Кіріспе
Маргиана, Бактрия және Согдия ерте темір дәуірі мәдениеті Яз мәдениеті (Түркменстанның Байрамалы маңындағы Яз-Теппе, Яз-Теппе немесе Яз-Депе типтік орнынан алынған) - Маргиана, Бактрия және Согдия ерте темір дәуірі мәдениеті (б.з.д. Ол кейде балшық кірпіш платформалар және суару жүйелерімен байланысты үлкен үйлер ретінде, соңғы қола дәуірі (BMAC) сайттарының жоғарғы жағында пайда болады. Керамика негізінен қолмен жасалатын, бірақ дөңгелекпен тасталған ыдыстарды қолдану көбейген. Осында қола немесе темірден жасалған жебе ұштары, темір қырғындар немесе кілемге арналған пышақтар және басқа да бұйымдар табылған. Егіншілік цитадельдері мен жерлеу орындарының болмауы Авестада сипатталған ерте Шығыс Иран мәдениетінің археологиялық көрінісі ретінде қарастырылды. Осы уақытқа дейін мәдениетке қатысты жерлеулер табылған жоқ, бұл зороастризмнің ашық жерлеу немесе аспанда жерлеу практикасының мүмкін дәлелі ретінде қарастырылады.
The Yaz culture (named after the type site Yaz Tappe, Yaz Tepe, or Yaz Depe, near Baýramaly, Turkmenistan) was an early Iron Age culture of Margiana, Bactria and Sogdia (c. 1500–500 BC, or c. 1500–330 BC). It emerges at the top of late Bronze Age sites (BMAC), sometimes as mud brick platforms and sizeable houses associated with irrigation systems. Ceramics were mostly hand made, but there was increasing use of wheel thrown ware. There have been found bronze or iron arrowheads, also iron sickles or carpet knives among other artifacts. With the farming citadels and absence of burials it has been regarded as a likely archaeological reflection of early East Iranian culture as described in the Avesta. So far, no burials related to the culture have been found, and this is taken as possible evidence of the Zoroastrian practice of exposure or sky burial.
Яз I
Оңтүстік Орталық Азия аймағында қола дәуірі Окс цивилизациясы (немесе BMAC) суару және шикізат пен тауарлардың алыс аралықтағы саудасына негізделген прото-мемлекеттік қоғамға тән болды. Алайда, ол кенеттен Жоғалды соңғы қола дәуірінде (шамамен б.з.д. 19001500), ал оның орнына пайда болды Ерте темір дәуірі (шамамен б.з.д. 1500/1400 1000) Яз I мәдениет бекіністі құрылымдарға негізделген ауылдық елді мекендермен, суару жүйелерін бақылаумен, арнайы қолмен жасалған керамикалық типпен, сондай-ақ, солтүстіктегі мыңдаған курганмен салыстырғанда, қабірлердің толықтай жоғалуы. Керамика және шар тәрізді тас кесулер Ерте темір дәуіріндегі Яз-Деп пен Улуг-Деп пен Намазга-Теп VI дәуіріндегі Теккем-Деп арасындағы сабақтастық пен замандастықты көрсетеді. Яз I мәдениетінің Еуразия даласындағы көшпелі индоирандықтардың отарлануымен, автохтондық қасиеттері бар синтезмен байланысты екендігі айтылады. Бұл аймақ Копет-Даг тауларының орта бөлігінен Мургхаб өзенінің құнарлы дельтасына дейін созылған. Ол некрополистер мен қабірлердің мүлдем жоқтығымен, сондай-ақ үшбұрышты және саты үлгісі бар сырланған керамикамен сипатталады. Соңғы зерттеулер төрт топты көрсетеді: үшбұрышты (үшбұрыштар мен шеврондар), лозань, ленталар және қосымша элементтер. Ол Фергана аңғарындағы Чуст, Систандағы Мундигак V VI және Каччи жазығындағы Пирак I III мәдениеттеріне байланысты көрінеді. Чут мәдениетімен салыстырғанда, Яз мәдениетіне жататын қабірлер табылған жоқ. Аско Парпола мен Фред Хиберт бұл мәдениеттер Шыңжаңның Халадун мәдениетінен (б.з.д. 1750-1200) және кейбір Андроново мәдениетінің байланыстарынан шыққан деп, шығыс арий тілінде сөйлейтін европидтердің жоғарғы қабаттарын көрсетті. Мәдениеттің пайда болуы, көрініспен, үннің өзгеруіне байланысты * s > h Иран тілі 1500 жылы шамамен Ргведикалық тайпалардың Үнді-Иран шекарасына келгенде, Ведалық өзен Синдхудің Авестандық индусқа (Инд өзені), Сарасватидің Харахвайтиге өзгеруінен көрінеді.
Яз III
Бұл 700-400 жылы немесе б.з.д. 6 ғасырдың екінші жартысы мен б.з.д. 4 ғасырдың соңы (б.з.д. Мұражайдың тұмсығы пішінді жиегі жалпақ дөңгелек түрінде, ыдыстары цилиндр тәрізді конус тәрізді, қоладан жасалған үш қырлы жебе, темір балта және аждаһалар табылған.
Зерттеу
Яз-Теп елді мекені Маргиананың сол кездегі метрополитендік бөлігіндегі орталық аудан болды. Ол темір дәуірінде 1 га жерді алып, 8 м биіктіктегі кірпіш платформалы үйіндіде тұрды, ал аймақтағы стратиграфиялық қазбалар Яз I (900650 б.з.д.) кешенін (Тилля-Тепедегі қола жебе ұштары мен темір бұйымдарымен), Яз II (650450 б.з.д.) және Яз III (450350 б.з.д.) үйлерінің қалдықтарын көрсетті, бірақ хронология кейіннен Яз I (шамамен б.з.д. 1500/1400 1000 б.з.д.), Яз II (шамамен б.з.б. 1000 540 б.з.д.) және Яз III (шамамен б.з.б. 550 330 б. з. б.) Түрікменстанға қатысты көптеген белгілі археологтар Яз керамикалық құрастырмасын зерттеді; А. Ф. Ганиалин және А. А. Марущенко солтүстік пасторалды ықпал деп санайды, В. М. Массон оны Намазға Тепе VI-ге байланыстырады, бірақ аралығында 100-150 жыл үзіліс бар, ал В. Сарианиди Яз I құрамасы шығыс Хорасаннан келген деп санайды. Бұл жерде үш топ ыдыс-аяқ жасайтын, олардың пішіні, түсі, сынықтары және керамиканың ұсақталған қоспасы. Соңғы зерттеулер үш Массонның тезисін растады, яғни Копет Даг тауының етегіндегі Яз I типті керамикасы Намазга VI кезеңіндегі соңғы қола дәуірі құрамының табиғи дамуы, бірақ уақыт аралығы мен сыртқы әсерсіз.
Жерлеу
Өзбекстанның Сурхундарё аймағындағы Джаркутан және Түрікменстанның Улуг-Деппе жерлерінде 2008-2012 жылдары ерте темір дәуіріндегі жерлеулер табылған. Бұл жерлеу орындары әлі де бар екенін, бірақ көп емес екенін көрсетеді. Олар негізгі, қосымша, бірнеше қабірлер және silo қабірлері, маусымдық және тұрақты тұрғын үйлерге бөлінген. Силоларда көбінесе ересектер жерленген, ал басқаларында бас көбінесе алынып тасталған, бұл символикалық, діни немесе әлеуметтік себептерді көрсетеді. Қабірлер мен эккарнациялар жетіспеушілігі ерте темір дәуірінде, әсіресе Яз I және II мәдениеттерінде пайда болды, сол кезде зороастризм дамыды (Ғаталар сияқты шығармалар б.з.д. екінші мыңжылдықтың екінші жартысына немесе аяғына дейін); қазіргі кездегі оқиға белгілі бір дәстүрлерге (Қоңыраусыздық мұнарасын қараңыз) және мәдени ойлау мектептеріне сәйкес келеді, бірақ мұндай байланысты қоршаған ғылыми пікірталас жалғасуда. Сібір мен Моңғолиядағы сияқты зороастризмдік емес мәдениеттерде эккарнация туралы дәлелдер бар, сондай-ақ Гонур Тепе мен Алтындепе сияқты қола дәуіріндегі кейбір жерлерде эккарнация мен дахмалар, сондықтан протозороастризм мен авестаризмнің ұзақ қалыптасу процесі үшін түсінік ретінде ерте темір дәуірінде сақталған болуы мүмкін.
Мұра
Яз түбінде, Тахирбай түбінде, Тайп, Гонур, Тоголук сияқты Яз мәдениетінің қабаттары болған кейбір орындар ЮНЕСКО-ның "Ежелгі Мерв" мемлекеттік тарихи және мәдени паркі (1999 ж.)