Кіріспе

ЖІӨ = жан басына шаққандағы = $1,425 (номиналды, 2023) (2007 ж. бағалау) Күнделікті 1,90 доллардан төмен 22,0% (2014) Күнделікті 3,20 доллардан төмен 65,9% (2014) Күнделікті 5,50 доллардан төмен 91,8% (2014) Gini = 28,7 (2014 ж.) HDI = Еңбек = 581,000 (2022 ж.т.) Жұмыссыздық деңгейі = 1,79% (2022 ж.) Орташа жалпы жалақы = Орташа таза жалақы = Өнеркәсіп = Баспа, сабын жасау, қолөнер, тоқыма маталар. EDBR = 181-ші (2020 жыл) Экспорт = 60 миллион доллар (2020 жыл) Экспорттық тауарлар = шикі мұнай, табиғи газ, кофе, түрлі көкөністер, темір сынықтары. Экспорттық серіктестер = Импорт = $850 млн (2020 ж.) Импорттық тауарлар = тазартылған мұнай, автомобильдер, цемент, жүк тасушы көліктер, мотоциклдер. Импорттық серіктестер = Тізім: 39% 27% 10% 5% 3% (2019) Адам даму индексі бойынша 140-шы орында, бұл адам дамуының орташа деңгейін көрсетеді. Халықтың 20% жұмыссыз, ал 52,9%-ы күн сайын 1,25 доллардан кем ақшамен өмір сүреді. 2010 жылғы санақ бойынша жиналған мәліметтерге сәйкес, қалалық үй шаруашылықтарының 87,7% және ауылдық үй шаруашылықтарының 18,9% электр қуатына ие, жалпы орташа көрсеткіш 36,7% құрайды.

Ауыл шаруашылығы

Ауыл шаруашылығы саласында Шығыс Тимордың еңбекке қабілетті халқының 80% жұмыс істейді. 2009 жылы Шығыс Тиморда 67 000 шаруалық үй кофе өсірді, олардың көп бөлігі кедей отбасылар еді. Отбасылардың 66% осы күнкөріс қызметтерінен біршама көмек алады, бірақ елдің өзі жететін тамақ өндірмейді, сондықтан импортқа тәуелді. Мұнайдан кейін екінші ірі экспорт тауары – кофе, ол жылына шамамен 10 миллион долларлық кіріс әкеледі. 2012 жылы 9 000 тонна кофе, 108 тонна даршын және 161 тонна какао жиналды, бұл елді әлемде кофе өндіруші елдердің 40-шы, даршын өндіруші елдердің 6-шы және какао өндіруші елдердің 50-ші орнына қойды. 2019 жылы 186 тонна какао бұршағы өндірілді және ел 48-ші орында болды.

Мұнай және газ

Португалияның колониялық әкімшілігі Австралияға бағытталған "Океандық зерттеу корпорациясына" Тимордың оңтүстік-шығысындағы суларда мұнай және табиғи газ кен орындарын игеру үшін концессиялар берді. Бірақ, 1976 жылы Индонезияның басып кіруі бұл мүмкіндікті шектеді. 1989 жылғы Тимор шеттесу келісімімен бұл ресурстар Индонезия мен Австралия арасында бөлісті. Шығыс Тимор тәуелсіздік алғанда тұрақты теңіз шекарасына ие болған жоқ. Уақытша келісім (Шығыс Тимор 2002 жылдың 20 мамырында тәуелсіздік алған кезде қол қойылған Тимор теңізі шарты) Бірлескен мұнайды дамыту аймағын (JPDA) анықтады және сол аймақтағы қолданыстағы жобалардан түскен кірістің 90% Шығыс Тиморға, ал 10% Австралияға берді. 2005 жылы Шығыс Тимор мен Австралия үкіметтері арасындағы келісімге сәйкес, екі ел де теңіз шекараларына қатысты дауларын тоқтатып, Шығыс Тимор аймақтағы ресурстарды пайдаланудан түскен кірістің 50%-ін ("Greater Sunrise" жобасынан өмір бойына шамамен 26 миллиард австралиялық доллар немесе 20 миллиард АҚШ доллары) алуға тиіс болды. 2013 жылы Шығыс Тимор Гаагадағы Тұрақты төрелік сотына газ шартынан бас тарту туралы шағым түсірді, Австралияның Құпия қызметінің (ASIS) 2004 жылы Дилидегі Шығыс Тимор үкіметінің отырыс залын тыңдап алғанын айыптады. Тәуелсіздік алған кезде Шығыс Тимордың жан басына шаққандағы табиғи байлығы жоғары орташа табысқа ие елдің байлығына тең болды. Оның жартысынан астамы мұнайға, ал төрттен бірі табиғи газға тиесілі еді. 2005 жылы Шығыс Тимордың Мұнай қоры осы жаңартылмайтын ресурстарды байлықтың тұрақты түріне айналдыру үшін құрылды. 2009 жылы оның құны 4,8 миллиард АҚШ долларына, ал 2011 жылы 8,7 миллиард АҚШ долларына жетті. Халықаралық валюта қоры Шығыс Тиморды "әлемдегі мұнайға ең тәуелді экономика" деп сипаттайды. Мұнай қоры үкіметтің жылдық бюджетінің көбін қаржыландырады, ол 2004 жылы 70 миллион доллардан 2011 жылы 1,3 миллиард долларға дейін өсті, ал 2012 жылға 1,8 миллиард доллар көлемде ұсынылды. 2005 жылдан 2021 жылға дейін мұнай сатудан түскен 23 миллиард доллар қорға түсті. 8 миллиард доллар инвестициядан түскен пайда, ал 12 миллиард доллар жұмсалды. Мұнай және газ қорының азаюы 2010 жылдан бастап Адами даму көрсеткішінің (HDI) төмендеуіне әкелді. 2010 жылдардың соңынан бері туризм өсіп, қонақ үйлер мен демалыс орындарының саны артты. Үкімет Дилидегі халықаралық әуежайды кеңейтуге инвестиция салуға шешім қабылдады.

Мұнай және газ

Ұзақ мерзімді перспективалы жобалардың бірі – Австралиямен бірлесіп Шығыс Тимордың оңтүстік-шығысындағы суларда мұнай және табиғи газ ресурстарын дамыту. Шығыс Тимор тәуелсіздік алған кезде тұрақты теңіз шекарасына ие болмады және Тимор Gap келісімін заңсыз деп жариялады. Уақытша келісім (Шығыс Тимор 2002 жылы тәуелсіздік алған кезде қол қойылған Тимор теңізі шарты) Бірлескен Мұнайды Дамыту Аймағын (JPDA) анықтады және сол аймақтағы қолданыстағы жобалардан түсетін кірістің 90% Шығыс Тиморға, ал 10% Австралияға берді. Шығыс Тимор тәуелсіздік алғаннан бері JPDA-дағы алғашқы маңызды жаңалық – Тимор теңізіндегі ең ірі мұнай ресурсы, Үлкен Күншығыс газ кеніші. Оны игеру 2003 және 2005 жылдары жасалған жеке келісімдердің нысаны болды. Кеніштің тек 20% JPDA аумағында орналасқан, ал қалғаны екі елдің де талас-тартыс тудыратын, аталған келісімге бағынбайтын суларда жатыр. Бастапқы уақытша келісім бойынша, кірістің 82% Австралияға, ал 18% Шығыс Тиморға берілді. Шығыс Тимор үкіметі Біріккен Ұлттар Ұйымының Теңіз құқығы жөніндегі конвенциясына сәйкес, елдер арасындағы орта сызық бойынша Австралиямен нақты шекараны келіссөздер арқылы белгілеуді көздеді. Австралия үкіметі 1972 және 1991 жылдары Индонезиямен келісілгендей, шекараны Австралияның кең континенттік тақтасының соңында белгілеуді қалаған. Мұндай дау әдетте бейтарап шешім шығару үшін Халықаралық сотқа немесе Теңіз құқығы жөніндегі халықаралық трибуналға жіберіледі, бірақ Австралия үкіметі Шығыс Тимор тәуелсіздік алғанға дейін осы халықаралық юрисдикциялардан (теңіз шекараларына қатысты мәселелер бойынша ғана) бас тартқан болатын. Дегенмен, қоғамдық және дипломатиялық қысымның нәтижесінде Австралия үкіметі соңғы сәтте тек Үлкен Күншығыс газ кенішінен түсетін роялтиге қатысты жеңілдік ұсынды. 2005 жылы екі ел теңіз шекарасы жөніндегі дауды тоқтата тұрып, Шығыс Тиморға жобаның өмірлік циклі ішінде шамамен 26 миллиард австралиялық доллар (немесе 20 миллиард АҚШ доллары) болатын кірістің 50% бөлігін беру туралы келісімге келді. Алайда, Шығыс Тимор талас-тартыс тудыратын суларда, бірақ JPDA-дан тыс жерлерде орналасқан Laminaria Corallina және Buffalo кен орындары Австралия тарапынан жалғызбасты түрде игерілуде. Шығыс Тимордың мұнайдан түсетін роялтисінің бір бөлігі елдің мемлекеттік байлық қорына, яғни Тимор-Лешти Мұнай қорына бағытталады.