Кіріспе
Аңдатпалық схема Жылқы анатомиясы жылқылардың, понилердің және басқа да жылқылар, оның ішінде есек, қашырлар мен зебралардың жалпы және микроскопиялық анатомиясын қамтиды. Жылқының барлық анатомиялық ерекшеліктері басқа жануарлар үшін бірдей терминдерде Халықаралық ветеринариялық жалпы анатомиялық номенклатура комитеті Nomina Anatomica Veterinaria кітабында сипатталған, ал жылқыға тән көптеген атаулы сөздік терминдер бар.
Equine anatomy encompasses the gross and microscopic anatomy of horses, ponies and other equids, including donkeys, mules and zebras. While all anatomical features of equids are described in the same terms as for other animals by the International Committee on Veterinary Gross Anatomical Nomenclature in the book Nomina Anatomica Veterinaria, there are many horse specific colloquial terms used by equestrians.
Ас қорыту жүйесі
Жылқылар мен басқа да жылқылар жайылымдық жануарлар ретінде дамыды, олар күні бойы аз мөлшерде бірдей тағам жеуге бейімделген. Табиғи жағдайда жылқы жартылай құрғақ аймақтардағы дала шөптерін жеуге бейімделген және жеткілікті тамақ алу үшін күн сайын едәуір қашықтыққа жүреді. Сондықтан жылқының ас қорыту жүйесі шамамен 30 метрге созылады, ал оның басым бөлігі ішектерден тұрады.
Ауыз
Ас қорыту ауыздан басталады, оны "ауыз қуысы" деп те атайды. Ол тістерден, қатты тістен, жұмсақ тістен, тілден және оған байланысты бұлшық еттерден, жаактан және тілден тұрады. Жылқыда үш жұп сілекей безі бар: паротоид (ең үлкен сілекей безі және ұяшықтың жанында орналасқан), мандибулярлық (жақсы жақ сүйегінде орналасқан) және тіл асты (тілдің астында орналасқан). Жылқылар жемді таңдап алып, дәнді дән сияқты майда тағамдарды иіскейді. Жылқының алдыңғы тістері, яғни қисайту тістері, жемді тісті тіл арқылы ауызға тығып, ал молярлар мен молярлар арқылы жұту үшін ұнтақталады.
Тамақ ішек
Тамақ ішекінің ұзындығы шамамен 5 см-дей, ол тамақты асқазанға жеткізеді. Жүрек сфинктері деп аталатын бұлшықетті сақина асқазанды тамақ ішекке жалғастырады. Бұл сфинктер жылқыда өте жақсы дамыған. Бұл және тамақ ішекінің асқазанмен байланысқан бұрышы жылқының неліктен құсуын түсіндіреді. Асқазанда әртүрлі қышқылдар мен пепсин ферменті тамақты ыдыратады. Пепсин ақуыздарды аминокислоталар тізбегіне бұзады. Оның үш бөлігі бар: он екі елі ішекті, кіші ішекті және кіші ішекті. Ас қорытудың басым бөлігі он екі елі ішекте, ал сіңудің басым бөлігі тоқ ішекте болады. Бауырдағы сары сірке он екі елі ішектегі майларды сіңіруге көмектеседі, сонымен бірге без без безі мен жұқа ішек ферменттерімен бірге. Жылқының түйе сияқты сүтқоректілермен ортақ жоғарғы қуысы жоқ, яғни жоғар қуысы үнемі ағып тұрады. Бұл микроорганизмдер кіші ішек сіңіре алмайтын шима бөлігін жеп, К және В витаминдерін өндіреді. Ол түкірекке қарай орналасқан. Егiннің сүт безiнiң саны екіге тең, ал қыз егiндекке қарағанда бұл бездер аз. Олардың әрқайсысында сыртқы жағынан ашылатын екі канал бар.
Атты айғыр
Аттың жыныстық қатынасы мен екінші жыныстық белгілері (мысалы, үлкен қырқа) оның ұрпақ түзу жүйесіне байланысты. Сыртқы жыныс мүшелеріне семіздік жол; орташа ұзындығы бар ұрықтар; препус ішінде орналасқан, ұзын және диаметрі дистальді ұшы бар және тік тұрған кезде 3-4 есеге ұлғаятын пенис кіреді. Ішкі жыныс мүшелерінің қосымша жыныстық бездері - бұл эякуляция кезінде ұрыққа сұйықтық беретін, бірақ құнарлылық үшін міндетті емес, тұнбалы бездер, простата безі және бульбуретральді бездер.
Тіс
Жылқының тістеріне қисайтушы, премоляр, моляр, кейде ит тістері жатады. Жылқының тіс қиықтары, тіс тістері мен тіс тістері толық дамығаннан кейін, тіршілік еткен бойына, күйдіру беті тамырынан таусылып, кеуіп кетеді. Осылайша жылқының тістерін қарап, оның жасын шамамен анықтауға болады. Тісінің қалыпты емес тозуы, оның себебі - дененің қалыпты емес қалыпта болуы, дұрыс тамақтанудың болмауы, басқа да себептер.
Аяқ/құйрық
Жылқының тырнағы төменгі аяқ-қолдың екінші және үшінші фалангасының бір бөлігін қамтиды, бұл адамның саусағының немесе аяғының ұшына ұқсас. Аттың "аяқ"пен жүруі. Тұяқ қабырғасы - адам саусағының немесе аяғының тырнағының әлдеқайда үлкен, қалың және мықты нұсқасы, ұқсас материалдардан, негізінен өте мықты белок молекуласы кератиннен тұрады. Жылқының тырнағында күкірт құрамында оның беріктігі мен мықтылығына ықпал ететін амин қышқылдары көп. Ламина деп аталатын қан тамырлары тәрізді қабаттар дистальді фаланкті тырнақ қабырғасынан тіреледі.
Тіректер
Сабындар сүйекті сүйекке немесе сүйекті суырлыққа жалғастырады және буындарды тұрақтандыруда, сондай-ақ тірек құрылымдарын қолдауда өте маңызды. Олар әдетте өте мықты талшықты материалдан жасалады. Қамырдың қанмен қамтамасыз етілуі нашар болғандықтан, буын жарақаттарының сауығуы ұзаққа созылады.
Иіндер
Сырлар - бұлшық еттерді сүйекке, кеміршекке немесе басқа да tendons жалғаушы тіндер. Олар қатты соққыны сіңіруге ықпал етеді, жылқының денесін қолдауға қажет және бұлшықеттерден пайда болатын күшті қозғалыс түріне айналдырады. Тендондар флексорлар (буынды иілгіш) немесе экстенсорлар (буынды созу) болып бөлінеді. Алайда, кейбір суырлар бірнеше буындарды иілгіштеп, екіншісін созады (мысалы, артқы аяқтың иілгіш суырлары фетлок, пастерн және табут буынын иілгіштеп, бірақ хок буынын созады). Бұл жағдайда, суырлар (және оларға байланысты бұлшық еттер) олардың ең дистальді әрекеті (сандық иілу) үшін аталады. Жасушада бұлшықеттер фибробластардан пайда болады, олар бұлшықет өскен сайын тығыз жиналады. Тендондар дамыған сайын, олар түйіндік ұлпаның негізгі құрылымдық ақуызы болып табылатын коллагенді түзеді. Тендондар сүйектің ілгері шығып тұрған жеріне жақын өткенде, оларды сұйықтыққа толы синовиялық құрылым, я бұлт қабығы немесе бурса деп аталатын қап қорғайды. Егер бұлшық еттерге аса күш жұмсалса, олар оңай зақымдалады, бұл ауыр, мүмкін мансабы аяқталатын жарақатқа әкелуі мүмкін. Тендинит көбінесе сапырылатын немесе секіріп жүретін жоғары өнімділіктегі жылқыларда байқалады. Тендон зақымдалған кезде сауығу процесі баяу жүреді, өйткені тендонның қанмен қамтамасыз етілуі нашар, бұл тендонға қоректік заттар мен оттегі жеткізуді азайтады. Бірде суырқа зақымдалғанда, суырқа әрқашан әлсіз болады, өйткені коллаген талшықтары мықты сызықтық үлгіге қарағанда кездейсоқ орналасуға бейім. Тендонның ішіндегі жарақат ұлпасы, сондай-ақ, тендонның зақымдалған бөлігіндегі жалпы иілділікті төмендетеді, бұл көршілес зақымдалмаған ұлпаға жүктемені арттырады.
Бұлшықет жүйесі
Бұлшықет жиырылатын кезде, ол бір суырды тартады, ал бұл суырдың сүйектерін қозғалтып, қозғалтуға әсер етеді. Бұлшықеттер, әдетте, бір-біріне қарсы келетін жұптарға орналасады ("анатагонисттер"), біреуі буындарды иілгіш (флексорлық бұлшықет), екіншісі созылатын (экстенсорлық бұлшықет). Сондықтан бұлшық еттің бірі жұптас бұлшық еттің бірімен тартылып, буын дұрыс иілу үшін оның бір бөлігі сергітуі керек. Бұлшықет бірнеше бұлшықет түйіндерінен тұрады, ал бұлшықет түйіндері бұлшықет талшықтарынан тұрады. Бұлшық еттерде актин мен миозиннің әсерінен жиырылатын миофибриллер бар. Бұлшықет оның суырғысы мен сүйекті жалғауларымен бірге созылушы немесе иілуші бірлікті құрайды.
Тыныс алу жүйесі мен иіс
Жылқының тыныс алу жүйесі мұрын, жұтқыншақ, кеуде, көкжелте, диафрагма және өкпеден тұрады. Сонымен қатар, мұрынның көз жасын шығару жолы мен синустар мұрынға қосылады. Жылқының тыныс алу жүйесі жануарға дем алуға мүмкіндік берумен қатар, оның иіс сезу қабілеті (шеу сезу қабілеті) мен қарым-қатынаста маңызды. Жұмсақ ауыз қуысы, жұтқыншақ ауыз қуысынан (ауыз қуысы) жабады, бірақ жұтқан кезде ғана. Бұл атқа тамақты жұтудан аулақ болуға көмектеседі, сонымен қатар, ат ауыз арқылы тыныс алуы мүмкін емес дегенді білдіреді. Осы себепті жылқылар терморегуляция әдісі ретінде де дем ала алмайды. Equus тұқымдасының де тыныс алу жүйесінің бірегей бөлігі бар, ол гутуральдық қап деп аталады, ол құлаққап қабығында ауа қысымын теңестіреді деп есептеледі. Ол жамбас астынан төмен, жамбас аралығында орналасқан.
Қан айналым жүйесі
Жылқының қан айналымы жүйесі салмағы орташа төрт камералы жүректі, қан мен қан тамырларын қамтиды. Оның негізгі мақсаты - қанды бүкіл денеде айналдырып, тіндерге оттегі мен қоректік заттарды жеткізу және осы тіндерден қалдықтарды жою. Қап (аттың аяқ астындағы V пішінді бөлікті қоса алғанда) қан айналымы жүйесінің өте маңызды бөлігі болып табылады. Ат тырнаққа салмақ түсіргенде тырнақ қабырғасы сыртқа қарай итеріп, бақаны қысады, қанды бақадан, цифрлық жапсырмадан және тырнақтың қабырғаларынан шығарады. Қаптың салмағы төмендеп кеткенде, қысымның азаюы қанды аяққа қайта тартады. Бұл әрбір аяқтың соңында қанды сорғылаудың қосымша жүйесін жасайды. Бұл әсердің бір бөлігі жылқыны аяқ кигізген кезде жоғалуы мүмкін (топырақтың қабырғасының кеңеюі мен жиырылуын жою және бақаны жерден жоғары көтеру).
Көз
Жылқының көзі құрлықтағы сүтқоректілердің ішіндегі ең үлкен көздерінің бірі. Жылқының көзі бас сүйегінің бір жағына орналасқан, ол жыртқыш жануардың көзіне ұқсас. Жылқының кең монокулярлы көру өрісі бар, сондай-ақ жақсы көріс өткірлігі бар. Жылқының екі түсті көру қабілеті бар, ол адам баласының қызыл-жасыл түстерге көз жеткізбеуіне ұқсайды. Жылқының көру қабілеті оның мінез-құлқымен тығыз байланысты болғандықтан, оны ұстап, жаттықтыру кезінде оның көру қабілеті ескеріледі.
Есту
Жылқының есту қабілеті жақсы, ол адамнан жоғары, ал құлақтың екі жағы 180°-ға дейін айналуы мүмкін, бұл оның басын қозғалтпай-ақ 360° есту қабілетін береді. Көбінесе жылқының көзі құлағымен бір бағытта қарайды.