Кіріспе
IV ғасырдағы Армения патшасы Аршак II (Ескі Армениядан; өркендеген IV ғасыр, 369 немесе 370 жылы қайтыс болды), сондай-ақ Арсакес II деп те жазылған, Арсакид князі, 350 жылдан (338/339 жылдар аралығында кейбір ғалымдардың айтуынша) 364/367 жылға дейін Арменияның патшасы болды. Аршақтың билігі бейбітшілік пен тұрақтылық кезеңінен басталса да, көп ұзамай оның әрмен шіркеуі мен ақсүйектерімен болған қақтығыстары, сондай-ақ Рим мен Парсы арасындағы бірқатар соғыстар армян патшасының соғысып жатқан тараптардың арасында шайқасқа түскен. Аршак рим императоры Юлианның Персияға қарсы жорығына қатысқан; 363 жылы Персия-Рим келісімінен кейін Армения парсы патшасы Шапур II-нің жаңа шабуылдарына қарсы тұруға мәжбүр болды. Армян абыройының бас көтеруі мен көтерілісіне ұшыраған Аршак Шапурмен бейбіт келіссөздер жүргізу үшін Парсы еліне шақырылды, содан кейін ол Хузистанның ұмытылу қалқанына қамалды және тұтқында өз-өзіне қол жұмсады. Аршақтың билігі армяндықтардың парсыларды жаулап алуы мен қиратуымен аяқталды, бірақ оның ұлы және мұрагері Пап қашып құтылып, кейіннен римдіктердің көмегімен армян тағына отырды.
Arshak II (from Old Armenian ; flourished 4th century, died 369 or 370), also written as Arsaces II, was an Arsacid prince who was King of Armenia from 350 (338/339 according to some scholars) until c. 364/367. Although Arshak's reign opened with a period of peace and stability, it was soon plagued by his conflicts with the Armenian church and nobility, as well as a series of wars between Rome and Persia, during which the Armenian king teetered between the warring sides. Arshak participated in the Roman emperor Julian's ill fated campaign against Persia; after the consequent Perso Roman Treaty of 363, Armenia was left to fend for itself against a renewed attack by the Persian king Shapur II. Faced with defections and rebellions among the Armenian nobility, Arshak was lured to Persia for peace negotiations with Shapur, after which he was imprisoned in the Castle of Oblivion in Khuzistan and is said to have committed suicide in captivity. Arshak's reign was followed by the conquest and devastation of Armenia by the Persians, although his son and heir Pap managed to escape and later ascended to the Armenian throne with Roman assistance.
Атауы
Аршақ (Ескі армян, парфян) - парфян империясының билеуші әулетінің негізін қалаушысының есімі, оның армяндық Арсакидтер тармағы болды. Партияның барлық патшалары осы есімді лақап ретінде қолданған. Бұл есімнің грекше түрі Arsákēs, одан латынша Arsaces. Бұл атаулар, ең соңында, "батыр" дегенді білдіретін көне ирандық Аршан есімінің кішіреюінен алынған. Басқаша айтқанда, атау көне парсы тіліндегі "арша" сөзінен және кішірек жалғаудан тұрады.
Ерте өмір
Аршак II Тиранның (кейбір дереккөздерде қате VIII Тигран деп аталады) аты аталмаған анасының екінші ұлы болды. Оның әкесі 338/339 жылдан 350 жылға дейін Аршакид Армениясының римдік клиент патшасы болды (бірақ кейбір ғалымдар Аршақтың билігінің басталуын 338/339 жылы және Тиранның билігін одан бұрын деп санайды). Оның туған күні белгісіз, ал ерте өмірі туралы аз мәлімет бар. 338 жылы Сасанид патшасы Шапур II Римге және оның одақтастарына қарсы соғыс бастады, оған Парсы мен Месопотамияда тұратын мәсіхшілерді қудалау толқыны қосылды. Армян тарихшысы Византиялық Фаусттың айтуынша, Тиран патшасы, Аршак пен патшайым Тиранның сарай қызметкері (сенэкапет) сатқаннан кейін парсылар тұтқындаған. Тиран Риммен келісім жасады деп айыпталып, соқырланды және түрмеге жабылды. Оқиғаның бір нұсқасына сәйкес Тиранның патша отбасын соқыр етіп, түрмеге қамау Арменияда көтеріліске әкеп соқты, бұл парсыларды елден қуып, патша отбасын босатуға мүмкіндік берді. Содан кейін Шапур ІІ 350 жылы Аршах ІІ-ді Арменияның патшасы ретінде тануға келісті. Басқа пікір бойынша, Аршак 338/339 жылдары (бәлкім, Констанций ІІ-нің өтініші бойынша) Нисибиске жақын жерде Шапурдың римдіктерге қарсы жеңілісінен кейін таққа отырғызылды.
Билік
Аршақ патшаның билігінің алғашқы жылдары тыныштық орнаған еді. Византиялық Фаусттың айтуынша, Аршак "мемлекетті реттеуді" қолға алып, әрмен магнаттарын (нахарлар) өз бақылауына алды. Сонымен қатар, 353 жылы патриарх болған Аршактың туысы Католикос Нерсе I бірқатар реформалар жүргізді. Аршак өзінің патшалық қонысынан емес, астанасы Двиннен билік етуді жөн көрді. Билік етуінің басында Аршак II-ге Рим және Сасанид империялары жақындады. 358 жылы Констанций ІІ-нің ұсынысы бойынша Аршак II грек абыройы Олимпиаға, марқұм консул Аблабиус қызыға үйленді. Сонымен қатар Констанций Аршакқа салық төлеуден босатуды бекіткен. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин Аршак II-ді римдіктердің "небірден - бір берік әрі адал досы" деп сипаттаған. Ал Фауст Аршактың римдіктер мен парсылықтардың арасында қалжыңдап жүргенін айтады. Аршак II, әкесі сияқты, ариандықты қатты қолдаған саясатты жүргізді, бұл католикос Нерсемен қақтығысқа әкелді. Нерсес, ақырында, басқа анти-арий епископтармен бірге тоғыз жылға жер аударылды және сол уақытта оның орнына патша тағайындаған Чунак тағайындалды. Аршақтың армян абыройымен қарым-қатынасы да нашарлап, ол көрнекті нахараларды өлтіруді, бірнеше асыл үйлерді (мысалы, Камсарақандар) жоюды және олардың жерлерін тәркілеуді бұйырды. Аршак өзінің ағайындылары Гнел (Нерсестің арашашылығына қарсы) мен Тиритті өлтіруге бұйрық берді. Фауст бұл оқиғаны Аршақ кейінірек үйленген Гнелдің әйелі Парандземді романтика мен қызғанышқа толы оқиға ретінде көрсеткенмен, Аршақ кісі өлтіруді бұйырған болуы мүмкін, өйткені оның туыстары Арсакид князьдері және әлеуетті талапкерлер ретінде оған қарсы көтеріліс үшін жиналу нүктелері болуы мүмкін еді. Ол өз билігін Коговитте Аршакаван қаласын құрып, оны нығайтуға тырысты. Фауст пен Мовс Хоренацидің айтуынша, ол қалаға қоныстанған қылмыскерлерге рақымшылық жасады. Оның бұл жоспарына дінбасылар мен ақсүйектер қарсы шығып, қаланы қиратып, тұрғындарын өлтірді. Аммиан Марцеллиннің айтуынша, 362 жылы Констанций II Аршакты Кесарияға шақырып, Римге адал болуға ескерткен, содан кейін ол "өзінің бірде-бір уәдесін бұзуға батылы бармады". Фауст Аршақтың Шапур II-мен біраз уақыт бойы жақсы қарым-қатынаста болғанын және тіпті бір кезде Шапурға римдіктерге қарсы көмек көрсетуге жасақ жібергенін, бірақ Аршақтың қайын атасы Андовк Сиунидің және Меружан Арцрунидің парсылық қолдау тапқан көтерілісіне байланысты Армения мен Парсы арасындағы қақтығыстар басталғанын жазады. 363 жылы римдіктер мен Сасанидтер империясы қайтадан соғысып, Аршак император Юлианның жорығын қолдап, парсы аумағына шабуыл жасады. Бұл жорық Юлианның өлімімен аяқталды, ал жаңа Рим императоры Жовиан Шапур II-мен бейбіт келісімге келмек болды. Спарпет Васак Мамиконян парсы әскерлеріне (оларға армян әскерлері қосылды) қарсы бірнеше жеңіске жетсе де, олар бас тартқан Меружан Арцруни мен Вахан Мамиконянның ағасы) және орталық Айрарат провинциясын табысты қорғады, әрмен нахаралары парсы жағына өтті. Осы қиын жағдайға тап болған Аршак өзінің қауіпсіздігіне кепілдік алғаннан кейін 367 жылы Шапурмен бейбіт келіссөздер жүргізу үшін Парсы еліне баруға келісті. Аршак II Васак Мамиконянмен бірге келгенде, ол тұтқындалып, мүмкін соқырланған, ал оның генералы тірідей теріден алынған. Аршақты жойғаннан кейін Шапур Арменияны қиратып, оның ірі қалаларын қиратып, тұрғындарын парсы еліне жер аударады. Мәсіхшілікті тастап кеткен Меружан Арцруни мен Вахан Мамиконян губернаторлар болып тағайындалды. Арменияның христиандары қуғынға ұшырады, көптеген шіркеулер қиратылды және олардың орнына зороастризмнің отты ғибадатханалары салынды. Аршактың патшайымы Парандзем және оның ұлы Пап Артагерс бекінісінде біраз уақыт бойы, мүмкін 370 жылдың басына дейін, бекініс басып алынып, Парандзем Персияға өлім жазасына кесілгенге дейін ұсталып қалды. Алайда, Пап бұрын Рим аумағына қашып құтылуға қол жеткізді және 370/371 жылы император Валенттің көмегімен таққа отыру үшін Арменияға оралды (басқа бағалаулар Паптың таққа 367/368 жылы отырғанын көрсетеді).
Түрмеге қамау және өлім
Аршакты Хузестанның ұмытылу ордасына жіберді. Византиялық Фауст өзінің тұтқында өлгені туралы баяндады. 369 немесе 370 жылы Аршақ пен оның әкесі тұтқында отырған патшаның алдына Арменияның Драстамат есімді евнухы келіп, оның тұтқынға алынғанын айтады. Патша өзінің даңқты күндерін еске түсіріп, күйзеліске ұшырап, қонағының пышағын алып, өзін-өзі өлтірді. Драстамат көргендеріне қатты толқып, Аршак II-нің көкірегінен пышақты алып, өзін де салған. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин Аршактың тұтқындалып, соқырланып, парсылар жазасына кесілгенін басқаша баяндаған.
Мұра
Аршах II-ге армян шіркеуінің қатал қарым-қатынасы арқылы түсіндірілуі мүмкін. Рим тарихшысы Аммиан Марцеллин Аршакты оң көзқараспен суреттейді. М. Л. Шомонт Аршақты "әлсіз және шешімсіз" деп сипаттайды, ал Вахан М. Курккян әрмен патшасының "ақыл-парасаты, батылдығы мен ерік-жігерінің жоқтығына қарамастан, көптеген қателіктер мен қатыгездіктер жасағандығын және оның қайғылы ақырына ықпал еткенін" жазады.
Сыртқы келбеті
Византиялық Фаусттың "Армения тарихы" кітабында Аршак II Парандземдің суреті бойынша тартымды емес, түкті және қара түсті.
Отбасы және шығарылым
Аршак II-нің екі әйелі болған: грек абыройлы әйел Олимпия және армян абыройлы әйел Парандзем. Оның некелесуінің хронологиясы анық емес, және ол бір мезгілде бірнеше әйелге ие болған болуы мүмкін, оның мәсіхшілік сеніміне қарамастан. Ол Олимпиаға қайтыс болғанға дейін (Парандземнің бастамасымен улану арқылы) үйленген және оның балалары жоқ. Аршақтың басқа әйелі Парандзем Сиуни әулетінің мүшесі және Аршақтың немере інісі Гнелдің жесірі болған. Парандзем Аршаққа Арменияның патшасы атасының орнын басатын Пэп деген ұлды тудырады. Аршактың тағы бір ұлы болған көрінеді, оның есімі Фауст пен Мовс Хоренацидің тарихи жазбаларында аталмаған, ол Паптың патшалық орнын басушы Вараздаттың әкесі болған болуы мүмкін. Бұл басқа ұлды тағы бір әрмендік дереккөзде, атын атамаған Қасиетті Нерседің "Вита" кітабында Трдат деп атайды.
Мәдени суреттер
1630 жылы Клермонт колледжінде иезуит Клод Делидельдің Аршак II туралы трагедиясы орындалды. Аршақ II - 1868 жылы Тигран Чухаджиян мен Товмас Терзиан жазған алғашқы әрмен классикалық операсының титулдық кейіпкері. Бедрос Минасян мен Мкртич Бешикташлян Аршактың кейіпкері болған пьесаларды жазды. Ол сондай-ақ Саргис Ванандецидің "Метсн Нерсес кам Хаястани Барераре" (Ұлы Нерсес немесе Арменияның қамқоршысы) пьесасындағы кейіпкер. Автор және драматург Перч Зейтунтсян 1975 және 1977 жылдары әрмен патшасы туралы "Аверват кагаки араспеле" (Жаралған қала туралы аңыз) атты пьесасын және "Аршак Еркерд" (Аршак ІІ) атты романын жазды. Степан Зорянның "Хаёц берд" романы да Аршақ II туралы.