тағы екі бірдей жазу табылған. Жазуда былай делінген: Аргишти Урарттың астанасы Тушпада (қазіргі Ван) осындай жазу қалдырды, ол жаңа қаласын толтыру үшін Хате мен Цупаниден 6600 әскери тұтқын әкелгенін айтады. Ол, сол кездегі басқа да Урарт қалалары сияқты, үстіне үшбұрышты жоспармен салынған және биік қамалмен қоршалған. Олардың артында ғимараттар орталық және ішкі қабырғалармен бөлінген. Қабырғалар базальт, туф, ағаш және балшық сияқты әр түрлі материалдардан салынған. Оның ішкі қабырғалары діни және дүниелік көріністерді бейнелейтін қабырғалық және басқа да суреттермен әшекейленген. Бірінен соң бірі келген урат патшалары Еребуниді солтүстік басқыншыларына қарсы әскери жорықтары кезінде өздерінің тұрғылықты жері етіп алды және қамал қорғанысын құру үшін құрылыс жұмыстарын жалғастырды. Патшалар Сардури II және Руса I де Эребуниді солтүстікке бағытталған жаңа жаулап алу науқандары үшін тұрақ ретінде пайдаланды. VI ғасырдың басында Урарт мемлекеті үнемі шетелдік басқыншылықтың астында құлдырап кетті. Көп ұзамай бұл аймақ Ахем империясының қол астына түсті. Алайда, Еребунидің стратегиялық орны төмендеуі мүмкін емес, ол Армения сатрапиясының маңызды орталығы болды. Шетелдік державалардың бірнеше рет басып кіруіне қарамастан, қала ешқашан тасталып кеткен жоқ және келесі ғасырларда үнемі қоныстанған, ақырында Ереван қаласы болып шықты. Ереванмен жақын қарым-қатынасы 1968 жылы қыркүйекте Еребунидің 2750 жылдығына арналған салтанатты мерекеде атап өтілді. Сонымен қатар, тау түбінде орналасқан тұрғын үйлерден тұратын тар Уррат қаласына да көз жеткізілді. Қалдыққа кіретін басты қақпа төбенің оңтүстік-шығысындағы ең төменгі беткейінде орналасқан. Ол цитадельдің орталық ауласына әкелді. Мұнда Аргишти I-нің жеке күзетшілері мен бекініс гарнизонының күзетшілері өткізген рәсімдер өткізілді. Ауланың оңтүстік-батыс бөлігінде Халди құдайдың ғибадатханасы орналасқан. Ғибадатхананың ұзын, ұзын планы бар, зигкурат түріндегі мұнараның төбесіндегі баспалдақпен төменгі қабаттағы бөлмеге дейін жететін. Сарайды екі қабырғалы, он екі бағаналы ашық портик қоршап тұрды. Сол жақтағы қабырғаға құрбандық шалатын құрбандық үстелі орналасқан. Қабырғалар адам бейнелері, құдайлар, геометриялық және гүлдік үлгілер бейнеленген түрлі-түсті фрескалармен безендірілген. Ашылған фрескалардың бірінде Халди құдайы арыстанның үстінде тұрғанда, сол қолында күзетшісі бар, басына мүйізді тәж киген. Бұл басқа жерлерде табылған халди бейнелерінің үлгісі. Ғибадатхананың едені кешеннің қалған бөліктеріне қарағанда ерекше болды, өйткені оның қабырғалары ағаштан жасалған, кішкентай тақталардан құралған, ал саздан жасалған, қыш құймадан жасалған қабырғалары қаланың қалған бөлмелерінде кездесетін тас тақталармен бетпе-бет келген.

Қазба жұмыстары

Алғашқы қазба жұмыстары 19 ғасырда басталған, ал 1952 жылы Армения ғылым академиясының Археология және этнография институты мен Пушкин мұражайының сәулет ескерткіштерін сақтау және қалпына келтіру жөніндегі кеңесінің бірлескен демеушілігімен Еребуниде жүйелі қазба жұмыстары жүргізілді. Қазба жұмыстарының алғашқы кезеңінде (1950-1968 жж.) Аргишти сарайы, патшалық мәжіліс залы, ғибадатханалар және жүзден астам бөлмелер қазылып алынды. Сонымен қатар, ондаған Урарт және Ахемения бұйымдары, мысалы қыш құмыра, қыш ыдыстар, белбеу бұғаздары, білезіктер, буындар, сусын ыдыстар, қалқандар, жебелер және күміс монеталар табылды. Сондай-ақ, астық, зәйтүн майы мен шарап сақталатын қоймалар да табылды. Қоймалардың есіктерінде есіктерде қойманы кім салғандығы және оған қанша буынды орналастырғаны туралы жазулар орналастырылды. Олардың бірінде былай деп жазылған: "Шарап пен зәйтүн майын сақтайтын үлкен қыш құмыралар таңбаланған. Қазба жұмыстары кезінде керамикадан жасалған кішігірім ыдыстар да табылған. Ал басқалары азық-түлік пен шарап сақтауға арналған. Бұл ыдыстардың жоғарғы жағында, екі жағында, кішкентай дөңгелек таңбалар қойылып, олардың ішінде қанша мөлшерге қояр екені белгіленетін. Үлкен ыдыстар әдетте топыраққа жартылай көміліп, ішіндегі нәрсені салқын ұстайтын. Базальтқа ойылып жазылған көптеген сына жазулары кешеннің айналасынан табылған. Олардың кейбіреулері қазіргі уақытта мұражайда, ал басқалары әлі де қабырғаларда көрініс тапқан. 1968 жылы Эребуни тарихи мұражайы құрылды. Оның ашылуы Ереванның 2750 жылдығына орайластырылды. Мұражайда Арин Берд пен Кармир Блр жерінде қазба жұмыстары кезінде ашылған заттар сақталған және бұл жердің тарихы баяндалған.