Кіріспе

Қалпақ жасау техникасы - голланд ауылының Спранг - табиғи икемділігі бар мата жасаудың ежелгі әдісі. Оның сыртқы түрі торға ұқсас, бірақ тордан айырмашылығы, шырша толығымен бүгілген жіптерден жасалады. Археологиялық деректерге сүйенсек, шыршаның пайда болуы тоқудан бұрын болған; екі тігіншіліктің түрлері бір-біріне ұқсас және ұқсас функцияларды атқарады, бірақ әртүрлі өндіріс әдістерін қажет етеді. Спрангтың мысалдары қола дәуірінен бастап ашылғанмен, XIX ғасырдың аяғына дейін, археологиялық табылғандары Еуропаға қызығушылық тудырмайынша, Спранг жазба жазбаларда мүлдем құжатталмаған. Музейдегі шпринг үлгілері, ежелгі үлгілердің ашылуы жаңа бұйымдарды қайта қарауға итермелегенше, тоқу немесе түйме ретінде қате анықталды. Кейіннен, шырша бірнеше континенттегі әртүрлі мәдениеттер мен дәстүрлерде анықталды. Оның халықтық өнер ретінде қолданылуы ХХ ғасырда төмендеді және көптеген жерлерде Спранг дәстүрлері жоғалып кетті. Спрангтің орнын тоқу ісі басты орынға шықты.

Техника

Принцип бойынша, шпрингті "мысық бишек" деп аталатын балалар ойынында қолданылатын талшықты манипуляциялау әдістерінің практикалық қолданылуы ретінде қарастыруға болады. Спринг тікбұрышты қаңқаға немесе екі арқалықтың арасына бір қатар иілген жіптерді дайындау арқылы жасалады. Содан соң қолөнерші матаның маталарын біріктіріп, мата жасайды. Көптеген тоқыма өндіріс әдістерінен айырмашылығы, олар аяқталған қатарлардың соңында жаңа қатарлар қосады, бұл материал талшықтар тобының ортасында жұмыс істейді және материал екі жақтан тең жоғары және төменгі жартысымен іштей өседі. Шебер орталық аймақты бақылауда ұстауы керек, әйтпесе құрылым бұзылады: жұмыс істеген көбінесе пружинаның қолынан ұстауға болатын талшықтары көп, сондықтан таяқтар немесе таяқтар талшықтар орналасуын сақтайды. Бұл жұмыстың өзі қолөнершінің қолымен жасалады. Жарықтардың үсті-үстіне үнемі ауысу арқылы декоративтік үлгілер пайда болуы мүмкін. Құрылыс кезінде қолөнерші материалды таяқпен тегістеп алады. Толыққан мата екі бірдей бөлікке бөлініп немесе кері бұрылыстарды тұрақтандыру үшін ортасында тұрақты бекітіледі. Ол темір дәуірінде немесе қола дәуірінің соңында Жерорта теңізіне қарай оңтүстікке қарай тараған болуы мүмкін. Спрангтің ең көне үлгісі - Даниядағы батпақтан табылған б. з. б. Спранг матасының археологиялық табылғандарының көпшілігі кейінгі классикалық дәуірден және ерте ортағасырлық кезеңнің басынан келеді: Норвегия (б.з.б. 3-V ғасырлар), Швейцария, Египет (бәлкім, жиырма екінші династия, сонымен қатар ерте копт) және әртүрлі римдік сайттар. Спрингтің қолданылуы көне кездегі тоқыма станоктарының археологиялық табылған жерлері мен сол кезеңдегі суреттерінен де болжанған. Спранг - бұл Оңтүстік Америка халықтарының жергілікті тігін техникасы, оның ең көне үлгілері біздің заманымыздың 900-жылдары Перудегі Паракас және Наска мәдениеттерінде кездеседі. Сондай-ақ, Шырша Таяу Шығыста, Орталық Азияда, Үндістан мен Солтүстік Америкада да кездеседі. Солтүстік Американың жергілікті халқының арасында Висконсин штатының Хо Чанк тобының жүн шапандары мен Хопилердің үйлену салтанатының шапандары бар. Спрингтің табиғи иілгіштігі оны шұлық, шашты ұстайтын тор, жең, сөмке, шарф және иілгіш материал қажет болған басқа мақсаттар үшін қолайлы етеді. Көптеген шыршалар - пайдалы және сондықтан ғалымдар оны тарихтың соңына дейін елемеді, дейді шырша тарихшысы Кэтрин Аморозо Лесли. Шын мәнінде, тек XIX ғасырда және археологиялық орындарда табылған кезде ғана, ол арнайы және ерекше пішін ретінде танылды. Музейдегі көптеген бұйымдар бұрынырақ тоқыма немесе түйме деп қате аталып, қазір шпринг деп дұрыс анықталды. 1870 жылдары Дания мен Мысырда бір мезгілде археологиялық табылғаннан кейін 1882 жылы Австрияға әкелінген копт шыршасының үлгісі Вена маңындағы фабриканың басшылығын шыршалы гамактер жасауға талпындырды. 1889 жылы Париждегі дүниежүзілік көрмеге ежелгі шыршаның көшірмесі қойылған, бұл техникаға жаңа қызығушылық туғызды. Дәстүр бойынша, спрангты қолданған мәдениеттер оның өндірісі мен қолданылуы туралы жазба жазбалар шығарған жоқ. Париж көрмесінен кейін көп ұзамай, шпрингтің өмір сүретін дәстүрлері құжаттала бастады. 1890 жылдары украиналық ауыл тұрғындары әйелдер шапкесін жасауда спрангпен айналысқан деп анықталды. Көп ұзамай Шығыс Еуропаның кейбір жерлерінде және Данияда әртүрлі киімге арналған жергілікті шиыршықтар өндірісі туралы деректер бар. Жергілікті еуропалық дәстүрлер, әдетте, ХХ ғасырдың ортасына дейін сақталды. Алайда, шырша - бұл негізінен тарихи техника, оны кейінірек жасалған тоқу өнертабысы алмастырды, оның ең көне үлгісі біздің заманымыздың үшінші ғасырына жатады. XVIII ғасырдың соңы мен XIX ғасырдың басында Испанияда фаджа деп аталатын жібекпен жасалған сәндік шыршалар әскер модасы генералдар арасында халықаралық танымалдылыққа ие болды. Бұл сән Солтүстік Еуропа мен Солтүстік Америкаға тарады. Джордж Вашингтон 1779 жылы шыққан қызыл жібекпен жасалған белбеу киген.

Қазіргі заманғы шырша

Анатолияның халықтық тоқымаларын зерттеу барысында Линда Велтерс зонариді шыбықпен жасалған ұзын жиекті белбеу деп атайды. Зонари - бұл ұзындығы белгісіз, 2 немесе 3 метрлік дөңгелек материал. 1980 жылдары жүргізілген сұхбаттардан Велтерс бұл техниканы қарт әйелдер қолданғанын және олар екі пар балқамен жұмыс істейтін арнайы шеберлік ретінде қарастырғанын анықтады. Олардың сөздік қорында шпрингке сәйкес келетін арнайы термин болмағандықтан, олар оны тақтамен тоқу, тоқу және тоқу сияқты сипаттама сөз тіркестерімен атады. Зонари - бұл қой жүнінен жасалған, жергіліктінің әдет-ғұрыптарына қарай қызыл, көк немесе қара түске боялған, қолмен тігілген жүн. Зонари белбеулері Арголида мен Коринфтің көп бөлігінде дәстүрлі сыйлық ретінде әйелдер некеден бастап киетін және құнарлылықпен байланысты және діни рәсімдерде киетін. Уэлтерс бұл киімдерді көбінесе қарт әйелдер киетінін айтады. Спранг техникасы Гватемала, Мексика және Колумбияда гамактар жасаудың дәстүрлі әдісі ретінде сақталған, сонымен қатар Колумбияда мечита деп аталатын сауда тоқсаны жасау үшін. Бұл жерлерде жұмыс әдетте арқан тігіспен жүргізіледі. Қолдан жасалған мезоамерикалық бұршақтан жасалған аспақтар әртүрлі халықаралық нарықтарға экспорттау үшін өндіріледі. Сонымен қатар, шпринг Үндістан мен Пәкістанның Пенджаб аймағында ерлер мен әйелдер киімінің жібек шымшықтарының жіптерін жасау үшін қолданылады. Сол жерде ауыл әйелдері әлі күнге дейін осы әдісті қолданады. Олар жұмыстың аяқтарын тоқу техникасын қолдана отырып, 2 дюймдік "харар" қатаң, бұрмаланған жіптер мен түйіндермен бітіреді. Бұл шыбықтарды "гуграй" (пенджаб әйелдері дәстүрлі түрде киетін толық ұзын көйлектер) үшін де қолданады. Кейде "харар"пен бірге түрлі-түсті пом-пом немесе зергерлік бұйымдар қосылған, содан кейін "гуграй" аяқтары ілінеді. Спранг техникасы сондай-ақ әйелдердің шашына дәстүрлі түрде тоқылған қара "дориа" жасау үшін қолданылады; олардың соңында түстес "харар" аяқталуы бар. Бұларды қазірдің өзінде Пенджабтан сатып алуға болады. Сондай-ақ, шаштық, нәрестелер үшін кереует, жеміс-жидекке арналған аспалы себеттер жасалды. Дәстүрлі панжаби мәдениетін сақтап қалу үшін, Джулландарда және оның айналасында мәдени қолөнер орталықтары бар, онда шпраң техникасы жас қолөнершілерге берілетін бірнеше ескі тоқыма өнерінің бірі болып табылады. Қазіргі заманғы өнер маталары кейде қабырғаға ілінген маталарда қолданылады.