Кіріспе

Лиа өзенінің аңғары көлік дәлізін, құм мен қиыршық тас көзін, өнеркәсіптік аймақты, Лондонды сумен қамтамасыз ету және демалыс аймағын құрайды. Лондон 2012 жылғы жазғы Олимпиада ойындары төменгі Лиа аңғарындағы Стратфорд қаласында өтті. Бұл Лондонның сумен қамтамасыз етілуі үшін маңызды, өйткені ол Нью-Ривер су құбырымен тасымалданатын судың көзі, сонымен қатар Энфилдтен Тоттенхэм мен Уолтемстоу арқылы созылатын Ли доласының су қоймалары тізбегінің орналасқан жері.

Физикалық география

Лия өзенінің бассейн аймағы Лондон бассейнінің орталық бөлігінде, сол бассейннің солтүстік жағында орналасқан. Ходдесдонның солтүстігіндегі Леа су айдынының жоғарғы бөлігінің негізгі геологиялық формациясы - кредалық шайыр. Леа бассейнінің төменгі бөлігінің оңтүстігіндегі Ходдесдонның негізгі геологиялық формациясы - эоцендік Лондон балшығы. Алайда, бұл формациялардың үлкен аумақтары әлдеқайда жаңа Квартерлік формациялармен қапталған, соның ішінде қышпен жасалған қыш (шағада), таль және басқа да мұздық шөгінділер (негізінен бассейннің жоғарғы бөлігінде), және өзен құмы, қиыршық және аллювий (бүгінгі аңғарлардың төменгі бөліктерінде, сонымен қатар шығыс Гертфордшир, Миддлсексте және батыс Эссекстегі кейбір биік жерлерде, мұндай шөгінділер мұздыққа дейінгі "прото-Темза" және оның бұрынғы қосалқы өзендерімен орналастырылған). Lea су жинағыш аймағының солтүстік шекарасы Льютонның солтүстік-шығысындағы төбелерде 180 метр биіктікке дейін көтеріледі. Су жиналатын жердің ең төменгі нүктесі Лианың Темзамен шығыс Лондондағы тұғыры болып табылады, ол едәуір 5 метр биіктікте орналасқан. Леа су айдынының жоғарғы бөлігінің рельефі - бұл Хертфорд пен Ходдесдон арасындағы аймақтан солтүстікке және солтүстік-батысқа қарай таралған аңғарлармен бөлінетін жұмсақ төбелердің бірі. Лиа су айдынының төменгі бөлігі Ходдесдоннан оңтүстікке қарай шығыс Лондонға дейін созылады, оның орталық ерекшелігі Лиа өзенінің су тасқыны жазығы болып табылады. Бұл су тасқыны алқабы Эдмонтон қаласында 7 км-ге дейін созылады. Сол жерден жер екі жағынан шамамен 120 метр биіктікке дейін көтеріледі, батыста Гертфордшир (Нортхоу) мен Миддлсекстегі (Саутгейт) қиыршықты платоларға, ал шығыста Эссекске (Эппинг Орманы) дейін. Лия өзенінің бассейнінің жоғарғы бөлігі бұрын өзендері шамамен солтүстікке қарай ағып, тікелей Темза өзеніне ("прото-Темза") құйылатын аңғарлар тобы болған. 450 000 жыл бұрын Англия мұздық кезеңінде Темза өзені солтүстік-шығысқа қарай Уотфордтан өтіп, қазіргі Сент-Олбанс аңғары арқылы, содан кейін шығысқа қарай Челмсфордқа және Солтүстік теңізге қарай ағатын. Қазіргі Леа аңғарының төменгі бөлігі Англия мұздық кезеңінде пайда болды. Сол кезеңде Англияның солтүстігінен мұз кем дегенде Уотфорд, Финчли және Чингфордқа дейін оңтүстікке қарай жылжыды. Нәтижесінде Темза өзені оңтүстікке қарай бұрылып, қазіргі бағыты бойынша жүріп кетті. Мұздың кемуімен Лея өзенінің төменгі бөлігі пайда болды. Ол жаңадан бұрылған Темзаға тікелей солтүстікке қарай ағып түседі (осы туралы қосымша мәліметтерді қараңыз). Солтүстікке қарай жаңадан пайда болған төменгі Лия өзендерімен қоректенді, олар жоғарыда айтылғандай, Англия мұздықтарынан бұрын тікелей Теңізге құйылды. Бұл өзендер - жоғарғы Леа, Мимрам, Биан, Риб, Эш және Сторт өздерінің ағысы Англияға дейінгі өздерінің ағысына ұқсас. (Қараңыз, жоғарыда келтірілген түйіндеме дәл, бірақ іс жүзінде мұздық пен өзеннің бұрылуы процестері осы түйіндемеге қарағанда күрделірек болды. Мысалы, осы аймақтағы Англия мұздықтарының төрт бөлек мұздықтары анықталды.)

Төменгі Леа аңғары туралы қосымша мәліметтер

Англия мұздықтарынан бұрын "прото Моль Вей" өзені Уэльд пен Норт-Даунстан солтүстікке қарай "Финчли депрессиясы" арқылы ағып, Ходдесдонның айналасында Темзаға қосылды. Англия мұздықтарының Темза бассейніне келуінен бұрын, бұл Моле-Вей өзені қазіргі уақытта 60 метр биіктіктегі Палмерс-Грин мен Ходдесдон арасындағы кең, төменгі градиент аңғардың үстінен ағып жатқан көрінеді. Англия мұздық жамылғысы Темза өзенін оңтүстікке қарай бұрғанда, Моул Вей Ричмондта кесілді. Англия мұздықтарының еріген суы оңтүстікке қарай төменгі ағып жатқан Лиа өзенін туғызған кезде, бұл өзен бұрынғы Моль Вейдің Ходдесдон мен Палмерс Грин арасындағы сызығын кесіп, соған ілесе кетті. Ол жаңадан бұрылған Темзаға құйылды, ол сол кезде Ислингтонға дейін солтүстікке қарай кең су тасқыны жазығына жайылды. Леа өзенінің төменгі ағысының ең ерте сызығы BGS 1: 50,000 картасында "Бойн Хилл шагыл" кен орындары ретінде, атап айтқанда Форти Хилл, Буш Хилл және Палмерс Грин (Брумфилд Парк) деп көрсетілген. Бұл кен орындары шамамен 50 метр биіктікте орналасқан, ал солтүстікке қарай және прото Моль Вей қалдырған ең төменгі қиыршық тас кен орындарынан сәл төмен (BGS карталарында "Доллис Хилл Гравел" деп көрсетілген). Бірақ Бойн-Хиллдің террасалары салынғалы бері Лия өзені шығысқа қарай жылжығаны анық. Шын мәнінде, төменгі Лиа аңғары аңғардың төменгі бөлігінің, әсіресе Вормлиден Тоттенхэмге дейінгі бөлігінің, таңғажайып енімен, сондай-ақ шығыс беткейінің кейбір бөліктерінің салыстырмалы тіктігімен танымал. Мысалы, Лондонның Энфилд ауданында жер беті Ридж-авеню кітапханасында 25 метрден бастап, шығысқа қарай 5 шақырым жердегі Кингс-Хед-Хилл тауының етегінде 15 метрге дейін ауысады. Содан кейін ол шығысқа қарай бір шақырымдай жердегі Поул-Хилл тауының басына 85 метр биіктікке көтеріледі. 5 шақырымдық аңғардың түбіне жердің басым бөлігі төмендеп бара жатқан және қартайып бара жатқан өзен террасаларымен жабылған, бұл Лия өзенінің төменгі ағысының шамамен 400 000 жыл бұрын пайда болғаннан бері шығысқа қарай көшіп кеткенін көрсетеді. Кейбір авторлар төменгі Лиа аңғарының елеулі ені бір кездері оны үлкен және күшті өзен, атап айтқанда прото-Темза басқарғанын көрсетеді деп болжайды. Алайда бұл гипотеза жалпыға бірдей қолдау таппайды. Кез келген жағдайда, егер барлық немесе кейбір су прото-Темза арқылы ағып жатқан болса да, ол солтүстік-шығысқа қарай ағып, Сент-Олбанс аңғары арқылы Ходдесдоннан оңтүстікке қарай ағып кеткен. Бұл тек қысқа уақытқа (геологиялық тұрғыдан алғанда) болуы мүмкін, өйткені мұз одан әрі оңтүстікке қарай өркендеп, Темзаның жоғарыда аталған толық ауытқуына әкелді. Сонымен қатар, Ли өзенінің өзі ғана Англия мұздықтарының ағып өткен жердің астындағы едәуір эрозияға себепші болғаны анық, ол жерде ол таль және басқа да кен орындарын қалдырды. Енфилдтегі Лиа аңғарының қима қимасы Англия мұздық кезеңінен бері Лианың ені алты километрден астам жерде 45 метрге дейін кемігенін көрсетеді. Бірақ Леа өзені неге шығысқа қарай жылды? Лея өзенінің шығыс жағалауына "кем дегенде эоцен дәуірінің басында" қалыптасқан "солтүстік-оңтүстік моноклина" арқылы "кеңейді" деп болжанады. Лондон алабының плейстоцендік изостатикалық түзетуі (батысында эрозиядан туындаған көтерілу және шығысында Солтүстік теңізде жинақталған шөгінділерден туындаған құлдырау) де рөл атқарған болуы мүмкін.

Адам географиясы

Өзеннің солтүстік бөлігі, бірнеше қалаларды (Лютон, Харпенден, Хертфорд және Уэр) қосқанмен, негізінен ауылдық. Гертфордтан төменгі Лия өзені кең су тасқыны алаңында ағады, ол Үлкен Лондонға кіргенде көбейіп бара жатқан қалалық көлік дәлізіне айналады. Жоғарғы бөліктерінің көбі құм, қиыршық тас немесе брикерт үшін пайдаланылды және қазір Ли алқабының бөлігі болып табылады. Ходдесдоннан оңтүстікке қарай оңтүстікке қарай, Вормли, Броксборн, Чешунт және Уолтем Кросс арқылы Фризи Уотерге дейін жалғасқан таспалық даму жүріп жатыр. Оңтүстікке қарай Үлкен Лондонның кең аумағына Енфилд Лок, Энфилд Хайвей, Бримсдаун, Пондерс-Энд, Эдмонтон, Тоттенхэм, Тоттенхэм Хейл, Клэптон, Лиа Бридж, Лейтон, Хакни Уик, Олд Форд, Боу, Стратфорд, Вест Хэм, Бромли бай Боу, Кэннинг Таун және Леамут су тасқынынан құлаған елді мекендері кіреді. Бірнеше факторлар ойдағыдай өркенді маңызды өнеркәсіптік аймақ ретінде дамытуға әкелді. Бұған алғашқы күндері Лондоннан зиянды өнеркәсіптер мен су энергиясының алыстығы кірді. Кейінгі факторларға Бримсдауннан арзан электр қуаты және жазық жердің үлкен аумақтары кірді.

Шекарасы

Бұрынғы ғасырларда Леа өзені мен оның батпақтары 2 км ені мен 20 км ұзындығында Миддлсекс пен Эссекс тарихи аймақтары арасында табиғи шекараны құраған. Өзеннен бірнеше жерде фордтар немесе паромдар арқылы өтетін, олар ақырында көпірлермен ауыстырылды. Стретфордта 1100 жылы Колчестерге баратын римдік жолдың тас тас жолы көпірмен толықтырылды. 1745 жылы Клэптоннан Леа көпірі арқылы аңғардан өтуге болады. 1810 жылы Шығыс Үндістан док жолымен байланыстыратын темір көпір салынды. 1920-ші жылдардың соңында Солтүстік айналмалы жолды алып жүретін Лиа аңғары виадугы Оуэн Уильямстың жобасына салынған. Бұл 1980 жылдары ауыстырылды.

Қалай-қалай

Лияның аңғары Жаңа өзен мен Лий навигациясымен және Римдік Эрмин көшесі, Гертфорд жолы (A1010) және кейінірек Ұлы Кембридж жолы (A10) және A1055 сияқты жолдармен жалғасқан. Өзендікте Ұлы Шығыс темір жолының екі бағыты бар және Temple Mills-те маңызды маршалдық аулалар мен локомотивтер жұмыс істейді.

Өнеркәсіп

Алғашқы индустрияландыру көптеген диірмендерге су қуаты берілуінің нәтижесінде болды. Бұларға Уолтем Аббидің Корольдік оқ-дәрі фабрикасы (алғашқыда ол толғанған, бірақ 1665 жылы оқ-дәрі өндіретін), Энфилдтегі 19-ғасырдағы Корольдік ұсақ қару фабрикасы және Пондерс-Эндтегі Райттың ұн фабрикасы (Ұлы Лондонның соңғы жұмыс істеп тұрған фабрикасы) кіреді. Боудан оңтүстікке қарай Үш-Миллс тасқын кешені орналасқан. 18 ғасырда Боу фарфор фабрикасы гүлденді. 19 ғасырда төменгі Лиа химиялық заттар өндіру үшін маңызды аймаққа айналды, ол ішінара көктайғақ және аммиак сияқты өнімдерді жеткізуге негізделген. Басқа салалар: Брайант және Мей, Бергер Бояулары, Стратфорд теміржол жұмыстары және кондитерлік өнімдер өндіруші Clarnico (кейін Trebor). Өзен Темзаға тоғысқан жерде Орчард Хаус Ярд және Темза темір кемелер жасау зауыты орналасқан. 20-ғасырда көлік, жазық жердің кең кеңістігі мен өзен жағалауы мен канал жағалауындағы Бримсдаун, Хакни, Боу және Вест Хэм сияқты зауыттардың электр қуаты комбинациясы өнеркәсіптің кеңейуіне әкелді, соның ішінде Энфилд Ролинг Миллс және Энфилд Кабелдер, Торн Электр Өндірістері, Беллинг, Гловер және Мейн, МК Электр, Гесттнер, JAP Индустристер, Фергюсон Электроника, Хотпойнт, Лесни (Мачбокс ойыншықтарының бастапқы өндірушілері), Форд компоненттері (кейінрек Вистеон) зауыты және Джонсон Мэттхей. Қазір өнеркәсіптің көп бөлігі жойылып, оның орнына қоймалар мен сауда парктері пайда болды.

Шағын ауқымды шаруашылық

Чешунттың солтүстігінде Лиа аңғары, әсіресе Назеингтің айналасында базар бақшасы, балабақшалар мен бақша орталықтары бар. Өнеркәсіп бір кездері аймақты Пондерс-Эндтен бастап, солтүстікке қарай Энфилд-Лок, Уолтем-Кросс және Чешунд арқылы Вормли, Тернфорд және Назингке дейін үстемдік етті және Пан Британика индустриясы сияқты өнеркәсіптерді тудырды. 1930 жылдары аңғарда әлемдегі ең көп жылыжайлар орналасқан. 1948 жылы мөртабан жазуында 1880 жылдары Тоттенхэм мен Эдмонтонның "жылы бриккард топырақтарында" құрылған жылыжайлар Лондонның өсуімен солтүстікке қарай кедей топырақтарға қарай жылжығанын сипаттады. Сонымен қатар өнеркәсіптің өсуі қысқы күннің жетіспеушілігін күшейтті. Бүгінде Чешунттың оңтүстігіндегі көпшілік жерлерде жылыжайлар тұрғын үйлермен алмастырылды.

Қорғау және сақтау

Ли аңғарының үлкен аумағын Ли аңғарының саябағы алып жатыр. Хакни батпақтары - бұл ашық жердің кең аумағы, ол Блитцтен қалған үйінділерді пайдаланып салынған. Ал Уолтемстоу батпақтары ерекше ғылыми қызығушылыққа ие жер ретінде сақталған.