Кіріспе

Үндістанда сөйленетін дравид тілі Гонди (ISO), жергілікті атауы Коитур (Kōī, Kōītōr), Оңтүстік Орталық Дравид тілінің бір түрі. Оны негізінен Үндістанның Мадхья-Прадеш, Махараштра, Чхаттисгарх, Андхра-Прадеш, Телангана штаттарында және көршілес штаттарда шағын азшылықтар сөйлейтін шамамен үш миллион Гонди халқы сөйлейді. Гонд халқының тілі болса да, ол өте қауіпті, Гондтардың тек бестен бір бөлігі ғана бұл тілде сөйлейді. Гондидің бай халық әдебиеті бар, оның мысалдары - неке әндері мен әңгімелері. Гонди халқы телугулармен этникалық байланысты.

Қауіпке ұшырау

2011 жылғы санақ бойынша 13 миллионға жуық адам өздерін гондтар ретінде көрсеткенмен, тек 2,98 миллион адам гонд тілінде сөйлеуші ретінде тіркелді. Қазіргі уақытта гонди тілін сөйлейтін үлкен қауымдар Оңтүстік-Шығыс Мадхья-Прадеш (Бетул, Чхиндвара, Сеони, Балахат, Мандала, Диндори және Джабалпур аудандары), Шығыс Махараштра (Амравати, Нагпур, Яватмал, Чандрапур, Гадчироли және Гондия аудандары), Солтүстік Телангана (Адилабад, Комарам Бхим және Бхадради Котагудем аудандары), Чхаттисгархтың Бастар бөлімі және Одишаның Набрангпур ауданында кездеседі. Тілге хинди, шатисгархи, маратхи және одия сияқты басым тілдер қатты қысым жасайды, себебі олар білім беру мен жұмыспен қамтуда қолданылады. Өздерінің жағдайын жақсарту үшін гондтар үй-жайлары беделді басым тілді қабылдайды және олардың балалары сол тілде бір тілді болады. 1970 жылдары гонди жастары қоғаммен қарым-қатынас жасауды тоқтатты, оны ескі заманның қалдығы деп қарастырды. Гонди және индо-арий тілдерін сөйлейтіндер арасындағы тұрақты байланыс Гонди тілінде сөздік қоры, грамматикасы мен синтаксисі бойынша индо-арий тілінен қарызға алуды әкелді. Мысалы, Ануппур ауданында жүргізілген бір зерттеуде дехати бхаша ("ауыл тілі") деп аталатын гонди диалектісі гонди емес, хинди мен шатисгархи араласқан диалект екені анықталды. Сонымен қатар, жас гондтар гонд тілінде сөйлеуге және оны құрып кетуден сақтауға оң көзқарас танытқан. Гонд аймағындағы басқа бір зерттеуде жас гондтар ана тілінің дамуы маңызды емес деп санайды, бірақ оның дамуына көмектесуге дайын адамдар әлі де көп. Балаларды жандандыруға арналған кейбір әрекеттерге балалар кітаптары мен онлайн бейнелер кірді.

Этимология

Гонд атауларының шығу тегі әлі күнге дейін белгісіз. Кейбіреулер бұл сөзді дравидтің "конд" сөзінен шыққан деп санайды, ол Одишаның Хондтарына ұқсас төбе дегенді білдіреді. Тағы бір теория бойынша, Vol. 3 - ші бөлімінде аталған атау оларға 16-18 ғасырлардағы Моғол династиясы бергені туралы айтылған. Бұл топқа "таулы халық" деген мағынаны білдіретін "Гонд" терминін алғаш рет моғолдар қолданды. Гондтар өздерін Koitur (Kōītōr) немесе Koi (Kōī) деп атайды, бұл да нақты шығу тегі жоқ.

Сипаттамалары

Гондиде екі жыныстық жүйе бар, есімдер еркектік немесе еркектік емес. Гондиде аспирациялық аялдамалар пайда болды, бұл оның протодравидалық ата-бабасынан алыстады.

Қосындылар

Лабиалдық-дентальді/алвеолярлық-ретрофлекстік-пост-альв./палаталдық-велярлық-глотальді-назальдық-стоп/африкативті-фрикативтік-жақындау. Тэп дыбыстары кейбір диалекттерде алдыңғы емес дауыстылардың алдында альвео палаталь ретінде естілуі мүмкін. ретрофлекстік тынығу алдында ретрофлекстік сибилянт ретінде іске асырылады. Альвеолярлық шүмектің дыбысы трил дыбысымен еркін өзгеруі мүмкін. Басқа жерлерде ол дөңгеленген дауыстылар алдында пайда болған кезде альвеолярлық мұрындық ретінде жүзеге асырылады. /, , , /-ден басқа барлық дауыссыздар медиалдық жағдайда қос немесе бір болуы мүмкін. Оңтүстік және оңтүстік-шығыс Гонди диалектілерінде бастапқы s h-ға айналады және кейбіреулері жойылады.

Есімдіктер

Гондидің кейбір ерекше сөздердің жынысын көрсету үшін туынды жұрнақтары бар: a: l және o: r еркектік, ал a: r әйелдік. Көптік жұрнақтар, сондай-ақ, еркек және әйел жынысына бөлінеді, r еркек есімдіктердің көпшілігі үшін қолданылады, ir еркек есімдіктердің аяқталуы e, ал ur есімдіктердің аяқталуы o немесе or. Мысалы:

Ағылшынша

Барлық адамдар азаттық пен теңдікте, қадір мен құқықта туады. Олар ақыл-ой мен ар-ұжданға ие және бір-біріне бауырластық рухпен қарауы керек.

Ромизация (ISO 15919)

Аман қалсаң, жаныңда бар.

Диалектілері

Гонди диалектілерінің көпшілігі әлі күнге дейін жеткіліксіз жазылған және сипатталған. Негізгі диалектілері - Дорла, Коя, Мадия, Мурия және Радж Гонд. Кейбір негізгі фонологиялық ерекшеліктер солтүстік-батыс диалекттерін оңтүстік-шығыс диалекттерінен бөліп көрсетеді. Олардың бірі - солтүстік және батыс Гондиде сақталған бастапқы s-ті өңдеу, ал оңтүстік пен шығыста ол h-ге өзгертілді; кейбір басқа диалекттерде ол мүлдем жоғалып кетті. Гонди тіліндегі басқа диалекттік өзгерістер - бастапқы r-дің бастапқы l-ге өзгеруі және e және o-ның a-ға өзгеруі. 2015 жылы "Оңтүстік Гонди тілі" үшін ISO 639 коды "ggo" қолданылмай қалды және екі кодқа бөлінді, Ахери Гонди (esg) және Адилабад Гонди (wsg).

Жазу

Гонди жазуын екі топқа бөлуге болады: өзінің жазу жүйесін қолдану және басқа тілдерде де қолданылатын жазу жүйелерін қолдану. Гонди тілі кең таралған жергілікті жазудың жоқтығынан, көбінесе деванагари және телугу жазуларымен жазылады. 1928 жылы Мунши Мангал Сингх Масарам брахми әріптеріне негізделген және үнді алфасиллабриясының дәл осы форматында жергілікті жазуды жасады. Бұл қаріп кеңінен қолданылмайды, бірақ Unicode-те кодталады. Гондтардың көпшілігі сауатсыз болып қала береді. Хайдарабад университетінің зерттеушілері 1750 жылға дейінгі жергілікті жазуды тапты. Әдетте ол табылған жердің атымен Гунджала Гонди Липи деп аталады. Үндістанның Махараштра шығыс қолжазбалар кітапханасы мен зерттеу орталығының мәліметінше, осы жазуда оншама қолжазбалар табылған. Гонди халқының арасында осы жазуды насихаттау және оны таныстыру бойынша бағдарламалар әзірленуде. Гунжала Гонди Липидің маңыздылығы артып келеді және оны қолдануды кеңейту үшін Солтүстік Андхра Прадештің ауылдарында жақсы қолдау көрсетіліп жатыр.