Кіріспе

Грек-Бактрия патшасы және Евфидемид әулетінің негізін қалаушы Евфидем I (грекше: Εὐθύδημος, Euthydemos) шамамен б.з.б. 260 – б.з.б. 200/195 жылдары өмір сүрген. Ол бастапқыда Согдияның сатрапы болған, бірақ б.з.б. 224 жылы Диодот II-ден билікті тартып алған деп есептеледі. Әдеби дереккөздер, әсіресе Полибий, оның және оның ұлы Деметрийдің б.з.б. 209-дан 206 жылдарға дейін Селевкид патшасы Антиох III-нің басқындығына қалай қарсылық көрсеткенін баяндайды. Евфидем Бактрия аумағын Согдияға дейін кеңейтіп, Темір қақпадағы Дербент қабырғасы сияқты бірнеше бекіністер салды және көп көлемде монета шығарды.

Өмірбаян

Евфидим Иониядағы Магнезиялардың бірінен шыққан Иониялық грек еді, бірақ қайсысы екені белгісіз (Маэандр Магнезиясы немесе Сипилум Магнезиясы), және Страбон мен Полибийдің мәліметінше, ол Деметрий I-нің әкесі болды. Уильям Вудторп Тарн Евфидимді Антимах немесе Аполодот деп аталған грек генералының ұлы деп ұсынды, ол шамамен б.з.д. 295 жылы туған, және оны Софиттың ұлы деп есептеді, сондай-ақ ол Грек-Бактрия патшасы Диодот II-нің қарындасымен үйленген.

Селевкидтер империясымен соғыс

208 жылға дейін оның билігі туралы көп мәлімет белгілі емес, ол Антиох III Ұлының шабуылына ұшырады, оған Арий өзенінің жағалауында (Арий шайқасы), қазіргі Херирудта қарсы тұруға тырысты. 10 000 атты әскерге басшылық еткенімен, Евфидем бастапқыда Арий шайқасында жеңіліске ұшырады. Полибий сондай-ақ Евфидемнің Антиох III-пен бейбітшілік туралы келісімге келгенін, ол алғашқы көтерілісшіл Диодоттың ұрпақтарын құлатып, қорғаныс шараларының арқасында Орталық Азияны көшпелі тайпалардың шабуылдарынан сақтап отырғанын айтады. Соғыс барлығы үш жылға созылды, ал Селевкид әскері кеткеннен кейін мемлекет шабуылдан жылдам қалпына келген сияқты. Евфидемнің қайтысы шамамен б.з.д. 200 жылға немесе 195 жылға жуық деп есептеледі. Оның орнын Оңтүстік Азияның солтүстік-батыс аймақтарына жорық жасаған Димитрий басты.

Ақша шығару

Евфидем "А" және "В" деп аталатын екі монета соғу орындасында алтын, күміс және қоладан монеталар соқты. Ол өзінің барлық ізбасарларынан әлдеқайда көп монета шығарды және Евкратид I-ге дейін (шамамен б.з.б. 170 – 145 ж.б.) алтын номиналы бар соңғы Греко-Бактрия монетасы болды. Евфидемнің алтын және күміс монеталары аттикалық салмақ стандарты бойынша соғылған, салмағы шамамен 16.13 г және барлығы бірдей негізгі дизайға ие. Аверсте оның бейнесі профильде, сақалсыз, көкектей шашымен және диадемамен бейнеленген. Бұл иконография эллинистік патшаларға тән, түп нұсқасы Ұлы Александрдың бейнелерінен шыққан. Реверсте жалаңаш Геракл, тасқа отырған, таяғын жанындағы тасқа немесе тізесіне тіреген, ал астында ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΕΥΘΥΔΗΜΟΥ ("Евфидем патша") деген жазу орналасқан. Геракл Бактрияда Александр Македонскиймен байланысты танымал құдай болған, бірақ бұл реверс түрі Евфидемнің туған қаласы Магнезияның жанындағы Кіші Азиядағы Селевкидтердің соққан монеталарына өте ұқсас. Геракл Евфидемнің тікелей ізбасарлары Димитрий мен Евфидем II-нің монеталарында да кездеседі. Аверстегі портреттің төрт түрлі нұсқасы бар, бұл монета соғу шеберлеріне берілген әртүрлі үлгілерді көрсетеді. Біріншісі – «идеалдандырылған» портрет, ол оны жас немесе орта жастағы адам ретінде бейнелейді, өте үлкен көздері, қабағы жоғары көтерілген, ұзын мұрыны және ілгері шығыңқы жағы бар, диадемасы өте кең. Жалпы келбеті Диодот I-нің монеталарындағы бейнесіне өте ұқсас. Екіншісінде ол биік, ірі бетті және ауыр жауырықтары бар, көзі кішкентай, ал диадемасы әлдеқайда тар. Үшінші портрет ұқсас, бірақ маңдайындағы шашы жартылай шеңберлерден тұратын стильде бейнеленген. Соңында, төртінші портрет стилінде Евфидем өте үлкен жауырықтары бар қарт адам ретінде бейнеленген, шашы да диадемамен табиғи түрде үйлеседі. Портрет 1-нің нұсқасы ең ерте, ал 4-нің нұсқасы ең соңғы, және бұл монеталар Евфидемнің ұзақ билік ету кезеңінде қартаюын көрсетеді деп жорылған. Алайда, Саймон Гленн бұл түрлер портреттеудің «идеалдандырылудан» «табиғилануға» қарай өзгеруін көрсетеді дейді, ал бірінші үш түрдегі жас айырмашылықтары өте субъективті екенін атап өтті. Бұл веризмге қарай бұрылыс эллинистік патшалардың әдеттегі иконографиясынан едәуір айырмашылықты білдіреді, олардың монеталарында жасына қарамастан, жас және идеалданған бейнеде бейнеленген. Портрет 4-нің нұсқасы Торлония коллекциясындағы римдік кезеңдегі бюстпен салыстырылды, және 1894 жылы Ян Сикс (көркем өнер тарихшысы) оны «Торлония Евфидемі» деп аталатын Евфидемнің бюсі деп анықтады. Бұл сәйкестендіруге Р.Р.Р. Смит қарсылық білдірді, ол бюсті Рим республикасының генералы деп санайды.

Салыстырмалы хронология

Ертедегі Диодотидтің және Эвфидемнің ізбасарларының ақшалары сияқты, монограммалар мен қалыптардың байланысы бағалы металл ақшаларын екі монетаханаға бөлуге мүмкіндік береді, олар бір уақытта ақша шығаратын. "Монетахана А" екі түрлі монограмманы қолданады: бірі - тік сызықпен екіге бөлінген теңқабырлы үшбұрыш түрінде, үшбұрыштың бұрыштарынан екі қысқа тік сызықтар төмен түседі, екіншісі - Π ішіндегі Α әрпі. "Монетахана С" деп аталатын нәрсе "Монетахана В" екені дәлелденді. Фрэнк Холт пен Брайан Критт "Монетахана В" патшалықтың астанасы Бактрамен байланыстырады. Холт "Монетахана А" Ай Хануммен байланыстырады, ал Критт Ай Ханумның жанындағы басқа жерді артық көреді. Саймон Гленн "біз екі монетахананың орналасқан жерін білмейміз" деп атап өтеді және Ай Ханумда монетахана болған-болмағаны да белгісіз. Ең ертедегі ақшалар 1-ші типті бейнелеуді пайдаланады және 6 сағаттық қалып осын (яғни, аверстің жоғарғы жағы реверстің төменгі жағымен сәйкес келеді) пайдаланады. "Монетахана А"-дағы I топтағы (A1-A10) ақшалар күміс тетрадрахмалар, драхмалар және гемидрахмалардан тұрады; олар екі монограмманың біреуін, сондай-ақ ΤΙ, ΑΝ, Α, Ν әріптерін немесе монограммасыз қолданады. Бұл қосымша әріптер ақша соғу үшін қолданылған нақты алтын партиясына сілтеме жасауы мүмкін. Бұл шығарылымның ортасында "Монетахана А" 12 сағаттық қалып осынға (яғни, аверстің жоғарғы жағы реверстің жоғарғы жағымен сәйкес келеді) ауысады. "Монетахана А"-дағы I топ осы өзгерістен кейін де жалғасады. "Монетахана В" ("I топ") ақшалары алтын статерлерді (шамамен 8,27 г), сондай-ақ күміс тетрадрахмалар мен драхмалардың аз санын құрайды, барлық үш монограмма қолданылады. Алтын статерлердің кейбіреулері "Антиох" есімімен соғылған Диодотид ақшаларымен байланысты, бірақ байланысты ақшалар қазіргі заманда жасалған жалған ақша болуы мүмкін. "Монетахана В"-дағы бұл ақшалар II топты (CR1-CR3) құрайды, ол алтын және күміс тетрадрахмалардан тұрады, бейнелеуі 1-ші типте (бірақ кейбір ерекшеліктері 3-ші типтің бейнесіне ұқсас). Бұл ақшалардың көпшілігі үшбұрышты монограммамен бірге Η әрпін пайдаланады. Келесі кезең екінші бейнелеу түрін енгізумен басталады. "Монетахана А"-дағы II топ (A11-A14) осы кезеңде тек тетрадрахмалар соғылды, олардың барлығы екіге бөлінген үшбұрышты монограммамен, кейде Ν немесе Α әріптерімен бірге. "Монетахана В"-да бұл шығарылым III топтан (CR4) тұрады, ол алтын және күміс тетрадрахмалардан тұрады, монограммасы Ρ, Η және Α әріптерінен құралған. Бұл "Монетахана В"-дағы 12 сағаттық қалып осынды қолданатын бірінші шығарылымнан кейін келеді, IV топ (B13), ол тек тетрадрахмалардан тұрады, олардың барлығы ΡΚ монограммасымен және бұрынғыдан әлдеқайда көп санда соғылған. Үшінші бейнелеу түрі, тек "Монетахана В"-да енгізілген, V топты (B14-B15) сипаттайды, ол тетрадрахмалар мен драхмалардан тұрады. "Монетахана А"-да 4-ші бейнелеу түрінің енгізілуі III топтың (A16-A17) басталуымен және "Монетахана В"-ның V тобынан үлгіленген алтын октадрахмамен (A15) белгіленеді, ол 32,73 г салмақты бір данасынан белгілі. Бұл шығарылым әдетте Антиох III-тің б.з.д. 206 жылы Бактра қамалын аяқтауымен байланысты. III топ "Монетахана А"-дағы бұрынғы шығарылымдардан әлдеқайда кішіді және Эвфидемнің билігінде "Монетахана А" шығарған соңғы шығарылым болып табылады. "Монетахана В"-да 4-ші бейнелеу түрінің енгізілуі VI және VII топтардың (B17) ірі шығарылымымен бірге жүреді.

Қоладан жасалған ақша

Евфидем бағалы металлдан монеталар шығарып қана қоймай, қоладан да монеталар шығарған. Олардың көбінің аверсінде Геркулес деп саналатын сақалды еркек басы бейнеленген, ал реверсінде жылқы суреті және "ΒΑΣΙΛΕΩΣ ΕΥΘΥΔΗΜΟΥ" ("Евфидем патшасы") деген жазу бар. Алғашқы монеталардың қалың, бейімделген жиектері бар (Диодотидтердің қола монеталары сияқты) және монограммалары жоқ. Бұл монеталар төрт түрлі номиналда шығарылды, қазіргі ғалымдар оларды екі бірлік (5,26-11,82 г), бір бірлік (2,95-5,07 г), жарты бірлік (1,47-2,28 г) және төрттен бір бірлік (0,76-0,79 г) деп атайды. Кейбір төрттен бірліктердің реверсінде жылқы басы немесе үш тіс бар, әдеттегі суреттің орнына. Кейінірек шығарылған монеталардың қаптамасы жұқарақ және тегіс. Бұл қола монеталар екі, бір және жарты номиналмен соғылды. Көпшілігінде монограммалар жоқ, бірақ кейбіреулерінде Mint B-дегі IV-VII топтарымен байланысты ΡΚ символы, ал тағы басқаларында үш тіс, ΔΙ әрпімен белгіленген зәкір немесе Е әрпі бар. Зәкір Селевкид әулетінің маңызды символдарының бірі болса, ΔΙ Селевкидтер қолданған монограмма, сондықтан Холт оны Евфидемнің б.з.д. 206 жылы Антиох III-мен жасаған келісімін еске түсіру ретінде түсіндірген. Саймон Гленн бұл тұжырымға күмәнмен қарайды, зәкірді және басқа да белгілерді бақылау таңбалары ретінде қарастырады, бірақ зәкірдің Антиох III-тің Бактрияда шығарған монеталары мен зәкір қоласы арасындағы "ортақ өндіріс процесін" білдіруі мүмкін деген пікірді де қолдайды.

Өлімнен кейін жасалған монеталар

Евфидимнің аты кейінгі патшалар Агатокл мен Антимах І шығарған "тегі" монеталарында да кездеседі. Бұл монеталарда ол "Құдай" (Теос) деген патшалық атақпен бейнеленген; ол бұл атақты тірі кезінде қолданды ма, әлде Агатокл оған берді ме, белгісіз. Оның монеталарын Орталық Азияның көшпелі тайпалары оның қайтысынан кейін ондаған жылдар бойы құлдыратып жасады; осы құлдыраулар өңдеуінің қарапайымдылығына байланысты "жабайы" деп аталады. Лионнет бұл монеталардың б.з.д. II ғасырдың ортасында Юэчжилердің Грек-Бактрия патшалығын қиратуынан қашқан адамдар жасаған болуы мүмкін деген пікірді келтіреді.

Торлония Эутидемус

"Торлония Евтидем" немесе "Албани Евтидем" бюсті, қазір Римдегі Торлония жинағында сақталады, бірақ бұрын Вилла Альбани жинағына тиесілі болған. Монеталардағы оның бейнесімен ұқсастығына байланысты, бұл бюст Бактриялық билеуші Евтидемнің мүсіні болуы мүмкін деген ұсыныс жиі айтылады. Мүсіннің стилі Елендік дәуірінен гөрі, Республика дәуірінің стиліне көбірек сәйкес келеді. Мүсіндегі кең қапталды қалпақтың стилі де Елендік дәуірдегі каусиядан мүлдем өзгеше.