Кіріспе

Шеффилдтегі өзен, Оңтүстік Йоркшир, Англия.
Пойыз жалға беру компаниясы.
Жаңа Зеландиядағы өзен.

Портер Брук – Англияның Шеффилд қаласы арқылы ағатын өзен. Ол қаланың батысындағы Бербидж Мурдағы бастауынан Шеффилд теміржол станциясының астындағы каналға құятын жеріне дейін 1000 футтан (305 метр) аса төмен түседі. Шеффилдтегі басқа өзендер сияқты, оның тік еңісі металл өңдеу және шабу өнеркәсібімен байланысты су диірмендерін және жұмыстарды қуаттандыруға өте қолайлы болды. Осыны жеңілдету үшін ғасырлар бойы шамамен 20 бөгет салынды. Өзеннің төменгі бөлігі кеңінен каналдармен жабылып, бірақ қаланың жарыққа шығару жобасының аясында оның бөліктері біртіндеп ашық арналарға қайта келтірілуде. Бұл өзен Портер сырасының түсіне ұқсас қоңыр түсінен атын алған.

Бастапқы

Портер бұлағы Бурбидж Мурдың сазды шөптері арасындағы бірнеше бұлақтан басталады, олардың ең жоғарысы Браун Эдж шаруашылығына жақын контурдың жанында орналасқан. Оның бастауы Пик округінің ұлттық паркінің ішінде, Риннинглоу ауылының солтүстік-батысында. Ол Клоу Холлоу арқылы ағып өтеді және Фулвуд Лейннің астынан өтіп, Ұлттық парктен шығады. Жақын жерде, Фулвуд Лейні мен Гринхаус Лейнінің қиылысында Ротари клубы қаржылаған топоскоп, Finder Cairn орналасқан – бұл жергілікті маңызды орындардың бағытын көрсететін айналмалы бағдарша.

Портер аңғары

Фулвуд-лейннен кейін өзен Портер аңғарына құяды. Аңғар 1885 және 1938 жылдар аралығында өзен бойында салынған, бес жасыл және ашық кеңістікке бөлінген, олар Портер аңғары парктері деп аталады. Вудклифтің үстінен өтетін көпірге жеткенге дейін, өзенге Майфилд Брук қосылады, ол да сол биіктіктен басталады, бірақ солтүстікке қарай сәл алыс жерден. Бұрын Майфилд Брук Фулвуд астық ұңғысын қуатпен қамтамасыз еткен, ол жүйедегі ең жоғары ұңғыл болған. Біраз уақыттан соң, біріккен су ағыны Фордж бөгетіне жетеді, қазір арал бар үлкен көлге айналған. Уайтли Вуд Роуд көпірінен төмен Портер Валли Вудлендс жергілікті табиғат қорығындағы (LNR) бұлақтардан солтүстікке қарай ағатын кішкентай саласы қосылады. Содан кейін ол Хэнгингвотер жолының көпіріне жетеді, ол 1800 жыл шамасында салынған, екі кішкентай сегменттік аркасы бар алып құрылыс. Көпірдің тікелей астында, төменгі жағында ғимараттары орналасқан Шепперд-Уилл бөгеті орналасқан. Бөгет, су жетек, ғимараттар және бөгет ІІ* санаттағы мүліктер тізіміне енген, себебі ішкі жағынан жабдық толық сақталған және әлі де жұмыс істеп тұр. Бұл орын мұражай ретінде жұмыс істейді. Өзен Уайтли Вудс арқылы жалғасады, Ибботсон бөгетінен өтіп, Оакбрук жолының астынан өтеді, содан кейін Незер Сперджер бөгетіне жетеді. Оак Брук Таптон Холлдың жерінен оңтүстікке қарай ағып, солтүстік жағалауға қосылады, ал Холм бөгеті өзенге жақын, ол Эндклифф Вудқа кіретін жерде орналасқан.

Қаланың ішкі бөлігі

Эндклифф саябағының шығыс жағында өзенді Брокко Банк B6069 тас жолы кесіп өтеді, ол Экклселл жолындағы айналма жолға жақын орналасқан, қазір A625 тас жолы. Экклселл жолы 1810 жылы ақы төленетін жолға айналған, ал ақы төленетін қақпа айналма жолдың ортасында орналасқан, бірақ ол бастапқы орнынан жылжытылған, себебі ол 20-шы ғасырдың басында орын ауыстырылған. Брокко Банктан әрі қарай 1899 жылы Джордж Вуфидин қайырымдылық үйлеріне қызмет ету үшін салынған шағын көпір орналасқан, ол өзеннің солтүстік жағында жарты ай пішіндес орналасқан. Содан кейін өзен құбырдың бір бөлігіне кіреді, Экклселл жолының оңтүстік жағында пайда болады және Шарроу Вейл бөгеті мен иіс заттарын өндіретін зауытына жету үшін үйлер арасымен өтеді. 1737 жылдан бастап салынған басты ғимарат өзеннің үстінде орналасқан, ал солтүстік жағында 1880 жылдан бастап салынған жаңа ғимарат бар, онда 2004 жылға дейін қолданылып келген бастапқы жабдықтар сақталған. Ғимараттардың шығыс жағында 18 ғасырдың соңына қарай салынған көпір орналасқан. Содан кейін өзен Шеффилд қалалық зиратының солтүстік-батыс жиегімен қатар Экклселл жолымен ағып өтеді. Шеффилд сәулетшісі Сэмюэл Уорттың 1836 жылы грек тіршілігі стилінде салған басты қақпаның екі жағында да қарауылхана орналасқан, ал бүкіл құрылым өзен арқылы созылған көпірге орнатылған. Пир Стрит және Саммерфилд Стрит көшелерінің астынан өткеннен кейін, ол 1999 жылы жабылған Уорд сыра зауытының орнына жетеді. Ол тұрғын үйлерге айналдырылған, бірақ бастапқы кіреберіс аркасы сақталған. Содан кейін өзен Уэйтроуз құбырына кіреді, ол оны Харроу көшесі мен Уэйтроуз супермаркетінің астынан өткізеді. Ол бұрынғы Шеффилд Юнион Банк Компаниясы ғимаратының жанында қайта пайда болады, ол 2021 жылы Баан Тай мейрамханасы болды, ал Сент-Мэрис Гейт құбыры оны Лондон жолы мен A61 Сент-Мэрис Гейт көшесінің астынан өткізеді. Театр Deli автотұрағының жанында өзеннің ашық учаскесі бар, содан кейін Эйр көшесі құбыры Эйр көшесінің астынан және Декатлон спорт дүкенінен өтеді, содан кейін өзен Мэри көшесінің солтүстік жағында қайта пайда болады. Ол Матильда көшесіндегі көпірдің астынан, жаңа Матильда көшесіндегі кішкентай саябақ арқылы және Шорхэм көшесіндегі BBC кеңселерінің артынан өтеді, содан кейін Лидмилл жолы мен A61 тас жолының астындағы Шорхэм көшесі құбырына кіреді. Ол Шеффилд вокзалының автотұрағының артқы жағымен қысқа уақытқа ағып өтеді, содан кейін вокзал құбырына кіреді, ол вокзал астындағы Шиф өзенін тасымалдайтын құбырға қосылады. Қосылған жер 5А платформасының астында орналасқан, онда ағаштан жасалған кіру қақпағы бар.

Физикалық өзгеруі

Өзен арнасы ғасырлар бойы ауқымды өзгерістерге ұшыраған. Бұл, мыс қорыту және металл өңдеу үшін су жинауға арналған бөгеттер салуды қамтиды. Ең ерте кездесулер 1566 және 1584 жылдарға жатады, ал 1641 жылы Мейфилд Бруктегі Мейфилд бидай диірмені еске алынады. 18 ғасырда кеңейіс орын алып, 1780 жылға қарай 20 диірмен болған, ал басқаларын салуға қолайлы жер қалмаған. Пейрлер өзеннің экологиясын ескермей салынған, көбінесе каналдың жанындағы бөгетке су жеткізу үшін салынған. Фулвуд диірмені Мейфилд Брук ағысының барлығын, ал Портер Бруктағы Фордж диірмені толығымен тұтқындаған. Шеффилд станциясы мен Кастлегейт ауданындағы суды тасымалдайтын туннельдер қала зерттеушілері тарапынан аталып, «Мегатрон» деп аталатын үлкен қуысқа ие. Алайда, Портер Бруктың маңызды бөлігі де қалаға жеткенде толығымен құбырларға жабылып, жер астына түсірілген. Матильда көшесі маңындағы өзен 1797 және 1808 жылдар аралығында бірнеше иірімдерді айналып өтіп, жаңа түзу арнаға бағытталған. 1832 жылы Тейлордің Шеффилд картасында көрсетілгендей, арна әлі де ашық болған, бірақ 1853 жылы аймақтың алғашқы Ordnance Survey картасы жарияланғанда, Портер Бруктың бөліктері тұрғын үйлер мен өнеркәсіптік ғимараттар салуға мүмкіндік беру үшін құбырларға жабылды. Олардың ішінде сүйек диірмені және кейін ағаш сарайы болды, ал 1891 жылға қарай өнеркәсіптік кеңеюді жеңілдету үшін тағы да бірнеше бөлік құбырларға жабылды. Шеффилд станциясы 1870 жылы ашылып, бұрын Шеф аралы деп аталған жерде салынған, өйткені ол шығыстан Шеф өзенімен, оңтүстіктен Шефке Портер Брук арқылы, ал батыстан аталмаған бөгет, Бамфорд бөгеті және Понд Фордж бөгетімен шектелген. Екі өзен де 1700 жылдардың соңында өз бағытын өзгерткен, Бамфорд бөгеті Шефтің ескі арнасының үстіне салынған, ал шамамен 1778 жылы Портер Брук Шефпен жаңа қиылысқа шығысқа қарай созылған көпір арқылы бағытталған. Мидленд темір жолы 1868 жылы су құқығын сатып алып, Понд Форджты жапты. Екі өзен де станция құрылысын жүргізу үшін құбырларға жабылды, ал кейінірек бөгеттер толтырылғанда, көпір Портер Бруктың негізгі арнасына айналды. Портер Брук қала ішінде су тасқынына бейім, өйткені ол ғимараттар арасындағы тар арналарға бөлініп, дауыл ағынына жеткіліксіз көлемдегі құбырлар арқылы өтеді. Шеффилд 2008 жылы өзендерді ашыққа шығару немесе күндізгі жарықпен қамтамасыз ету тұжырымдамаларын зерттеуді бастады, бірақ құжатталған жобалардың саны көп болғанымен, күндізгі жарықпен қамтамасыз ету нәтижелерін сын тұрғысынан бағалаған жобалар өте аз болды. Олар осындай ақпаратты веб-платформа арқылы жинауға кірісті. 2011 жылы олар Портер Брукте екі ашыққа шығару жобасын бастады, біреуі ауылдық, біреуі қалалық. Су бұлақтары Виктория дәуірінде құбырларға жабылып, 2013 жылы ашыққа шығарылды. Қалалық жоба Матильда көшесінде болды және аяқталуы ұзаққа созылды, ол 2016 жылға дейін аяқталмады. Таңдалған орын Шеффилдтің мәдени индустриялар ауданында, BBC Шеффилд және Шорхэм көшесіндегі Университет техникалық колледжінің ғимаратына жақын орналасқан. Өзен Шорхэм көшесінің құбырына кірер алдында тік қабырғалы, үстінен темір арқалықтары бар арнада болды. Солтүстікте автотұрақ ретінде пайдаланылатын, ескірген жер болды. Өзенге қарай төмен қарайтын жартылай дөңгелек амфитеатр құрылды. Жобаның басында ландшафт сәулетшісі Сэм Торн мен Wild Trout Trust компаниясының Пол Гаскеллдің кездесуі өзенді қалай пайдалану керектігін қайта қарастыруға әкелді, нәтижесінде ол әдемілеудің орнына табиғи күйіне келтірілді. Кішкентай саябақтың екі негізгі функциясы бар: қалада мұндай мүмкіндіктердің аз болған аймақта қоғамдық жасыл кеңістік ұсынумен қатар, дауыл кезінде су тасқынына дайындық үшін су ағынын баяулату. Қаржыландыруды қалалық кеңестің «City Centre Breathing Spaces» бағдарламасы, Оңтүстік Йоркширдің орман серіктестігі, қоршаған ортаны қорғау агенттігінің жергілікті төлемдері, су тасқынынан қорғану аспектісі және Еуропалық Одақтың Interreg IVB SEEDS жобасы, ол іске асырылу мүмкіндігін зерттеуді қаржыландырды, қамтамасыз етті. Жоба 2016 жылдың 14 қыркүйегінде Бирмингем қаласындағы Канал және өзендер қоры ұйымдастырған 2016 жылғы «Тірі су жолдары» сыйлығының жеңімпазы ретінде жарияланды. Кішкентай саябақ өзеннің тек бір бөлігін қамтиды, ал кеңес басқа жер иелерімен келіссөздер жүргізіп, кейбір учаскелерді қайта дамытуды қарастыруда. Сонымен қатар, өзен бағытын бойлай жаяу және велосипед жолын құру ұсынылып отыр. Мүмкін қайта дамытуға жататын орындардың бірі – Decathlon Sportswear, онда құбырдың төбесі өзенге құлағандықтан автотұрақтың бір бөлігі қолданылмайды (2017 жылдың қаңтары). 2004-2005 жылдары Эндклифф паркінде су тоқтау жүйесінен ағып шығатын судың әсерін азайту және төменгі өзенде су тасқынының ықтималдығын азайту үшін ауқымды инженерлік жұмыстар жүргізілді. 2014 жылдың қыркүйегінде Шеффилд қалалық кеңесі Портер Брук және оның саласы Мейфилд Брукте су тасқынынан қорғау схемасын жоспарлап жариялады. Мейфилд, Уайтли Вудс және Эндклифф паркінде су тасқынына дайындық үшін су жинау аймақтары құру жоспарланған, ал Эндклифф паркінен төмен қарайғы су арнасы қабырғалармен қоршалған. Портер Брук және Шеф өзеніндегі жұмыстардың құны 12,4 миллион фунт стерлингті құрады және жалпы құны 56 миллион фунт стерлинг болатын ірі жобаның бөлігі болды. Жұмыс 2015 жылы басталды және 2021 жылы аяқталуы күтілуде.

Су сапасы

Өзен өз атын Портер сырасының түсіне ұқсас қоңыр түсті болғандықтан алған. Судың жергілікті темір кен орындарынан өтіп, үстінен ағуы нәтижесінде түсі өзгеріп, сарғайып тұрады. Англия қоршаған орта агенттігі Англиядағы өзен жүйелерінің су сапасын бағалайды. Әрқайсысына жалпы экологиялық жағдай беріледі, ол бес деңгейдің бірі болуы мүмкін: өте жақсы, жақсы, орташа, нашар және өте нашар. Бұл жағдайды анықтау үшін бірнеше фактор қолданылады, соның ішінде омыртқасыздар, гүлді өсімдіктер және балықтардың түрлері мен санына қарайтын биологиялық жағдай. Химиялық жағдай, әртүрлі химиялық заттардың концентрациясын белгілі қауіпсіз деңгейлермен салыстырады және жақсы немесе қанағаттандырмайтын деп бағаланады. Портер бұлағы "көп өзгертілген" деп танылған, яғни оның арналары адам қызметінің нәтижесінде өзгертілген, ал мұндай жағдайға қойылатын талаптар Су аясындағы директивамен белгіленген. Портер бұлағының су сапасы 2019 жылы былай болды:

Бөлім Экологиялық жағдай Химиялық жағдай Ұзындығы Су жиналатын аудан Арнасы 4.8 миль (8 км) 6.59 шаршы миль (17 км²) көп өзгертілген

2013 жылдан бері өзендегі су сапасы нашарлаған, ол кезде экологиялық жағдайы жақсы деп бағаланған еді. Ұлыбританиядағы көптеген өзендер сияқты, 2019 жылы полибромдалған дифенил эфирлері (PBDE), перфтор-октана сульфонаты (PFOS) және сынап қоспаларының анықталуына байланысты химиялық жағдай жақсыдан қанағаттандырмайтынға дейін төмендеді, бұл заттар бұрын бағалауға енгізілмеген.

Шеф пен Портер Риверс Траст қоры

Sheaf & Porter Rivers Trust – екі қалалық өзен және олардың біртіндеп жаңаруын насихаттау үшін 2019 жылдың 15 мамырында құрылған ерікті ұйым. Траст бұл өзендерді қалпына келтіруді қолдайтын бірнеше ұйымның бірі, соның ішінде Шеффилд корпорациясы. Траст төменгі Шеф және Портердегі жақсарту шаралары биологиялық әртүрлілікті, сондай-ақ қаланың орталық бөлігіндегі халықтың денсаулығы мен әл-ауқатын жақсартады деп санайды. Ұйым құрылған кезде төменгі Портерде маңызды қайта құру жобалары жүргізіліп жатты, бұл өзенге күн сәулесінің мөлшерін арттыруға және қоғамдық кеңістіктер құруға мүмкіндік берді. Бір сауда орталығы өзенге құлаған тұсқа орналасқан автотұрағының үстін жабатын құрылымды алмастырмауға көндірілді, ал Траст қоршаған ортаны қорғау агенттігімен бірлесіп, өзеннің табиғи күйіне қайта оралуын қамтамасыз ету үшін жұмыс істеп жатыр. Олар сондай-ақ BBC-мен келіссөздер жүргізді, өзен олардың автотұрағының астынан өтетін жерде. Онда өзеннің ашық қалған бөлігі толығымен өсімдіктермен жабылып, иелері өзеннің бар екенін білмеген жағдайлар да болды. 2022 жылдың мамыр айынан бастап өсімдіктерді қысқарып, өзенге жарық түсіру жоспарлануда. Траст Портер мен Шеф өзендерінің біріккен сулары Донға құятын жерде үлкен саябақ құруды да қолдап келеді. Олардың астынан өтетін соңғы құбыр тозып барады, және Траст оны алып тастауды қалайды. Сондай-ақ, жануарлардың жоғарғы өзендерге өтуіне мүмкіндік беретін, қалған құбырлардың барлық бөлігіне жарық шұңғымаларын орнатуды қалайды және HS2 жоғары жылдамдықты теміржол желісінің аясында жүзеге асырылатын қайта құру осыған түрткі болуы мүмкін деп санайды. Олар сонымен қатар өзен жағалауы бойында үздіксіз жол құруды көздеп, қазіргі үзіліспен орналасқан бөліктерді біріктіруді жоспарлап отыр.

Танымал мәдениет

Өзен "Pulp" тобының "Wickerman" әніне шабыттанған бірнеше өзеннің бірі. Шеффилд моррис би тобы, Five Rivers Morris, қаланың су жолдарының атын алып, Портер бұлағының құрметіне "Портер" деп аталатын биді орындайды. Портер бұлағы 2016 жылы BBC Radio 4 радиосында "Болат өзені" ("A River of Steel") деген деректі фильмде кеңінен көрсетілді, оны дыбыс режиссері Крис Уотсон, бұрынғы Caberet Voltaire мүшесі дайындаған. Бағдарламада жақында аяқталған Портер бұлағын ашыққа шығару жобасы талқыланды, бұл туралы The Guardian газетінде де мақала жарияланған.