Кіріспе
Ұшалардың кіші туысы Phlebotominae - Psychodidae тұқымдасының кіші туысы. Бірнеше елде олардың жалпы атауы - құмжауыры, бірақ бұл атау басқа ұшаларға да қолданылады. Phlebotominae қанмен қоректенетін (гематофаг) көп туыстарды қамтиды, соның ішінде лейшманиоз, бартоннеллез және паппаци қызуының негізгі векторлары. Жаңа әлемде лейшманиозды Lutzomyia тұқымдасына жататын құм құстары таратады, олар әдетте үңгірлерде тұрады, олардың негізгі қожайындары - жарғақтар. Ескі әлемде Phlebotomus тұқымдасына жататын құм құстары леишманиозды таратады. Флеботомин әйелдері және тек әйелдер әр түрлі сүтқоректілердің, бауырымен жорғалаушылардың және құстардың қанын сорып алады. Кейбір түрлер таңдамалы, ал басқалары кез келген қолайлы қожайынды шағады. Кейбір түрлер алғашқы қанды тамақтан бұрын бір топ жұмыртқа шығарады; мұндай әйелдер автогенді немесе ішінара автогенді көбеюді жүзеге асырады. Басқа түрлерге жұмыртқа шығара алмай тұрып қанды тамақ керек; олар анаутогендік көбеюді жүзеге асырады. Барлық түрлер жұмыртқаның әрбір кезеңіне қанды тамақ қажет етеді. Олар қандағы ақуыздар мен басқа да қоректік заттарды жейді, бұл әйелдерге өздерінің денелік азық-түлік қорын пайдаланғаннан кейін жұмыртқа өндіру үшін қажетті ақуыздар мен майларды өндіруге мүмкіндік береді. Қанмен қоректену кезінде, шыбықтар ауыз мүшелерін пайдалану арқылы қожайыннан қан кетуді бастайды. Олар кейін қанды сіңіреді. Қанды тамақтандыратын барлық паразиттер сияқты, олар қанның ұюын тежейтін биохимиялық заттарды, сонымен қатар кейбір қожайынның маст клеткаларын гистамин өндіруге ынталандырады; бұл капиллярларды кеңейтеді, осылайша қан ағынын арттырады. Бір қанды тамақ 100 жұмыртқаны шығарады. Аналық балапандар жұмыртқаларын органикалық заттарға бай ылғалды топыраққа салады. Тәжірибелік зерттеулер үшін әр түрлі флеботоминді құм шыбық түрлерінің зертханалық колониялары құрылды. Құм құстары кішкентай; дене көлемі 3 мм-дей ұзындықта көптеген түрлерге тән, бұл оларға байқаудан қашуға көмектеседі. Олардың шағылуын әрдайым сезінбейді, бірақ бірнеше сағаттан немесе күннен кейін қабынуға бастайтын кішкентай дөңгелек, қызғылт дөңгелек қалдырады. Құм құрттары бар жерлерде жәндіктерді жұту затын қолдану ұсынылады.
The Phlebotominae are a subfamily of the family Psychodidae. In several countries, their common name is sandfly, but that name is also applied to other flies. The Phlebotominae include many genera of blood feeding (hematophagous) flies, including the primary vectors of leishmaniasis, bartonellosis and pappataci fever. In the New World, leishmaniasis is spread by sand flies in the genus Lutzomyia, which commonly live in caves, where their main hosts are bats. In the Old World, sand flies in the genus Phlebotomus spread leishmaniasis. Phlebotomine females, and only females, suck blood from various mammals, reptiles and birds. Some species are selective, whereas others bite any suitable host they find. Some species can produce one clutch of eggs before their first blood meal; such females are said to practise autogenous or partly autogenous reproduction. Other species need a blood meal before they can produce any eggs at all; they are said to practise anautogenous reproduction. As far as is known, all species need a blood meal for every following clutch of eggs. Proteins and other nutrients in the blood they eat enable the female to produce the proteins and fats necessary for them to produce eggs after using up their bodily food stores. In feeding on blood, the flies use their mouthparts to initiate bleeding from the host. They then suck up the exposed blood. Like practically all blood feeding parasites, they inject biochemicals that inhibit blood clotting, plus some that stimulate host mast cells to produce histamine; this distends capillary vessels, thereby promoting blood flow. One blood meal can support the production of about 100 eggs. Females lay their eggs in humid soil rich in organic matter. Laboratory colonies of various phlebotomine sand fly species have been established for experimental study. Sand flies are small; a body size of about 3mm in length is typical for many species, which aids them in escaping notice. Their bite is not always felt, but leaves a small round, reddish bump that starts itching hours or days later. Use of insect repellent is recommended in areas where sand flies are present.
Тарату
Флеботомин құм құстары 50°С мен 40°С ендіктер арасында кездеседі, бірақ Жаңа Зеландия мен Тынық мұхит аралдарында жоқ.
Денсаулыққа қатысты мәселелер
Қызылшалар омыртқалылардан, соның ішінде адамнан қан сорып алғандықтан, лейшманиоз, арбовирустар мен бартонеллезді жұқтыра алады.