Кіріспе

36 әділ адам
Тзадиким Нистарим ("жасырын әділдер") немесе Ламед Вав Тзадиким ("36 әділ адам"), көбінесе Ламед Вавниктер деп қысқартылады, яһуди мистикасының түбінде жатқан 36 әділ адамды көрсетеді. Жеке тұлға - Цаддик Нистар.

Ашылған және жасырылған әділдер

Баал Шем Тов «жасырын 36 адал адам бар, сондай-ақ ашық 36 адал адам бар» деп жазған. Мидраш («Көпті адалдыққа бастаратындар мәңгіге жұлдыздар сияқты болады») деген сөздерге түсіндірме беріп, былай дейді: «Жұлдыздар кейде көрініп, кейде жасырылады, адал адамдар да солай. Жұлдыздардың санын санау мүмкін емес, сондықтан адал адамдардың да санын санау мүмкін емес», бұл әлемде 36-дан әлдеқайда көп екенін көрсетеді.

Олардың мақсаты

Таңқыр хасидтік иудаизм, сондай-ақ иудаизмнің басқа да бағыттары, өмірлік мақсаты Құдайдың алдында адамзаттың мақсатын ақтауға бағытталған отыз алты адал адамның бар екеніне сендіреді. Яһуди дәстүрі бойынша, олардың кім екені бір-біріне белгісіз, және егер олардың біреуі өзінің нағыз мақсатын түсінсе, оны ешқашан мойындамайды: Ламед Вав Цаддикимдер Нистарим ("жасырылғандар") деп те аталады. Халық әңгімелерінде олар өздері таңған жасырыннан шығып, мистикалық күштері арқылы қоршаған жауларынан қуғынға ұшыраған халыққа төнген апаттарды болдырмайды. Олар өздерінің міндетін орындағаннан кейін бірден беймәлімдікке оралып, бұрыннан оларға көп таныс емес яһуди қауымдастығында қайтадан "жасырынып" қалады. Диаспораға шашырап кеткен ламед вавниктер бір-бірімен таныс емес. Өте сирек жағдайларда олардың біреуі кездейсоқ "табылады", мұндай жағдайда олардың кім екенінің құпиясы ашылмауы керек. Ламед вавниктер өздерінің 36-ның бірі екенін білмейді. Шындығында, егер біреу өзін 36-ның бірі деп жарияласа, ол олардың мұндай емес екенін дәлелдейді. 36-ның әрқайсысы анаваның ("көркем мінездің") үлгісі болғандықтан, мұндай қасиетке ие болу өзін ерекше адалдардың қатарында деп жариялауға кедергі келтіреді. 36 адам өзін 36-ның бірі деп санауға тым қарапайым.

Танымал мәдениетте

1880 жылғы Авром Голдфаденнің "Екі Куни Лемл" пьесасында Пинксель Куни Лемлдің, оның қызы Каролинаға белгіленген адамның, мінез-құлқы мен қабілетіндегі құпия өзгерістерге байланысты "ламед вовник" екенін болжайды. Шын мәнінде, бұл Каролинаның сүйіктісі Макс, ол Куни Лемл кейпінде үйге қайта-қайта кіріп келеді. Ханс Рефиштің "Никель және 36 әділ" атты пьесасы – 3 актілі комедия (1925). Хорхе Луис Борхес өзінің "Қиялға салынған жандар кітабында" (1957–1969) "Ламед Вуфниктер" туралы жазба жазған. 1959 жылы Андре Шварц Барттың "Соңғы әділ" романында Леви отбасының әрбір ұрпағында Ламед Вовтың әділ адамы тағайындалады. Олардың мұрасы сегіз ғасырдан астам уақыт бойы сақталған. Бастапқы французша атауы – Le Dernier des Justes. 1984 жылы Гари Дженнингстің "Жолаушы" романында Марко Полоны 36-шы адам кезең-кезеңмен өлімнен құтқарады. Құтқарушының кім екені ешқашан нақты айтылмайды, және ол әділдердің біреуінен артық болуы мүмкін. 1991 жылғы "Үш қыркүйек пен бір қаңтар" санында Нил Гайманның "The Sandman" комиксінен алынған өлім Джошуа Нортонның жанына былай дейді: "әлем 36 тірі қасиеттілердің арқасында тұрады дейді – 36 өзімшіл ерлер мен әйелдер. Олардың арқасында әлем әлі де өмір сүруде. Олар осы дүниенің құпия патшалары мен патшайымдары" деп, оның Цадикимдердің бірі болғанын айтады. 1998 жылғы "Круиз" деректі фильмінде фильмнің тақырыбы, Манхэттеннің Gray Line екі қабатты автобустарының тур гиді Тим "Speed" Левич, Ламед Вовник болып табылады. 1999 жылы Дипак Чопраның "Жұрақ иелері: роман" романында Ламед Вав бейнеленген, олардың бірі Құдайға опасыздық жасап, жаңа Мәсіх болып көрінеді. 1999 жылы Джоди Пикольттің "Keeping Faith" романында басты кейіпкер Фейт Уайт рабби Соломонның Ламед Вовникінің бірі деп есептеледі. 2001 жылы Вернер Герцогтың "Жеңілмейтін" фильмінде еврейлік күшті адам Зише Брейтбарттың (яғни Зигмунд Брейтбарттың) өмірі туралы ойдан шығарылған баяндамада Берлиндегі раввин Зишеге (Жоуко Ахола ойнады) әлемдегі азапты сезінетін 36 әділ адамның бірі болуы мүмкін екенін айтады. 2003 жылы Майкл Ханеке түсірген "Волк уақыты" фильмі 36-ға сілтеме жасайды, екінші реттік кейіпкер олардың бірі екеніне нұсқайды. 2005 жылы Николь Краустың "Сүйіспеншілік тарихы" романында Альманың ағасы Птица өзін әлемдегі 36 ерекше адамның бірі – Ламед Вовник деп санайды. 2006 жылы Сэм Борнның "Адилеттілер" атты құпия триллер романы әділдердің бірінен соң бірі өлтірілуі мен олардың қылмыстарын шешумен айналысады. 2007 жылы Майкл Чабонның "Идиш полиция қызметкерлерінің одағы" романында детектив Лэндсманның ісі, оның басты кейіпкері, Цадик Хадор болуы мүмкін кісі өлтіру құрбандығын қамтиды. Джилл Грегори мен Карен Тинторидің 2007 жылғы "Ата-аналар кітабы" романы – бұл әлемнің 36 ламед вувникпен тұруы керектігін үйрететін каббаланың нақты қағидаларына негізделген триллер. 2008 жылы телефильмде "Сотта Құдай" Аушвицтегі раввинді 36 тұтқынның бірі деп жариялайды. 2009 жылы Коен ағайындыларының "Жұмысшыл адам" фильмінде жерлеу рәсімі кезінде раввин айтқан мақтау сөзінде қайтыс болған Сай Абельман "Ламед Вавник" болған болуы мүмкін деп аталады. 2009 жылы Колум Макканнның "Ұлы әлем айналып жүрсін" романында "Бірінші кітаптың" баяндаушысы колледжде оқып жүрген кезінде "отыз алты жасырын әулие" туралы аңыз естуін және өзінің христиан бауыры Кориганның іс-әрекеттерін әулиелердің бірімен салыстыратынын айтады. 2012 жылғы "Touch" телехикаясында, 1-ші маусым, 9-шы серия, "Сфералар музыкасы" Джейкоб "Джейк" Бом, өз жолында жүргендердің азаптарын құпия түрде сезінетін және олардың тағдырын оңтайлы реттеуді мақсат ететін мылқау бала, хасидтік адам "Ламед Вав Цадиким" ретінде танылады. "Touch" сериалының екінші маусымында Джейк пен ерекше қабілеттері бар басқа адамдар 36-ның мүшелері ретінде аталады; эпизодтар бойы олар өздерінің мүмкіндіктері үшін пайдаланылады және оларды тым көп күш ұстайды деп сенетін адам аңшылыққа шығады. Соңғы бөлімде Кабала мен 36-шы аңыздың мистикалық тамыры қарастырылады. 2013 жылы Тед Деккердің "Eyes Wide Open" романында 36 – бұл "Project Showdown" деп аталатын балалар тобы. Жетімдерді христиан монахтары жарық жолын ұстануға тәрбиеледі, Жерді жаңа дәуірге қайтару үшін. 2016 жылы "Transparent" телехикаясының 3-ші маусымы, 5-ші бөлімі "Ой, қасиетті түн" сериясында раввин Ракель Файн жарық шам ұстап, Хинэйге келгендерге әлемнің әділдігін қолдап отырған 36 адамның кім болуы мүмкін екендігі туралы әңгімелейді. "Бұл 36 адам кімдер? Біз білмейміз. Тіпті 36-сы да білмей... Сондықтан қандай сабақ бар? Сабақ – біз бір-бірімізге олай болуы мүмкін екеніндей қарау. Немесе кім біледі? Сіз қазір біреуінің қасында тұрып жатырсыз шығар." 2017 жылы "Kevin (Probably) Saves the World" телехикаясында басты кейіпкер басқа 35-ті тауып бастауға тиіс әділ жан ретінде таңдалады.