Кіріспе

1769-1855 жылдардағы эфиопия тарихының кезеңі Земене Месафинт (, әртүрлі түрде "Сотшылар дәуірі", "Принцтер дәуірі" және т.б. ; Библейдік "Сотшылар кітабынан алынған) - 18 ғасырдың ортасы мен 19 ғасырдың ортасы аралығында Эфиопия тарихындағы кезең, онда елге соттарда Хабаша билігін алмастырған, императорды тек қана көрнекі тұлға етіп жасайтын, Оромо элитасының ақсүйектері билік жүргізді. Көп жағдайда аймақтық иелер неке арқылы тығыз байланысты болды және 20-ғасырдың ортасына дейін билік жүргізетін тұрақты билеуші элитаны құрады. Қысқаша айтқанда, Земене Месафинт кезінде Соломон әулетінің императорлары Гондар астанасына шектелген беделді адамдардан аз ғана болды. Земене Месафинт кезінде ең күшті иелер Еджюджі әулетінен шыққан. Бұл әулетке Еджюджідің Әли І, Әлигаз, Гугса және Воллодағы Еджюджі аймағында орналасқан Әли II кірді. Басқа аймақтық иелер арасында Гондар Кенфу Хайлу, Рас Дулу Менз, Годжамның Рас Хайлу Йоседек, Тигрдің Сабагадис Вулду, Тигрдің Рас Вулде Селассие, Сименнің Вубе Хайле Мариам және провинциялық патша Сахле Селассие бар. Жермен месафинт дәуірі жергілікті заңсыз Қасса Хайлудың Абиссиния патшалығындағы Оромо князьдерінің үстемдігіне қарсы шығуымен аяқталды. Хайлу жергілікті тұрғындардың қолдауына ие болды және Оромо иелері мен ханзадаларын жеңіп, Теводрос II ретінде таққа отырды. Бұл Теводрос есімді адам Эфиопия империясын 40 жыл бойы ұлылыққа және билікке қайтарады деген пайғамбарлықты орындауға тырысты.

Ерте тарихы, Соломонның мұрагерлік қақтығыстары (1700-1730 жылдар)

Дәстүр бойынша, бұл кезеңнің басталуы Рас Микаэль Сехул император Игоас І-ді биліктен құлату күні (1769 жылғы 7 мамыр) және оның аяқталуы Кассаның император Теводрос II-ге таққа отырғызылуы (1855 жылғы 11 ақпан) болып табылады. Кейбір тарихшылар Іясу І (Ұлы Иясу) өлімін (13-қазан 1706) және династияның беделінің төмендеуін осы кезеңнің басталуы деп атайды. Басқалары оны Ийоастың билігінің басында (1755 жылы 26 маусымда) деп белгілейді. Zemene Mesafint кезінде әртүрлі иелер кейде өздерінің позицияларын императорлар етіп, әулеттің мұрагерлігіне қол сұғып, әулеттің өзінен үміткерлерді қолдады: мысалы, 1711 жылы император Тевофлос қайтыс болғанда, Эфиопияның бас әулеттері Тевофлос пен Текле Хайманот I (1706 1708) билік еткен кек алу циклі жалғасады деп қорықты, егер Соломон әулетінің мүшесі таққа сайланса, олар өздерінің біреуін таңдады, Йостос, Патшалардың патшасы болу үшін Алайда, Йостостың 1711-1716 жылдар аралығындағы қызметі қысқа болды және таққа Соломон әулеті оралды.

Иясу II билік құрған (1730-1755)

Іясу II (1730 - 1755) билігі империяны тағы да апатқа ұшыратты. Ол бала кезінде таққа отырды, бұл оның анасына, императрица Ментевабқа 1723 жылдан 1730 жылға дейін өзінің регенті ретінде маңызды рөл атқаруға мүмкіндік берді. Ментеваб 1730 жылы өзін тең билеуші етіп тағайындайды, бұл Эфиопия тарихында осылай таққа отырған алғашқы әйел. Гондар астанасынан тыс, империя жүздеген жылдар бойы империяның бөлігі болған аймақтар арасындағы аймақтық қақтығыстан зардап шекті - Агау, амхар, тигрэйлер және оромо.

Ийоастың билігі (17551769)

Ментевабтың ұлы Иясуды Воллодан келген Оромо рубасысының қызы Вубитке үйлендіру арқылы монархия мен Оромо арасындағы байланысты нығайту әрекеті ұзақ мерзімде кері әсер етті. Ұлының өлімінен кейін (1755) өзінің немересі Ийоастың (б. 17551769) билігіне өзінің күшті рөлін жалғастыруға тырысуы оны регент ретінде қызмет ету кезегі келді деп сенген Иясудың жесірі Вубитпен (Велете Берсабе) қақтығысқа әкелді. Ийоас әкесі кенеттен қайтыс болғаннан кейін таққа отырғанда, Гондар аристократтары оның амхар тілінде емес, ормо тілінде сөйлеуді артық көретінін және әжесінің туыстарының Қуараннан анасының Еджю туыстарын артық көретінін көріп, таң қалды. Ийоастың арқасында ормоларға деген сүйіспеншілік арта түсті. Рас-Амхараның өліміне байланысты ол өзінің ағасы Лубоны сол өлке губернаторы етіп көтеруге тырысты, бірақ наразылық оның кеңесшісі Вольде Лейлді оны ойынан қайтуға көндірді. Осы екі патшайым арасындағы қақтығыс Ментевабқа өзінің туыстарын қарулы қолдаушыларымен бірге Қуарадан Гондарға шақырып, оны қолдауға мәжбүр етті. Убит өзінің Оромо туыстарын және олардың Уоллодан келген күштерін шақырып жауап берді. Императордың анасы Вубит бастаған Куаран мен Волойелер арасындағы билік күресінің қарулы қақтығысқа ұласып кетуінен қорқып, ақсүйектер екі лагерьдің арасында арадастық жасау үшін күшті Рас Микаэль Сехульді шақырды. Ол екі патшайымды және олардың жақтастарын шетке шығарып, билікті өзіне алуға тырысты. Ийостың билігі күшті Рас Микаэль Сехул мен Ийостың ормо туыстарының арасындағы күрес туралы баяндайды. Игоас император қазынасынан мұрагерлік алғандықтан, оның өз Оромо туыстарына қатты тәуелді болғандықтан, оған айтарлықтай ықпалы болмады. Ол Фасил сияқты Оромо басшыларына көбірек қолдау көрсеткендіктен, Микаэль Сехулмен қарым-қатынасы нашарлай бастады. Ақырында Микаэль Сехул император Игоасты (1769 жылы 7 мамырда) биліктен құлатты. Бір аптадан кейін Микаэль Сехул оны өлтірді; оның өлімінің егжей-тегжейі қарама-қайшылыққа ұшыраса да, нәтижесі анық болды: бірінші рет император өзінің табиғи өлімі, шайқаста өлімі немесе ерікті түрде орнынан түсуден басқа жолмен тағын жоғалтты. Осы кезден бастап империя үлкен ақсүйектер мен әскери қолбасшылардың қолына ашық түрде берілді; оның әсерінен Игоастың өлтірілуі әдетте княздер дәуірінің басталуы деп саналады.

Соломонның мұрагерлік қақтығыстары (17691784)

Ескірген және әлсіз император ағасы ханзада Иоганн II император болып таққа отырды. Рас Микаэль оны көп ұзамай өлтіріп, кәмелетке толмаған Текле Хайманот II таққа отырғызды. Содан кейін Микаэль Сехул Сарбакузаның үш шайқасында жеңілді және Фасил, Амхараның Гошу және Бегемдердің Ванд Бевоссеннің үштігі өз императорын таққа отырғызды. Бұл үш император биліктен құлап, олардың орнына императорларды үнемі көтеріп, кетіріп отырған басқа күшті адамдар келді; Текле Георгис алты рет таққа көтеріліп, алты рет құлатылуымен танымал. Бұл арада Шеваның Меридазмахы Амха Иясус (1744-1775), осы ұдайы шайқастан аулақ болып, өз күш-жігерін патшалығын нығайтуға және Анкоберді құруға арнады. Бұл үрдісті оның орнын басушылар патшалықтың соңына дейін жалғастырды. 1771 жылдан 1784 жылға дейінгі жылдар аралықта екі дәуірдің арасындағы өтпелі кезең болды - абсолюттік монархия мен Йежуның Шейх иелерінің дәуірі. Текле Георгис I, оның алғашқы билігі 1779 жылдан 1784 жылға дейін болды, монархияның кейбір, егер барлық емес болса, биліктерін қайтадан нығайтуға тырысты. Өкінішке қарай, ол және бүкіл әулет бәрін жоғалтып алды. 1784 жылдың басында Әли I оны Афара Ванат деген жерде жеңіп, оны толықтай қуыршақ болған Іясу III-ге ауыстырды. Екі жылдан кейін, 1786 жылы, Әли I Рас битвадад болды және билікке көтерілуімен Еджю династиясы немесе нақтырақ айтқанда, Уара Сех династиясы пайда болды. Рас Али I және оның қалған Уара Сех отбасы мүшелері Эфиопия империясының Эндерасе (Регенттері) болды. Дежазмах Касса Хайлу, болашақ император Теводрос II пайда болғанға дейін билік Рас Али I-ден оның ағасы Рас Алигазға берілді. Рас Алигаз қайтыс болғаннан кейін, Эндертаның тұқым қуалайтын билеушісі және Тигрэйдің үстемдік еткен билеушісі Рас Вольде Селасси империяның Эндерасесі болды, ол Уара Шех билеушілерінің билігін қысқа уақытқа алды. Ол қайтыс болғаннан кейін билік Рас Алигаздың немере інісі Рас Гугсаға берілді, ол өз кезегінде билікті ұлдары Рас Йимам, Рас Марие және Рас Дориге берді. Рас Дори қайтыс болғаннан кейін, Рас Гугсаның немере інісі Рас Али II Эндерасе болды.

Уара Сех (Шейх) билеушілері (Еджжу) (17841855)

Крамми, Рубенсон, Абир және Шиферау Бекеле императордың әлсіздігіне қарамастан, Еджю иелері көп ұлтты негізге ие тұрақты билеуші элитаны құраған және елге Соломон әулеті атынан билік жүргізген деп келіседі. Осыған байланысты, нақты анықтауға қажетті термин Йеджу атауына қатысты. Ежу әулеті деп те аталады. Бұл атаудың еш қиындығы жоқ, бірақ кейде ол Воллоның Еджю аймағымен шатасуды туғызды. Оларды өздері ұнатқан және басқалар атаған атаулармен атаған дұрыс: Вара шейх немесе Вера шейх (шехтің ұлдары) - бұл олардың мұсылмандық негізін көрсететін атау. Бұл атау провинцияға емес, отбасыға және олардың исламдық және ормо тамырларына қатысты. Ғалымдар қазір Уара Шех билеушілерінің ішінде Рас Гугсаның билігі (1800-1825) соғыстан гөрі бейбітшілікпен сипатталғанын айтады. Уарра шех билеушілерінің билігі басымдықтан әлдеқайда көп болды. Олар басқа иелер үстінен нақты билік жүргізді. Соңғылары олардың салық иелері болды, ал Уара Шехтер сузерендер немесе үстемдік иелері болды. Нақтырақ айтқанда, Уара шеһ тікелей өз билігі астындағы провинциялардан тыс жерде абсолюттік билік жүргізбеді. Бұл провинциялар Бегемедерден Чачахо асуы арқылы Макет, Вадла, Даланта және Давент амхара провинцияларына дейін созылған. Олардың Қуара, Гожам, Волло, Семен, Тигрэй, Хамасиен, Ваг және басқа да аймақтардың иелеріне билік етуі олардың тұрақты түрде алым-салық төлеп, жыл бойы белгілі бір мерзімде соттарына барып, соғыс жүргізуге қатысуы және сот істерінде шағымдану құқығымен шектелген. Сегіз жүз алты жыл ішінде жиырма үш императордың тақты иеленгені (кейбіреулері таққа бірнеше рет қойылып, одан шығарылды) Касса Хайлуның көтерілуімен аяқталды. Қасса патшалық таққа бірінші рет Дембоганы басып алып, жеңіп шықты, содан кейін Гур Амбадан (1852) басталған және Дерасге шайқасымен (1855) аяқталған бірқатар шайқастардан кейін бүкіл солтүстік Эфиопияны бақылауға алды. Ең бастысы, Айшал шайқасында Рас Али II-ге жеңіске жетіп, Касса Хайлу Вэр-Сэх әулетін жойды, императорлық билік тағы бір рет бір адамның қолында болды, Земене Месафинт аяқталды және Заманауи Эфиопия тарихы басталды деп саналады.