Кіріспе
Сенегалдың бұрынғы пулариялық патшалығы Ұлы Фуло империясы, сондай-ақ Дененке патшалығы немесе Дененке патшалығы деп те аталады, Сенегалдың пулариялық патшалығы болды, ол 16-шы ғасырдың басынан 1776 жылға дейін Фута-Торо аймағында билік жүргізді. Тенгелла, Фута Тородағы Фула баслығы, 1450 жылдары Фута Кинги мемлекетін құру үшін эмиграцияға көшті. Оның әрекеттері сауданы бұзды, бұл Малидің байланыс желілеріне қауіп төндірді және Сонгхаймен қақтығысқа әкелді. 1512 жылы Сонгхайдың Амар Коньяго Тенгеланы жеңіп, оның мемлекетін жойды. Тенгелланың ұлы Коли одан әрі көшіп-қонуға жетекшілік етті және Жолоф империясына қарсы әскери күш-жігерді қайта бағыттады, оның құлдырауын тездетті. Колидің билігінен кейін Денианке әулеті үлкен империяны басқарды, бірақ кейіннен мұрагерлік күрес, шетелдік араласу және тұрақсыздық болды. 1776 жылы Сүлеймен Бал төңкеріс жасап, династияны құлатып, Фута Торо имамын құрды.
The Empire of Great Fulo, also known as the Denanke Kingdom or Denianke Kingdom, was a Pulaar kingdom of Senegal, which dominated the Futa Toro region from the early 16th century to 1776. Tenguella, a Fula chief in Futa Toro, led an emigration in the 1450s to establish the Futa Kingi state. His actions disrupted trade, which threatened Mali's communication lines, and led to conflict with Songhai. In 1512, Amar Konjago of the Songhai defeated Tenguella, ending his state. Tenguella's son, Koli, led further migrations, and redirected military efforts against the Jolof Empire, hastening its collapse. After Koli's reign, the Denianke dynasty ruled a large empire but later on succession struggles, foreign intervention, and instability followed. In 1776, Sulayman Bal led a revolution, overthrowing the dynasty and establishing the Imamate of Futa Toro.
Этимология
Денианкобелер - Коли Тенгелланың тайпасы. Атаудың шығу тегі туралы әртүрлі теориялар бар, олар Дения немесе Дини есімді атақты ата-бабаларды немесе көбірек Дени, Колидің күштері Фута Тороны жауламас бұрын Фута Джалонға қоныстанған жерді атайды. Ұлы Фулу - португалдар патшалыққа және оның басшысына берген атау.
Тенгелла (14641512)
Тенгелла Фута-Тородағы Фула-силатиги, діни жетекші және саяси басшы болды. Жолоф империясының экспансиялық ықпалымен 1450 жылдары ол шығысқа қарай көшті, Диарра патшалығының жерінде Фута Кинги деп аталатын мемлекет құрды. Бұл базадан Тенгелла көршілес аймақтарға әскери түрде араласып, сауда-саттықты бұзды. Оның ұлы Коли Фута-Жаллонға барып, андағы фулаларды манде үстемдігіне қарсы ұйымдастырды. 1490 жылы Тенгелланың Гамбия өзенінің жоғарғы алабындағы әрекеттері Мали империясы мен оның батыс провинциялары Каабу мен Бамбук алтын кен орындары арасындағы байланыс желілеріне қауіп төндірді. 1511 жылы, жылдар бойы күшейіп келе жатқан шиеленістерден кейін, Тенгелла Диарра патшалығына басып кірді, оның билеушілері Сонгхайдан көмек сұрады. Аскья Мохамед I-нің ағасы Амар Коньяго 1512 жылы Тенгеланы жеңіп, соғыста өлтіріп, оның жас мемлекетін жойды.
Коли Тенгелла (15121537)
Коли Тенгелла Фута Джалондағы базасынан солтүстікке қарай басқа қарулы көшіп-қонуға жетекшілік етті, ол өз жолында көптеген кіші мемлекеттерге шабуыл жасады. Фута-Торода өзінің отбасының билігін қайта орнатып, ол жаңадан құрылған мемлекеттің әскерін Сонгайдан Джолоф империясына қарай үлкен табысқа жеткізді. Денианке империясының өсуі жолоф мемлекетінің бірнеше соғысып жатқан патшалықтарға бөлінуін тездетеді. Ол қазіргі Сенегалдың Фута-Торо аймағындағы Түмбере-Джиндеде тұрақты астана құрып, Кингиді қайта жаулап алды. Коли 1537 жылы Бусса патшалығына қарсы соғыс кезінде қайтыс болды.
Басты баға
Колидің орнын ағасы Лабба Тенгелла басқан, бұл Денианке (немесе Денианке) әулетін бастаған. 1549 жылы Даньки шайқасында Жолоф империясының құлдырауынан кейін Даньанкелер оннан астам вассалдық патшалықтардан алым-салық алды. Бұл кезеңнің бір бөлігінде Жолоф, Ваало, Кайор, Гаджаага, Диарра және Вагаду корольдіктері болды. Олар өздерінің билігінің шыңына 17 ғасырдың басында Сатиги Самба Ламуның қол астында, Сенегалдың аузын және Сахара арқылы сауда жолдарының көпшілігін бақылаған кезде жетті.
Діни қақтығыс пен құлдырау
Денианкелер ислам дінін мойындаған халықты анимистік монархтар биледі. Тородбелер деньянке басшылығына қарсы шығып, көршілес анимистік мандинка мемлекеттеріне қарсы джихад шақыру арқылы ықпалын арттыра бастады. Силатиги Сири Сава Лааму (1669 - 1702) билік құрған кезде Шар Буба соғысы басталды, бұл Сенегал өзенінің аңғарында денианктер арасында азаматтық соғысқа әкеп соққан дәстүрлі монархияларға қарсы исламдық көтеріліс болды. Фута Тороның сатигидің мұрагерлігіне қатысты нақты ережелері болмаған, бұл тұрақты билік күресін және азаматтық соғыстарды тудырды. Сент-Луистегі француздар да солай істеді, ал тұрақсыздық пен шетелдік интервенция Фута-Торода және Сенегал өзенінің көп бөлігінде эндемикалық болды. 1725 жылы танымал кеддо соғыс басшысы Самба Гелааджо Жеги екі ірі державаның қолдауымен билікті қолға алды, бірақ олардың ықпалынан арыла алмады және 1731 жылы қуып шығарылды. Сатигилер бір-бірінің орнын таңғаларлық жылдамдықпен келесі бірнеше онжылдықта алмастырды, ал шынайы билікті мосырлар ұстады. Алғашқы саудада пальма өнімдері мен бал шашы да маңызды болды. XVII ғасырда француз, ағылшын және голланд саудагерлері базарға алтын мен пил сүйегін, сондай-ақ құлдарды сатып алу үшін кірді.