Кіріспе

Баск өнерінің импровизациялық поэзиясы Бертсоларица немесе бертсоларизм - баск тілінде әр түрлі әуендер мен рифмдеу үлгілеріне сәйкес импровизациялық композицияланған әндерді ән айту өнері. Берцо әр түрлі жағдайларда құралуы мүмкін, бірақ әдетте бір немесе бірнеше bertsolaris сахнада осы мақсат үшін ұйымдастырылған іс-шарада немесе шоу ретінде, құрмет көрсету рәсімдерінде, пайдалы түскі және кешкі ас кезінде, достарымен немесе жарыста орындалады. Мұндай ән айтылатын композиция "берцо" деп аталады, оны әндейтін адам "берцолари" деп аталады, ал "берцо" шығармасын жазу өнері баск тілінде "берцоларица" деп аталады. Дәстүрлі түрде бұл әндерді ерлер шырқаған, бірақ қазіргі кезде жас әйелдер саны артып келеді. Әдетте баск терминдері испан және француз тілдерінде қолданылады, бірақ испан терминдері versolarismo және bertsolarismo және француз терминдері bertsularisme (Зубероан bertsularitza), bertsolarisme және versification де қолданылады.

Бертсо

Берцо екі негізгі құрамдас бөліктен тұрады: өздігінен шыққан өлең және оны әнге қосатын әуен. Қазіргі танымал bertsolari Xabier Amuriza оны bertso-да былайша анықтады: Берцо үшін метрдің көптеген түрлі түрлері бар, бірақ жиі кездесетіндердің 4-і zortziko txiki "сегіздің кіші", zortziko handi "сегіздің үлкені", hamarreko txiki "онның кіші" және hamarreko handi "онның үлкені". Зортзико тикидің мысалы - З. Андонегидің "Айтордың ежелгі тілі" атты "Айторрен Изкунц Зарра" атты bertso-ның бірінші строфасы. Зортзико txiki "сегіздің кіші" деп аталады, өйткені бірінші lerro немесе "жолда" 7 ойнак немесе "силлаб" (сөзбе-сөз "аяқ" деп аталады), содан кейін келесі жолда 6 сылтау болады. Мұндай сызықтар жұбын puntu, "нүкте" деп атайды, жалпы алғанда 4 puntu (немесе 8 сызық) zortziko txiki-де бір строфаны құрайды. Рифм 6 буынды жолдармен орындалады. Ал zortziko handi-де бірінші жолға 10 сөз тіркесі, екіншісіне 8 сөз тіркесі қосылады. "Hamareko txiki" мен "Hamareko handi" тек қана жолдар санымен ерекшеленеді, олардың саны 8-ден 10-ға дейін. Рифмдегі қателік пото деп аталады.

Музыка

Берцоны ән айту үшін қолданылуы мүмкін көптеген әуендер бар, олар бір кездері халық мәдениетіне еніп, өздерін қалыптастырған дәстүрлі әндерден туындайды. Алайда олардың барлығы да ертіп жүрмейтін.

Тақырыптар

Берцода кез келген тақырып болуы мүмкін, әлемдік саясаттың кез келген түрі, секс туралы күлкілі пікірталасқа дейін. Қазіргі кезде ең көп қолданылатын тақырып - саясат. Бертсолярлар қазіргі қоғамның жағдайын сынға алады. Мысалы, bertsolari-дан 17 жастағы қыз болып ойнауды сұрауы мүмкін, ол таңғы сағат 3-те үйіне келіп, үйінің кілтін жоғалтып алғанын және есікті қоңырау шалуға тиіс екенін түсінеді. Бертсолариске екі отбасы мүшесінің арасындағы пікірталасты құрастыру немесе бір тақырыпты философиялық тұрғыдан қарастыру қажет болуы мүмкін. Аудитория мен төрешілер әзіл-сықақты ақындық құндылықпен тең бағалайды.

Тіл

Берцо әрқашан баск тілінде айтылады. Бұл негізінен ауызша өнер түрі болғандықтан, әрберцолари өз диалектісін еркін қолданады және Стандартты баск тілін қолдану талабы жоқ. Осы себепті, берцо басылымдарында қолданылатын орфографиялық және грамматикалық формалар диалекттік формаларды орналастыру үшін тіпті бүгінгі таңда да стандартты тілден алыстайды. Мысалы, h батыс диалектілерінде үнсіз, сондықтан ол әдетте сол диалектілердің ескі берцоларында жазылмайды, ал ll және ñ стандартты баск тілінен гөрі жиі қолданылады; және ü Сулетин берцосының мәтіндерінде кездеседі. Бұл сөздердің диалекттік түрлерін қолдану орынды тармақты табуды жеңілдетеді. Мысалы, Этхаунның "Urz' aphal bat" атты bertso-сы оның туған Сулетин диалектісінде жазылған. Егер бұл қазіргі стандартты баск тілінде берілген болса, онда ол түбегейлі өзгеріп қана қоймай, сонымен қатар bertso-ның сөздік құрылымын бұзады: Zuberoan Standard Basque Translation Ürz'aphal bat badügü herrian tristerik Pagauso bat badugu herrian tristerik Бізде үйде қайғылы орман көгершіні бар Nigarrez ari düzü kaloian barnetik Negarrez ari da kaiolan barnetik Ол қақпақтан жылап жатыр Bere lagün maitiaz beit' izan ützirik lagun Bere maiteaz baita izan izan utzirik Сүйікті достарынан айырылып қалған Kuntsola ezazie ziek adiskidik. Консола езазуе zuek адикидейак. Достар, көңіл бөліңдерші.

18 ғасырдың аяғы

15 ғасырдың соңынан бергі bertso әндерінің және ұқсас bertso өлеңдерінің ("kopla zaharrak") жазба үлгілері бар, мысалы, Soule-да ұрпақтан ұрпаққа ауызша беріліп отырған bertso әңгімелері, Бискайдің жерлеу рәсімдеріндегі bertso әндерінің куәлігі. Бұл дәстүрдің қаншалықты көне екені белгісіз, бірақ bertsolaritza-ның қазіргі заманғы жазылған тарихы 19 ғасырдың басына жатады. Бертсолярлар көбінесе сауатсыз адамдар болған, олар бейресми жағдайларда өнер көрсеткен. Олар өздерін ақын ретінде немесе ресми мекеме ретінде қарастырмады. Алайда, олар өте танымал болды және адамдар көбінесе олардың берцоларын есте сақтады. Бұл кезеңдегі ең танымал bertsolaris-тің көбісі орталық Гипускоа провинциясынан келді. Олардың ішіндегі ең алғашқы және ең танымал Фернандо Бенгоэксеа Алтуна болды. Ол көбінесе "Амескетадан шыққан Пернандо" деп аталатын, әрі сүйікті бацсоляр және арамшөпші. Баск тарихындағы дүрбелең кезеңмен тұспа-тұс келген (Карлистік соғыс, Бірінші және Екінші дүниежүзілік соғыс, Испаниядағы Азамат соғысы, Франконың Испаниясы) берцолар қазіргі мәселелер мен оқиғалар туралы ойланудың танымал тәсілі болды. Берцоны ауызша берудің пайдасы бар деп саналған, бірақ "берцо қағаздары" осы кезеңде танымал болды және бүгінгі күні осы ерте берцо туралы негізгі ақпарат көзі болып табылады. Олар Карл соғыстары кезінде бір саяси позицияны немесе басқасын қолдаудың тиімді құралы бола алды, мысалы, Муньягоррирен берцок.

Тсиританың кезеңі және соғыстан кейінгі кезең

Испанияда Азамат соғысына дейін екі түрлі bertsolari бөліне бастады, eskolatuak, "оқыған" bertsolaris жазулы баск әдебиетін білетіндер, және eskolatu gabeak, "оқымаған" bertsolariak, олар сауатты емес, мысалы Txirrita. Бастыларын, мысалы, Басариді баск ұлтшыл теоретигі Айцол көтермелеп, қолдады, ақырында испан ұлтшыл күштері 1936 жылғы әскери көтерілісте азаптап өлтірді. Ол 1935 жылы өткен алғашқы ірі чемпионаттың және одан кейінгі 1936 жылғы басылымның нақты қозғаушы күші болды, ал Испанияның Азамат соғысы ұлттық чемпионаттарды 1960 жылға дейін тоқтатты. Азамат соғысы (1936-1937 ж. Баск елінде) басталғаннан кейін баск мәдениетінің танылуының барлық жетістіктері тоқтады. Репрессия мен аштық спектакльдерді төменгі деңгейдегі оқиғаларға, негізінен достар мен отбасы ортасына түсірді, өйткені жаңа франкистік билік бұл мәдени іс-әрекетті күдікпен қарады.

Әлеуметтік бағдарлау

1950 жылдары қатаң режим ашылған кезде, облыстық чемпионаттармен қатар сахнадағы қойылымдар өткізіле бастады, ал bertsolaritza көпшілік назарына түсті. Бұл кезеңде Испанияның Баск елінен Лопатэги мен Аспиллага, Францияның Баск елінен Маттин мен Хальбадор жұптарын атап өту керек. 1967 жылы Сан-Себастьян қаласында айтыс-тартысқа толы ұлттық чемпионат өтті, онда шығыс (француз) және батыс диалекттері арасындағы тілдік алшақтық туралы тартыстар шықты (сайысқа қатысушы Узтапид пен Хальбадор).

Жаңа bertsolaritza-ның пайда болуы

1980 жылға дейін Сан-Себастьян қаласында ұлттық чемпионаттар өткізілген жоқ. Бұл жолы импровизациялық поэзияның мерекелік кездесуіне 10 000-ға жуық адам қатысты, онда жаңа түрдегі bertsolari пайда болды, Xabier Amuriza, ол баск тілін және (тұмсақта) bertsoos жасау тәсілін әдепті түрде қайта үйренді, бұған дейін туылған bertsolaris-ке қарағанда. Жаңа әншілердің жаңа ұрпақтары пайда болды, мысалы, 1986 жылғы ұлттық чемпионаттың финалына қатысқан жас Джон Сарасуа. 90-шы жылдары білімді жаңа ұрпақ назарға түсті, Зараутцтан келген Андони Эганя ескі мектептің негізінен ауылдағы білімсіз немесе жартылай білімді bertsolaris мен жаңа білімді қалалық жастар арасындағы ұрпақ алшақтығын жойды. Жаңа bertsolaris көбірек техникалық және қоғамдағы барлық мәселелерді шеше алатын болды, жас қыздар да ерекшеленіп бастады. Бұдан басқа, әсіресе 2000-шы жылдары жас bertsolaris сахнада қалудың орнына, формалар мен хип-хоп немесе театр қойылымдары сияқты жаңа үрдістерге ашуға алаңдаушылық білдіреді. Бүгінде чемпионаттар провинциялық және ұлттық деңгейде өткізіледі. Олар қайтадан басталғаннан бері, олар барған сайын көпшілікке тартылған және белгілі бір bertsolaris танымалдылығы, дәстүрлі баск мәдениетін дамытуға жаңаша күш салу 80-жылдардан бері бұл дәстүрді жаңаратты, ал басқа халықаралық экстемпоранды өлең дәстүрлеріне жақындауға және әртүрлі өнер салаларын араластыруға тырысуда. Бүгінгі таңда көптеген жастар басктар жерінің барлық 7 провинциясында бар ересектерге арналған баск мектептерінің бірінде немесе мектеп пәнінің бірі ретінде bertsolaritza оқу мүмкіндігіне ие. 2009 жылдың 13 желтоқсанында Бильбао көрмелер орталығында (BEC) 4 жылда бір рет өткізілетін Бас немесе Ұлттық байқау (Txapelketa Nagusia) өтті, оған 15 000 адам қатысты. Бертсоларица тарихында алғаш рет әйел Майален Луянбио финалда жас Аметс Арзалусқа қарсы күресіп, жеңімпаз атанды. Осылайша, ол 1993 жылдан бері төрт рет үздік үздік жарыстың жеңімпазы болған Андони Эганядан txapela (немесе жеңімпаздың beret) алды. Баск теледидары чемпионаттарды үнемі трансляциялайды және 1988 жылдан бері өткізіліп келе жатқан Hitzetik Hortzera сияқты bertsolaritza туралы бағдарламалары бар.

Наварра және Француздық Баск елі

Наварра мен Солтүстік провинциялар да bertsolari дәстүрінің қайта өркендеуіне қатыса бастады, бірақ кейбір айқын айырмашылықтармен, негізінен әлеуметтік-лингвистикалық мәселелерге байланысты. Баск тілі автономиялық қоғамдастықта салыстырмалы түрде мықты позицияға ие болса, басқа провинцияларда баск тілінің таралуы мен қолданылуы әлсіреген, әсіресе солтүстікте. Бұл жерде бауырлас бауырлас Мартин Треку (Маттин) мен Фернандо Аир (Хальбадор) (1981 және 1976) қайтыс болғаннан кейін бауырлас бауырлас дәстүрі жоғалып кетті. Наварраның солтүстігінде барсолярлар да аз болды, Маноло Арозена сияқты кейбір елеулі ерекшеліктермен. Сонымен қатар, Баск елінің осы бөліктеріндегі дәстүр өлеңнің техникалық аспектілерін (әсіресе өлеңді) азайтып, экстемпоранды әнге жақын нысандарды қабылдады. 90-шы жылдары bertsolaritza Наварраның солтүстігінде практиканы ұнататын жастардың арқасында жаңа өмір сүру қабілетін көрсете бастады, ал ғасырдың басында солтүстік провинцияларда баск тіліндегі мектептерде сабақтан тыс іс-әрекет ретінде bertso үйренуді орнату арқылы bertsolaritza дәстүрін қалпына келтіруге бағытталған күш-жігер жасалды. Бұл мектептерден шыққан жаңа bertsolaris батыс провинцияларының басым bertso әдет-ғұрыптарын ұстанады. Кейбір жас bertsolaris-тің шеберлігін атап өту керек, мысалы, Сустрай Колина немесе Аметс Арзаллус (Лабордтан). Наварраның шекаралас аймақтарымен және жақын маңдағы Лабоурдпен тығыз байланысы бар Оиарцун қаласының барссо мектебі барссолар дәстүрін қолдаудағы маңызды рөл атқарды.

Тхапельката Нагусия

Облыстық деңгейден жоғары Euskal Herriko Bertsolari Txapelketa Nagusia немесе "Баск елінің Ұлы Бертсолари чемпионаты" бар. Бұл 1935 жылдан бері өткізіліп келеді (Екінші дүниежүзілік соғыс пен Испанияның Азамат соғысына байланысты елеулі үзілістермен) және финалды бастағанға дейін жергілікті және өңірлік жарыстарды қамтиды.

Майален Лужанбио

2009 жылы Майален Луянбио Зугасти бірінші әйел чемпион атанды. Оның жеке тапсырмасы былай болды: Майлен, сен дәрігерсің. Сіздер аурухананың дәлізінде екі балаға арналған дөңгелек арба жарысын ұйымдастырып жатқандарын көріп тұрсыздар. 2017 және 2022 жылдары ол екінші және үшінші рет жеңіп, үш рет жеңіп алған жалғыз әйел атанды.

Белгілі Бертсоларис

Тарихи bertsolaris-тің көпшілігі, әдетте, олардың атымен емес, әулет үйінен немесе фермасынан шыққан лақап атымен белгілі болды.

Ұқсас дәстүрлер

Басқа мәдениеттерде bertsolaritza сияқты әнделген экстенсорлық өлеңдер дәстүрі бар. Олардың арасында австриялық-бавариялық Gstanzl, итальяндық импровизатори және сардиниялық mutos (оның ішінде аралдың әртүрлі бөліктерінде mutettus, repentina немесе ottada деп те аталады). Қазіргі уақытта bertsolaris Аргентинаның payadores және Кубаның décimas испан тілінің дәстүрлерімен байланыс орнатқан. Әнші Фермин Мугуруза барццо-хоппен тәжірибе жүргізді, барццо мен рэп музыкасынан сурет салған.