Кіріспе

Арменияның тарихи аймағы Арзанен (Ἀρζανηνή) немесе Агдзник – ежелгі Армения патшалығының оңтүстік-батысындағы тарихи аймақ. Ол Арменияның төрт бидахшысының бірімен басқарылды, бидахшылар патшадан кейінгі ең жоғары дәрежелі ақсүйектер болып, патшалықтың шекаралық аймақтарында билік жүргізді. Аймақтың болжамды астанасы Арзен қаласындағы бекініс болды. Тигран Ұлының билігі кезінде бұл аймақ қысқа мерзімге Арменияның астанасы болды, ол бұл жерде өзінің атымен аталған Тигранокерта қаласын салды. 298 жылғы Нисибис бейбіт шартынан кейін Арзанен Рим империясының тікелей бағынысына өтті. Шамамен 371 жылы ол қысқа мерзімге Арменияның бақылауына қайтарылды, бірақ 387 жылы Арменияның бөлінуінен кейін көп ұзамай қайтадан жоғалды.

Атауы

Жалпы, Арзаннаның грек-римдік атауы Арзан қаласынан (армян тілінде Арзн немесе Агзн) шыққан деп саналады, бұл қала провинцияның астанасы болған болуы мүмкін. Бұл атау Жаңа Ассирия және Урарту жазуларындағы Алзи немесе Алше есімдерімен байланыстырылады және армян тіліне жатпайды.

Тарих

Б.з.д. бірінші мыңжылдықтың бірінші жартысында Арзанен Ассирия және Урарту клинопись жазбаларында айтылған Алзи немесе Алше мемлекетінің орналасқан жері болуы мүмкін. Оны Урарту патшалығы (б.з.д. 9-6 ғасырлар) жаулап алды, содан кейін Медтердің және одан кейін Ахеменид империясының бақылауына өтті. Ахеменидтер билігі кезінде Арзанен Армения сатрапиясына кірді. Парсы патша жолы осы провинциядан өтті. 330 жылы Ұлы Ескендір Ахеменид империясын басып алғаннан кейін Арзанен Оронтидтер әулеті билеген Армения патшалығының құрамына кірді. Арзаненнің жергілікті билеушілері ассириялық патшалық тегінен шыққандарын мәлімдеді, бірақ олар, көбінесе, Оронтид әулетінің бір тармағы болған. Армения өзінің ең үлкен аумағына жеткен Ұлы Тигранның тұсында Арзанен оның қысқа мерзімді империясының орталығы болды, жаңа астанасы Тигранокерта осы жерде салынды. Арзаненнің бдещхутыны, мүмкін, Тигран тұсында Месопотамиядан болатын шапқыншылықтан Арменияны қорғау үшін құрылған. Арзаненнің бдеашхы лауазымы Арменияның Арсакид әулеті кезінде және аймақ Армениядан жоғалғаннан кейін, кем дегенде 5 ғасырдың ортасына дейін сақталды. 298 жылы Нисибис бейбіт шартының нәтижесінде Арзаненнің барлық бдещхутыны Рим империясының билігіне қарады. Дегенмен, 5 ғасырдың армян тарихшысы Византиялық Фауст (3-кітап, 8-тарау) 330 жылдары Арзаненнің бдеашхы Армения патшасының вассалы болғанын айтады, Туманов бұл римдіктер Арзаненді армян билігінде қалдырғанының дәлелі деп санайды. 330 жылдары Арзаненнің бдеашхы Бакур Сасани империясына қашуға тырысты, бірақ шайқаста қаза тапты, нәтижесінде провинция Рим (немесе Рим-Армян) бақылауында қалды. Император Жовиан 363 жылы Юлианның парсы жорылысынан кейін жасалған бейбіт келісімге сәйкес, Арзаненге қатысты билікті парсыларға беруге мәжбүр болды. Византиялық Фауст (5-кітап, 16-тарау) Арзаненді Армения патшасы Паптың тұсында 371 жылы Мушег Мамиконян қайтарып алған провинциялардың арасында атайды. 387 жылғы Ацилизен бейбіт шартынан кейін Арзанен Рим мен Сасани империясы арасында бөлінді (көп бөлігі парсыларға кетті), ал 591 жылға дейін рим-сасани шекарасы провинцияның батыс бөлігінен өтті. 450-451 жылдардағы армян көтерілісі кезінде армян көтерілісшілері Арзаненнің бдеашхына шетелдік билеуші ретінде жүгінді; бұл Арзаненнің кез келген бдеашхының классикалық дереккөздерде соңғы рет аталған уақыты. 591 жылы Арзаненнің барлық аумағы Византия империясына қосылды. Тигранокертаның қираған жерінде римдіктер Мартирополис немесе Нпркерт деп аталған жаңа қала салды. 640 жылы араб генералы Ияд ибн Ганм Арзаненге Сириядан шабуыл жасады. Арабтар Арменияны басып алғаннан кейін көптеген араб тайпалары Арзаненге, әсіресе жазық жерлерге қоныстанды. Армян халқы 1915 жылғы армян геноцидіне дейін аймақтың таулы бөліктерінде қалды. Арзанене кейін 9 ғасырда Зураид әулеті тұсында шағын араб әмірлігі болды. 10 ғасырда аймақ Хамданидтердің бақылауына өтті. Араб басшысы Хамдум 962 жылы Арзаненді және Амидті жаулап алды. 963 жылы Хамдумның әпкесі, есімі түпнұсқа дереккөздерде көрсетілмеген, аймақты он жыл бойы басқарды. 1045 жылдан кейін ол Византия, Селжүк, Моңғол және Осман түріктерінің бақылауына түсті. Көп жылдар бойы Сасун армяндары жартылай тәуелсіз мәртебеге ие болды және Осман билігімен күресті; белгілі шайқастар - Сасун қарсыласы (1894) және 1915 жылғы Сасун қарсыласы.

Халық саны

Арзаненнің нақты этникалық құрамы белгісіз. Николас Адонцтың сөзіне қарағанда, оның халқы аралас "армян-сириялық" болған. Плиний Ескі Азони деген халықты еске алады, ал Роберт Хьюсен бұл *Арзони сөзінің қате жазылуы екенін айтады, бұл Арзанен халқының жеке этникалық топ құрағанын көрсетеді. Хьюсеннің пікірінше, армяндар Арзаненге ерте қоныстанған болуы мүмкін, бірақ "негізгі тұрғындардың көп бөлігі семит тілінде сөйлеген болуы ықтимал". Араб үкімдігі кезінде Арзаненге араб және күрд тайпалары қоныстанды, бірақ армян халқының маңызды бөлігі (бір дереккөзге сәйкес, армяндардың абсолютті көпшілігі) армян геноцидіне дейін сол жерде қалды.