Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Арменияның тарихи аймағы Арзанен (Ἀρζανηνή) немесе Агдзник – ежелгі Армения патшалығының оңтүстік-батысындағы тарихи аймақ. Ол Арменияның төрт бидахшысының бірімен басқарылды, бидахшылар патшадан кейінгі ең жоғары дәрежелі ақсүйектер болып, патшалықтың шекаралық аймақтарында билік жүргізді. Аймақтың болжамды астанасы Арзен қаласындағы бекініс болды. Тигран Ұлының билігі кезінде бұл аймақ қысқа мерзімге Арменияның астанасы болды, ол бұл жерде өзінің атымен аталған Тигранокерта қаласын салды. 298 жылғы Нисибис бейбіт шартынан кейін Арзанен Рим империясының тікелей бағынысына өтті. Шамамен 371 жылы ол қысқа мерзімге Арменияның бақылауына қайтарылды, бірақ 387 жылы Арменияның бөлінуінен кейін көп ұзамай қайтадан жоғалды.
Historical region in Armenia
Arzanene (Ἀρζανηνή) or Aghdznik was a historical region in the southwest of the ancient kingdom of Armenia. It was ruled by one of the four [[Bidaxsh (bidakhsh, vitaxa) of Armenia, the highest ranking nobles below the king who ruled over the kingdom's border regions. Its probable capital was the fortress city of Arzen. The region briefly became home to the capital of Armenia during the reign of Tigranes the Great, who built his namesake city Tigranocerta there. Arzanene was placed under the direct suzerainty of the Roman Empire after the Peace of Nisibis in 298. It was briefly brought back under Armenian control c. 371 but was soon lost again following the partition of Armenia in 387.
Атауы
Жалпы, Арзаннаның грек-римдік атауы Арзан қаласынан (армян тілінде Арзн немесе Агзн) шыққан деп саналады, бұл қала провинцияның астанасы болған болуы мүмкін. Бұл атау Жаңа Ассирия және Урарту жазуларындағы Алзи немесе Алше есімдерімен байланыстырылады және армян тіліне жатпайды.
It is generally agreed the Greco Roman name of Arzanene is derived from the city of Arzan (Arzn or Aghzn in Armenian), which was probably the capital of the province. The name is identified with the Alzi or Alše mentioned in Neo Assyrian and Urartian inscriptions and is of non Armenian origin.
Тарих
Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Арзанен Ассирия және Урарту клинопись жазбаларында айтылған Алзи немесе Алше мемлекетінің орналасқан жері болуы мүмкін. Оны Урарту патшалығы (б.з.д. 9-6 ғасырлар) жаулап алды, содан кейін Медтердің және одан кейін Ахеменид империясының бақылауына өтті. Ахеменидтер билігі кезінде Арзанен Армения сатрапиясына кірді. Парсы патша жолы осы провинциядан өтті. 330 жылы Ұлы Ескендір Ахеменид империясын басып алғаннан кейін Арзанен Оронтидтер әулеті билеген Армения патшалығының құрамына кірді. Арзаненнің жергілікті билеушілері ассириялық патшалық тегінен шыққандарын мәлімдеді, бірақ олар, көбінесе, Оронтид әулетінің бір тармағы болған. Армения өзінің ең үлкен аумағына жеткен Ұлы Тигранның тұсында Арзанен оның қысқа мерзімді империясының орталығы болды, жаңа астанасы Тигранокерта осы жерде салынды. Арзаненнің бдещхутыны, мүмкін, Тигран тұсында Месопотамиядан болатын шапқыншылықтан Арменияны қорғау үшін құрылған. Арзаненнің бдеашхы лауазымы Арменияның Арсакид әулеті кезінде және аймақ Армениядан жоғалғаннан кейін, кем дегенде 5 ғасырдың ортасына дейін сақталды. 298 жылы Нисибис бейбіт шартының нәтижесінде Арзаненнің барлық бдещхутыны Рим империясының билігіне қарады. Дегенмен, 5 ғасырдың армян тарихшысы Византиялық Фауст (3-кітап, 8-тарау) 330 жылдары Арзаненнің бдеашхы Армения патшасының вассалы болғанын айтады, Туманов бұл римдіктер Арзаненді армян билігінде қалдырғанының дәлелі деп санайды. 330 жылдары Арзаненнің бдеашхы Бакур Сасани империясына қашуға тырысты, бірақ шайқаста қаза тапты, нәтижесінде провинция Рим (немесе Рим-Армян) бақылауында қалды. Император Жовиан 363 жылы Юлианның парсы жорылысынан кейін жасалған бейбіт келісімге сәйкес, Арзаненге қатысты билікті парсыларға беруге мәжбүр болды. Византиялық Фауст (5-кітап, 16-тарау) Арзаненді Армения патшасы Паптың тұсында 371 жылы Мушег Мамиконян қайтарып алған провинциялардың арасында атайды. 387 жылғы Ацилизен бейбіт шартынан кейін Арзанен Рим мен Сасани империясы арасында бөлінді (көп бөлігі парсыларға кетті), ал 591 жылға дейін рим-сасани шекарасы провинцияның батыс бөлігінен өтті. 450-451 жылдардағы армян көтерілісі кезінде армян көтерілісшілері Арзаненнің бдеашхына шетелдік билеуші ретінде жүгінді; бұл Арзаненнің кез келген бдеашхының классикалық дереккөздерде соңғы рет аталған уақыты. 591 жылы Арзаненнің барлық аумағы Византия империясына қосылды. Тигранокертаның қираған жерінде римдіктер Мартирополис немесе Нпркерт деп аталған жаңа қала салды. 640 жылы араб генералы Ияд ибн Ганм Арзаненге Сириядан шабуыл жасады. Арабтар Арменияны басып алғаннан кейін көптеген араб тайпалары Арзаненге, әсіресе жазық жерлерге қоныстанды. Армян халқы 1915 жылғы армян геноцидіне дейін аймақтың таулы бөліктерінде қалды. Арзанене кейін 9 ғасырда Зураид әулеті тұсында шағын араб әмірлігі болды. 10 ғасырда аймақ Хамданидтердің бақылауына өтті. Араб басшысы Хамдум 962 жылы Арзаненді және Амидті жаулап алды. 963 жылы Хамдумның әпкесі, есімі түпнұсқа дереккөздерде көрсетілмеген, аймақты он жыл бойы басқарды. 1045 жылдан кейін ол Византия, Селжүк, Моңғол және Осман түріктерінің бақылауына түсті. Көп жылдар бойы Сасун армяндары жартылай тәуелсіз мәртебеге ие болды және Осман билігімен күресті; белгілі шайқастар - Сасун қарсыласы (1894) және 1915 жылғы Сасун қарсыласы.
In the first half of the first millennium BCE, Arzanene may have been the location of the state of Alzi or Alše mentioned in Assyrian and Urartian cuneiform inscriptions. It was conquered by the Kingdom of Urartu (c. 9th–6th centuries BCE), then came under the control of the Medes and soon after passed to the Achaemenid Empire. Under Achaemenid rule, Arzanene was included in the Satrapy of Armenia. The Persian Royal Road passed through the province. After the conquest of the Achaemenid Empire by Alexander the Great in 330 BCE, Arzanene became a part of the Armenian kingdom ruled by the Orontid dynasty. The local princes of Arzanene claimed Assyrian royal origin, but in all likelihood they were originally a branch of the Orontid dynasty. During the reign of Tigranes the Great, under whom Armenia reached its greatest territorial extent, Arzanene became the center of his short lived empire as the location of the new capital of Tigranocerta. It was probably under Tigranes that the bdeshkhut’iwn of Arzanene was established to defend Armenia from an invasion from Mesopotamia. The office of the bdeashkh of Arzanene continued to exist under the Arsacid dynasty of Armenia and after the region was lost by Armenia, until at least the mid 5th century. In 298 AD, the entire bdeshkhut’iwn of Arzanene came under the suzerainty of the Roman Empire as a result of the Peace of Nisibis. However, the 5th century Armenian historian Faustus of Byzantium (Book 3, Chapter 8) still speaks of the bdeashkh of Arzanene as a vassal of the king of Armenia in the 330s, which Toumanoff accepts as evidence that the Romans had effectively left Arzanene under Armenian suzerainty. In the 330s, bdeashkh Bakur of Arzanene attempted to defect to the Sasanian Empire, but was killed in battle and the province consequently remained under Roman (or Roman Armenian) control. The emperor Jovian was forced to give up suzerainty over Arzanene to the Persians according to the peace treaty signed in 363 after Julian's failed Persian expedition. Faustus of Byzantium (Book 5, Chapter 16) names Arzanene among the provinces reconquered for Armenia by Mushegh Mamikonian c. 371, during the reign of King Pap. After the Peace of Acilisene of 387, Arzanene was divided between Rome and the Sasanian Empire (with most of it going to the Persians), and until 591 the Roman Sasanian border passed through the western part of the province. During the Armenian rebellion of 450–451 against the Sasanian Empire, the Armenian rebels appealed to the bdeashkh of Arzanene as a foreign ruler; this is the last time that any bdeashkh of Arzanene is mentioned in the classical sources. By 591, all of Arzanene had been annexed by the Byzantine Empire. On the ruins of Tigranocerta, the Romans built a new city named Martyropolis or Np’rkert. In c. 640, the Arab general Iyad ibn Ghanm invaded Arzanene from Syria. Following the Arab conquest of Armenia, many Arab tribes settled in Arzanene, especially in the lowlands. The Armenian population remained in the mountainous parts of the region until the Armenian genocide in 1915. Arzanene was later a small Arab emirate under the Zurarid dynasty in the 9th century. In the 10th century the area fell under Hamdanid control. Hamdum, an Arab chief, conquered Arzanene and Amid around 962. In 963 a sister of Hamdum, whose name is not given in the original sources, governed the region for ten years. After 1045 it fell successively under Byzantine, Seljuk, Mongol and Ottoman Turkish control. For many years the Armenians of Sasun maintained a semi independent status and fought the Ottoman authorities; well known battles are the Sasun Resistance (1894) and Sasun resistance in 1915.
Халық саны
Арзаненнің нақты этникалық құрамы белгісіз. Николас Адонцтың сөзіне қарағанда, оның халқы аралас "армян-сириялық" болған. Плиний Ескі Азони деген халықты еске алады, ал Роберт Хьюсен бұл *Арзони сөзінің қате жазылуы екенін айтады, бұл Арзанен халқының жеке этникалық топ құрағанын көрсетеді. Хьюсеннің пікірінше, армяндар Арзаненге ерте қоныстанған болуы мүмкін, бірақ "негізгі тұрғындардың көп бөлігі семит тілінде сөйлеген болуы ықтимал". Араб үкімдігі кезінде Арзаненге араб және күрд тайпалары қоныстанды, бірақ армян халқының маңызды бөлігі (бір дереккөзге сәйкес, армяндардың абсолютті көпшілігі) армян геноцидіне дейін сол жерде қалды.
The exact ethnic composition of Arzanene is not known. According to Nicholas Adontz, its population was mixed "Armeno Syrian." Pliny the Elder refers to a people called the Azoni, which Robert Hewsen believes to be a misspelling of *Arzoni, apparently referring to the people of Arzanene as if forming a distinct ethnic group. In Hewsen's view, Armenians must have settled in Arzanene early on but "it is likely that the basic population had remained essentially semitic speaking." Under Arab rule Arzanene became heavily settled by Arab and Kurdish tribes, but a significant Armenian element (according to one source, an absolute majority of Armenians) remained there until the Armenian genocide.