Кіріспе
Еребуни бекінісі - Ереванда орналасқан Урарт бекінісі. Бұл теңіз деңгейінен жоғары. Бұл солтүстік Урартия шекарасында салынған бірнеше қамалдардың бірі және кең патшалықтың ең маңызды саяси, экономикалық және мәдени орталықтарының бірі болды. Ереван атауының өзі Еребуниден алынған.
Erebuni Fortress is an Urartian fortified city, located in Yerevan, Armenia. It is above sea level. It was one of several fortresses built along the northern Urartian border and was one of the most important political, economic and cultural centers of the vast kingdom. The name Yerevan itself is derived from Erebuni.
Этимология
Кармир Блр-ден табылған жазуда урат тіліндегі erebu ni етістігі "қамауға алу, тонау, ұрлау немесе ұрлау" деген мағынада қолданылады. Ғалымдар бұл сөздің өзгермейтін тікелей мәні ретінде "алу" немесе "жаулап алу" дегенді білдіруі мүмкін деп болжайды және осылайша Эребуни өзінің құрылған кезінде "жаулап алу", "жаулап алу" немесе "жеңіс" дегенді білдірді.
Тарих
Эребуниді 782 жылы Урартия патшасы Аргишти I (б.з.д. Ол Арыс өзенінің аңғарына қарай орналасқан Арин Берд деген төбе басына салынған. Ол "әкімшілік және діни орталық ретінде, патшалық астана ретінде" сипатталған. Маргарита Израильянның айтуынша, Аргишти Ереванның солтүстігіндегі және Севан көлінің батысындағы аумақтарды жаулап алғаннан кейін Эребуниді салуды бастады, бұл шамамен қазіргі кезде Абовян қаласының орналасқан жеріне сәйкес келеді. Осылайша ол осы жорықтарда тұтқындаған ерлер мен әйелдерді қаласын салуға көмектесу үшін қолданды. 1950 жылдың күзінде Константин Ованнисян бастаған археологиялық экспедиция Арин Бердте Аргиштидің тұсында салынған қаланың негізін қалауға арналған жазуды тапты. Еребуни қалашығынан тағы екі бірдей жазу табылған. Жазуда былай делінген: Аргишти Урарттың астанасы Тушпада (қазіргі Ван) осындай жазу қалдырды, ол жаңа қаласын толтыру үшін Хате мен Цупаниден 6600 әскери тұтқын әкелгенін айтады. Ол, сол кездегі басқа да Урарт қалалары сияқты, үстіне үшбұрышты жоспармен салынған және биік қамалмен қоршалған. Олардың артында ғимараттар орталық және ішкі қабырғалармен бөлінген. Қабырғалар базальт, туф, ағаш және балшық сияқты әр түрлі материалдардан салынған. Оның ішкі қабырғалары діни және дүниелік көріністерді бейнелейтін қабырғалық және басқа да суреттермен әшекейленген. Бірінен соң бірі келген урат патшалары Еребуниді солтүстік басқыншыларына қарсы әскери жорықтары кезінде өздерінің тұрғылықты жері етіп алды және қамал қорғанысын құру үшін құрылыс жұмыстарын жалғастырды. Патшалар Сардури II және Руса I де Эребуниді солтүстікке бағытталған жаңа жаулап алу науқандары үшін тұрақ ретінде пайдаланды. VI ғасырдың басында Урарт мемлекеті үнемі шетелдік басқыншылықтың астында құлдырап кетті. Көп ұзамай бұл аймақ Ахем империясының қол астына түсті. Алайда, Еребунидің стратегиялық орны төмендеуі мүмкін емес, ол Армения сатрапиясының маңызды орталығы болды. Шетелдік державалардың бірнеше рет басып кіруіне қарамастан, қала ешқашан тасталып кеткен жоқ және келесі ғасырларда үнемі қоныстанған, ақырында Ереван қаласы болып шықты. Ереванмен жақын қарым-қатынасы 1968 жылы қыркүйекте Еребунидің 2750 жылдығына арналған салтанатты мерекеде атап өтілді. Сонымен қатар, тау түбінде орналасқан тұрғын үйлерден тұратын тар Уррат қаласына да көз жеткізілді. Қалдыққа кіретін басты қақпа төбенің оңтүстік-шығысындағы ең төменгі беткейінде орналасқан. Ол цитадельдің орталық ауласына әкелді. Мұнда Аргишти I-нің жеке күзетшілері мен бекініс гарнизонының күзетшілері өткізген рәсімдер өткізілді. Ауланың оңтүстік-батыс бөлігінде Халди құдайдың ғибадатханасы орналасқан. Ғибадатхананың ұзын, ұзын планы бар, зигкурат түріндегі мұнараның төбесіндегі баспалдақпен төменгі қабаттағы бөлмеге дейін жететін. Сарайды екі қабырғалы, он екі бағаналы ашық портик қоршап тұрды. Сол жақтағы қабырғаға құрбандық шалатын құрбандық үстелі орналасқан. Қабырғалар адам бейнелері, құдайлар, геометриялық және гүлдік үлгілер бейнеленген түрлі-түсті фрескалармен безендірілген. Ашылған фрескалардың бірінде Халди құдайы арыстанның үстінде тұрғанда, сол қолында күзетшісі бар, басына мүйізді тәж киген. Бұл басқа жерлерде табылған халди бейнелерінің үлгісі. Ғибадатхананың едені кешеннің қалған бөліктеріне қарағанда ерекше болды, өйткені оның қабырғалары ағаштан жасалған, кішкентай тақталардан құралған, ал саздан жасалған, қыш құймадан жасалған қабырғалары қаланың қалған бөлмелерінде кездесетін тас тақталармен бетпе-бет келген.
Argishti left a similar inscription at the Urartian capital of Tushpa (current day Van) as well, stating that he brought 6,600 prisoners of war from Khate and Tsupani to populate his new city. Similar to other Urartian cities of the time, it was built on a triangular plan on top of a hill and ensconced by high ramparts. Behind them, the buildings were separated by central and inner walls. The walls were built from a variety of materials, including basalt, tuff, wood and adobe. The inner walls were richly decorated with murals and other wall paintings, displaying religious and secular scenes. Successive Urartian kings made Erebuni their place of residence during their military campaigns against northern invaders and continued construction work to build up the fortress defences. Kings Sarduri II and Rusa I also utilized Erebuni as a staging site for new campaigns of conquest directed towards the north. In the early sixth century the Urartian state, under constant foreign invasion, collapsed. The region soon fell under the control of the Achaemenian Empire. The strategic position that Erebuni occupied did not diminish, however, becoming an important center of the satrapy of Armenia. Despite numerous invasions by successive foreign powers, the city was never truly abandoned and was continually inhabited over the following centuries, eventually branching out to become the city of Yerevan. Erebuni's close affinity to Yerevan was celebrated in a splendid festival held in September 1968, commemorating Erebuni's 2,750th birthday. It also overlooked a cramped Urartian town made up of residences below at the foot of the hill. The main entrance to the fortress was located at the more gently sloped southeastern site of the hill. It led to the central yard of the citadel. Ceremonies held by the personal guards of Argishti I and guards of the fortress garrison were held here. In the southwest portion of the yard was a temple of the god Khaldi. The temple had a large oblong plan with a staircase that led to the roof of a ziggurat type tower and a side room on the lower floor. Surrounding the hall was a double rowed twelve column open portico with benches along the walls. An altar for sacrifices was located at the left wall. The walls were decorated with colorful frescoes depicting representations of human figures, gods, geometric and floral designs. One of the frescoes uncovered depicts the god Khaldi standing on a lion with a warder in his left hand and a horned crown upon his head. It is typical of other representations of Khaldi found at other sites. The floor of the temple contrasted greatly from the rest of the complex in that it had wood floors composed of small planks, compared to the clay coated adobe floors that were faced with stone slabs found in the rest of the citadel's rooms.
Қазба жұмыстары
Алғашқы қазба жұмыстары 19 ғасырда басталған, ал 1952 жылы Армения ғылым академиясының Археология және этнография институты мен Пушкин мұражайының сәулет ескерткіштерін сақтау және қалпына келтіру жөніндегі кеңесінің бірлескен демеушілігімен Еребуниде жүйелі қазба жұмыстары жүргізілді. Қазба жұмыстарының алғашқы кезеңінде (1950-1968 жж.) Аргишти сарайы, патшалық мәжіліс залы, ғибадатханалар және жүзден астам бөлмелер қазылып алынды. Сонымен қатар, ондаған Урарт және Ахемения бұйымдары, мысалы қыш құмыра, қыш ыдыстар, белбеу бұғаздары, білезіктер, буындар, сусын ыдыстар, қалқандар, жебелер және күміс монеталар табылды. Сондай-ақ, астық, зәйтүн майы мен шарап сақталатын қоймалар да табылды. Қоймалардың есіктерінде есіктерде қойманы кім салғандығы және оған қанша буынды орналастырғаны туралы жазулар орналастырылды. Олардың бірінде былай деп жазылған: "Шарап пен зәйтүн майын сақтайтын үлкен қыш құмыралар таңбаланған. Қазба жұмыстары кезінде керамикадан жасалған кішігірім ыдыстар да табылған. Ал басқалары азық-түлік пен шарап сақтауға арналған. Бұл ыдыстардың жоғарғы жағында, екі жағында, кішкентай дөңгелек таңбалар қойылып, олардың ішінде қанша мөлшерге қояр екені белгіленетін. Үлкен ыдыстар әдетте топыраққа жартылай көміліп, ішіндегі нәрсені салқын ұстайтын. Базальтқа ойылып жазылған көптеген сына жазулары кешеннің айналасынан табылған. Олардың кейбіреулері қазіргі уақытта мұражайда, ал басқалары әлі де қабырғаларда көрініс тапқан. 1968 жылы Эребуни тарихи мұражайы құрылды. Оның ашылуы Ереванның 2750 жылдығына орайластырылды. Мұражайда Арин Берд пен Кармир Блр жерінде қазба жұмыстары кезінде ашылған заттар сақталған және бұл жердің тарихы баяндалған.
The enormous ceramic jars that held the wine and oil had markings upon them. Smaller ceramic vessels were also found in excavations and are known to have been used in brewing beer made from barley. Other much larger vessels were used for storing foods and wine. Small circular markings on the sides of these containers near the top indicated the amount that could be stored inside. The larger of the vessels were usually buried half way into the soil which naturally kept the contents cool. Numerous cuneiform inscriptions carved on basalt have been found around the complex. Some of them are currently displayed in the museum, while others can still be found displayed on the walls. In 1968 the Erebuni Museum of History was established. Its opening was timed to coincide with the 2750th anniversary of Yerevan. The museum houses items uncovered during the excavations at Arin Berd and Karmir Blur and gives a history of the site.