Кіріспе

Ежелгі санскрит медицина жинағы Сушрута Самхита () - медицина мен хирургияға арналған ежелгі санскрит мәтіні және ежелгі әлемнен сақталған осы тақырыптағы ең маңызды трактаттардың бірі. Сушрутаның жинағы - Аюрведаның (Үндістанның дәстүрлі медицинасы) негізгі мәтіндерінің бірі, сонымен қатар, Шарака Самхита, Бела Самхита және Боуэр қолжазбасының медициналық бөліктері. Бұл - ежелгі Үндістаннан сақталып қалған медицина саласына қатысты екі негізгі индуистік мәтіннің бірі. Сушрутасамхита тарихи маңызы зор, өйткені онда хирургиялық жаттығулар, құралдар мен процедураларды сипаттайтын тарихи ерекше тараулар бар, олар әлі күнге дейін хирургияның заманауи ғылымымен ұштасады. Сушрута Самхитаның ең көне пальма жапырақтарынан жасалған қолжазбаларының бірі Непалдың Кайзер кітапханасында сақталған.

Күні

Сушрутасамхитаның күні туралы ең егжей-тегжейлі және кеңінен қарастыру Мюленбельдтің Үнді медицина әдебиетінің тарихында (1999-2002) жарияланған. Мюленбельд Сушрутасамхита - бәлкім, бірнеше тарихи қабатты қамтитын еңбек, оның құрамын б.з.д. соңғы ғасырларда бастаған болуы мүмкін және қазіргі кезде сақталған түрінде басқа автордың алғашқы бес бөлімін редакциялап, ұзақ, соңғы бөлімін "Уттаратратра" деп толықтырған. Сушрута самхита ғалымдарға белгілі болған (фл. 300 500), бұл қазіргі заманға дейін сақталған шығарманың соңғы нұсқасы. Сушрутасамхитаның ғылыми тұжырымындағы Үндістан ғылымының тарихшылары Рэй, Гупта және Рой Мюленбельдтің пікірімен бірдей келесі көзқарасты атап өтті:"Үндістан Ұлттық ғылым институтының хронология комитеті (Proceedings, 1952) біздің заманымыздың үшінші-төртінші ғасыры Нагарджунаның Сушрута Самхитаны қайта қарауының күні ретінде қабылдануы мүмкін деген пікірде болды, бұл Даллананың түсіндірмесіне негіз болды. "Жоғарыда келтірілген пікір Үнді медицинасы мен санскрит әдебиеті тарихын зерттейтін университет ғалымдарының арасында ортақ пікір болып табылады.

Хоернльдің пікірі

Өкінішке орай, оның кейінгі әсерін ескере отырып, бір ғасыр бұрын ғалым Рудольф Хорнл (1841 1918) б.з.д. бірінші мыңжылдықтың ортасынан бастап Сатапатта Брахмананың авторы Сушрутаның ілімдерін білгендіктен, Сушрутаның ілімдерін Сатапатта Брахмананың құрастыру күніне негіздеу керек деп ұсынды. Брахмананың құрау мерзімі анық емес, бірақ ол шамамен б.з.д. Өкінішке орай, Хоернлдің 600-жылғы Сушрутасамхита туралы күні өткен ғасырда көптеген аралас зерттеулерге қарамастан, кеңінен және сынсыз келтіріледі. Алайда, одан әрі зерттеулер жүргізілгендіктен, көптеген ғалымдар бұл еңбектің жасалу мерзімі туралы көбірек ойланған пікірлерін жариялады, ал бұл көптеген пікірлерді Мюленбельд өзінің "Индияның медициналық әдебиетінің тарихы" деген еңбегінде жинақтады. Хронология мәселесінің басты бөлігі - Сушрутасамхитаның бірнеше адамның еңбегі екендігі. Қолжазбалардағы және ортағасырлық түсіндірмешілердің ішкі дәстүрі Сушрутасамхитаның ескі нұсқасы 15 бөлімнен тұратындығын, ал алтыншы бөлімін кейінірек автор қосып кеткенін анықтайды. Алайда біздің қолымыздағы ең көне қолжазбаларда Уттара тантра деп аталатын алтыншы бөлім бар. Қолжазбаларды жазушылар әдетте бүкіл шығарманы "Сушрутасамхита Уттара тантрасымен бірге" деп атайды, бұл бес + бір композиция ретінде танылған идеяны нығайтады.

Хронологияға қатысты таңдамалы көзқарастар

Жоғарыда айтылғандай, көптеген ғалымдар Сушрутасамхитаның қалыптасуы мен даталануы туралы болжамдар ұсынды. "танулы" деген мағынаны білдіретін қосымша сөз) мәтінде автор ретінде аталған, ол кейінгі қолжазбаларда және баспа басылымдарында өзінің гуру Диводасаның ілімін баяндайтын ретінде ұсынылған. Бұл есімді адам ертедегі мәтіндерде, мысалы буддалық Джатакаларда, Каши (Варанаси) мектебінде оқыған және Варанасиде де өмір сүрген дәрігер болған, б.з.д. Сушрута санамхита дәстүрімен тығыз байланысты Сушрута есімі туралы ең алғашқы белгілі мәлімет Боуэр қолжазбасында (біздің заманымыздың 4-ші немесе 5-ші ғасыры), онда Сушрута Гималаяда тұратын он дананың бірі ретінде саналады. Рао 1985 жылы түпнұсқалық "қабаттың" авторы "ақсақал Сушрута" (Врддха Сушрута) болды деп болжады, бірақ бұл есім ерте санскрит әдебиетінде еш жерде кездеспейді. Раоның айтуынша, бұл мәтінді ғасырлар өткен соң "басқа бір Сушрута, содан кейін Нагарджуна өңдеген, содан кейін оған қосымша ретінде Уттара тантрасы қосылған". Индуизмнің Нараяна, Хари, Брахма, Рудра, Индра және басқа да құдайларын атап өтеді, индуизмнің жазбаларына, атап айтқанда Ведаларға сілтеме жасайды және кейбір жағдайларда пациенттің емдеу және сауығу процесінің бөлігі ретінде жаттығу, серуендеу және "Ведаларды үнемі зерттеуді" ұсынады. Мәтінде Самкхья және басқа да индуистік философиялық мектептер терминологиясы қолданылады. Стивен Энглер "Сушрута Самхита" және "Карака Самхита" кітаптарында діни идеялар бар, - дейді ол, - содан кейін "Ведалық элементтер шегінен тыс қалдыруға тым маңызды" деп қорытынды жасайды. Бұл идеялар индуистік жазба орындарында кең таралған терминдер мен метафораларды қолдануды қамтиды Ведалар, және ежелгі индуистік мәтіндерде кездесетін теориялар желісі бойынша Карма, өзіндік (Атман) және Брахман (метафизикалық шындық) теориясын енгізу. Алайда, Энглер мәтінге тағы бір идеялар қабаты кіреді, онда эмпирикалық рационалды идеялар діни идеялармен бәсекелесе немесе ынтымақтасады. Энглердің зерттеуінен кейін қазіргі ғалымдар "діни" мен "эмпирикалық рационалды" айырмашылығын енді пайдалы талдамалық айырмашылық ретінде тастап кетті. Бұл мәтін буддалық ықпалға ие болуы мүмкін, өйткені Нагарджуна есімді редактор Махаяна буддасы атақты тұлғасы ма екендігі туралы көптеген тарихи сұрақтар көтерді. Зысктың айтуынша, ежелгі буддалық медициналық мәтіндер Сушрута мен Карака Самхитадан айтарлықтай ерекшеленеді. Мысалы, Карака мен Сушрута кейбір жағдайларда Дхупананы (тұндыруды), емдеудің бір класында от пен сілтімен күйдіруді және жараларды емдеудің алғашқы қадамы ретінде қанды жіберуді ұсынады. Бұл әдістерді Будданың пали тіліндегі жазбаларында еш жерде аталмаған. Сол сияқты, дәрілік шайырлар (лаксалар) тізімі Сушрута мен пали мәтіндерінің арасында әртүрлі, кейбір топтар мүлдем аталмаған. Сушрута мен Карака жақын болса да, бұл мәтіндерде кездесетін көптеген аурулар мен олардың емделу жолдары пали мәтіндерінде кездеспейді. Жалпы, Зиск буддалық медициналық мәтіндер Каракаға қарағанда Сушрутаға жақын екенін айтады және оның зерттеуінде Сушрута Самхита, бәлкім, б.з.д. Клиффорд әсері өзара болған болуы мүмкін деп мәлімдейді, буддалық медициналық практика өзінің ежелгі дәстүрінде буддалық монахтар орденінен тыс Будданың алдын ала белгілеген және буддалық мәтін Будданы индуистік құдайлардың орнына мадақтайды. Әртүрлі үнді діндерінің арасындағы медициналық дәстүрлердің өзара әсері, Сушрута самхитаның қабаттарының тарихы әлі күнге дейін түсініксіз, үлкен және қиын зерттеу проблемасы болып табылады. Сушрута индустар дәстүрінде Дханвантаридің ұрпағы, мифтік медицина құдайы, немесе Варанасидегі Дханвантаридің баяндамасынан білім алған адам ретінде құрметпен ұсталады. Баспа басылымдары Бомбей, Калькутта және басқа да баспа орталықтарында басылымдар дайындалған кезде қолжазбалардың шағын жиынтығына негізделген, кейде үш немесе төрт қолжазба ғана. Бірақ бұл Сушрута самхитаның қазіргі заманға дейін сақталған көптеген қолжазба нұсқаларын жеткілікті түрде білдірмейді. Сушрутасамхитаның барлық баспа нұсқалары бүгінгі күні бар 230-дан астам қолжазбаның он пайызынан аспайды. Бұл қолжазбалар бүгінде Үндістан мен шетелдегі кітапханаларда сақталған. Бұл еңбектің екі жүзден астам қолжазбалары бар, ал Сушрута самхитаның сын басылымы әлі дайындалмаған.

Мазмұны

"Сушрута" жинағы - ежелгі медицинаның ең маңызды еңбектерінің бірі.

Алдын алу немесе емдеу

Типтонның айтуынша, Сушрута дәрігердің аурудың алдын алу үшін де, емдеу үшін де күш салуы керек дейді. Сушрутаның айтуынша, аурудың алдын алудың маңызды құралы - дене шынықтыру және гигиеналық іс-әрекеттер. Сондай-ақ, бұл мақалада күшті дене жаттығудың зиянды болуы мүмкін екені айтылып, мұндай шамадан тыс жаттығулардан аулақ болу керектігі ескертіледі. Сушрутаның айтуынша, тұрақты түрде дене шынықтырумен айналысу адамның ауруларға және дене әлсіреуіне төзімділігін арттырады. Сушрута аурулардың алдын алу туралы "Шлокалар" жазған.

Адамның қаңқасы

Сушрута Самхитада, Хорнлдің аудармасына сәйкес, "Аюрведа профессоры үш жүз алпыс сүйек туралы айтады, бірақ Шаля Шастра (хирургиялық ғылым) туралы кітаптар үш жүзді ғана біледі" деп жазылған. Содан кейін мәтінде 300-дің жалпы саны келесідей тізімделеді: 120 аяқ-қолда (мысалы, қол, аяқ), 117 жамбас аймағында, бүйірлерде, арқада, ішке және кеудеде, ал 63 - мойында және одан жоғары. Содан кейін мәтінде осы субтоталдар эмпирикалық түрде қалай тексерілгені түсіндіріледі. Талқылау барысында көрініс тапқандай, Үндістанның салт-дәстүрі ой-пікірдің әртүрлілігін дамытты, Сушрута мектебі өз тұжырымдарына келді және Атрея Карака дәстүрінен ерекшеленді. Сушрутаның остеологиялық жүйесі, дейді Хоернл, гомология қағидасына сәйкес келеді, онда дене мен мүшелер өзін-өзі айналайтын және әртүрлі симметриялық осьтерде сәйкес келетін болып көрінеді. Екі мектепте сүйектер санының айырмашылығы, бір жағынан, Charaka Samhita-ның жиынында отыз екі тіс ошағы бар, ал олардың кеміршекті сүйек ретінде қалай және қашан санауға қатысты пікірлері әртүрлі (екісі де қазіргі медициналық практикадан айырмашылығы, кеміршекті сүйек ретінде санайды).

Хирургиялық операция

"Сушрута" жинағы хирургияға қатысты әдісі мен талқылаулары үшін медицина тарихының маманданбаған дереккөздерінде жақсы танымал. Оқушы ауру немесе дене мүшесіне ұқсас заттарды қолдана отырып жаттығу жасауы керек. Мысалы, Pushpaphala (кваша, Cucurbita maxima), Alabu (бутылкалық қымыз, Lagenaria vulgaris), Trapusha (бұта, Cucumis pubescens), сұйықтықтар салынған былғары қаптар мен өлген жануарлардың көк қуысын зерттеу ұсынылады. Ежелгі мәтінде, Менон мен Хаберман, геморройды алып тастау, ампутация, пластикалық, ринопластикалық, офтальмологиялық, литотомиялық және акушерлік процедуралар сипатталған. Сондай-ақ, бет жағындағы теріден алынған жапырақтарды пайдалану арқылы мұрынның (ринопластика) қайта құрылуы сипатталады. Лабиопластика да самахитада көп көңіл бөлінген.

Дәрілік шөптер

Сушрута Самхита, санскрит медицинасымен байланысты классиктер Аттарваведа және Чарак Самхитамен бірге 700-ден астам дәрілік шөптерді сипаттайды.