Кіріспе

Оңтүстік Кавказдағы тас дәуірінің соңғы кезеңдеріндегі мәдениет Шулавери-Шому мәдениеті, Шулавери-Шомутепе-Араташен мәдениеті деп те аталады. Бұл қазіргі Грузия, Әзірбайжан және Армения аумақтарында, сондай-ақ Солтүстік Иранның кей жерлерінде Неолит / Энеолит кезеңінде өмір сүрген археологиялық мәдениет. Ол шамамен б.з.д. VII мыңжылдықтың соңынан б.з.д. V мыңжылдықтың басына дейін созылып кеткен.

Типтік орындар

Шұлавери Шомутепе Араташен мәдениетінің атауы Грузиядағы Шұлавери (1925 жылдан бастап Шаумиани деп аталады) археологиялық орындарынан, Әзірбайжанның Агстафа ауданындағы Шому Тепе және Армениядағы Арарат жазығындағы Араташенден алынған. ШұлавериШому мәдениеті Батыс Әзірбайжандағы Шомутепе және Бабадервис жерлерінде И. Наримановтың (1958 және 1964 жылдар аралығында) және Шығыс Грузиядағы Шұлаверис Горасында А. И. Джаваххишвили мен Т. Н. Чубинишвилидің (1966-1976 жылдар аралығында) қазба жұмыстары кезінде анықталды. Бұл жерлерден табылған деректерге сүйенсек, сол мәдениет ерекшеліктері Кіші Кавказ тауларының солтүстік етегінде де тараған. Шулавери Шомутепе мәдениеті олардың орналасуы мен материалдық мәдениеттеріне байланысты үш топқа бөлінеді. Бірінші топ - Орта Кураның маңында оңтүстік Кавказдың орталығында орналасқан. Бұл топқа қазіргі Әзірбайжанның батыс аймақтары мен қазіргі оңтүстік-шығыс Грузиядағы Квемо Картли аймағы кіреді. Бұл топқа Шомутепе, Шулаврис Гора, Гёйтепе және жақын маңдағы Ментеш Тепе (Товуз маңы, Әзірбайжан) жатады. Екінші топқа Нахичеван аймағы, Мил жазығы және Муган даласы кіреді. Бұл жерлерге І Күлтепе, Аликмеке Тепе, Камилтепе және Иланлы Тепе жатады. Бұл топ Солтүстік Месопотамия мен Иранмен мәдени байланыстары және салыстырмалы түрде дамыған металлургиясымен ерекшеленеді. Үшінші топ қазіргі Армениядағы Арарат жазығында орналасқан және Араташен мен Акнашен Хатунарх сайттарын қамтиды. Жоғарыда аталған көптеген жерлерді, соның ішінде Шомутепе мен Шулавериді тарыхқа дейінгі оңтүстік Кавказ картасында көруге болады.

Өмірбаян

Шулавери-Шому мәдениеті шамамен б.з.д. VII мыңжылдықтың соңынан б.з.д. Іс-әрекеттің басым бөлігі біздің заманымыздан бұрынғы VI мыңжылдықтың екінші жартысына жатады. Шұлавери-Шомутепе кешені алдымен Энеолит дәуіріне жатқызылса да, қазір ол Неолит дәуірінің материалды және мәдени үлгісі ретінде қарастырылады, бірақ жоғары қабаттарынан басқа, металл заттар табылған, мысалы, Храмис Диди Гора мен Арухо I. Шулавери-Шому мәдениеті осы аймақта шамамен б.з.д. 4000-2200 жылдары гүлденген Майкоп және Кура-Аракс мәдениеттеріне және орта қола дәуірі (б.з.д. Шығыс Грузияның сиони мәдениеті, мүмкін, Шулавериден Кура Аракс мәдени кешеніне өтуді білдіреді.

Алғашқы жүзім және шарап жасау

Әлемдегі үйреншік жүзімнің ең алғашқы дәлелі Грузия Республикасының оңтүстік-шығысындағы Марнеули муниципалитеті, Шулавери гораның маңында орналасқан жалпы "Шулавери аймағында" табылды. Атап айтқанда, ең соңғы дәлелдер сол аймақтағы Имири ауылының маңында орналасқан Гадахрили горадан алынған; көміртекпен санау шамамен б.з.д. Шұлавери-Шому жерінде табылған көптеген ыдыстарда кездесетін органикалық қоспаларды химиялық талдау шарапты құрайтынын және оларды ферментация, пісіп-жетілу және қызмет ету ыдыстары ретінде қолданғандығын көрсетеді. Бұл дәлелдер шамамен б.з.д.

Географиялық байланыстар

Шулаверлік материалдық мәдениеттің көптеген сипаттамалары (түсті саз кірпіш архитектурасы, пластикалық дизайнмен безендірілген қыш бұйымдар, антропоморфты әйел мүсіндері, ұзын призмалы пышақтарды өндіруге баса назар аударған обсидиан өнеркәсібі) Таяу Шығыс неолиттен (Хассуна, Халаф) пайда болды деп есептеледі. Сүйекке негізделген аспаптардың технологиясы мен типологиясы Таяу Шығыстағы неолиттік материалдық мәдениетке ұқсас. Шомутепеде табылған 2 кішкентай ойықты кварені Храмиси Диди Горада ((Грузия) табылған көбірек ойықты кваренімен салыстыруға болады. Макролиттік құралдар мен охраның қолданылуы арасындағы ұқсастықтар Шулавери-Шому мәдениетін Халаф мәдениетіне жақындатады. Шұлавери-Шому жерлерінде және Сириядағы Телл-Саби-Абьядтың соңғы неолиттік қабаттарында табылған ошақтар мен минометтер де бір-біріне ұқсас.