Сиқырлы Автокөлік: Читти-Читти Бэнг-Бэнг

Кіріспе

Иан Флеминг жазған балалар романы «Chitty Chitty Bang Bang: The Magical Car» – Иан Флемингтің баласы Каспар үшін жазған балалар романы, суреттері Джон Бернингемге тиесілі. Алғашқыда ол үш томдық кітап ретінде жарық көрді, оның бірінші томы 1964 жылғы 22 қазанда Лондондағы «Jonathan Cape» баспасында шықты. Флеминг, «Джеймс Бонд» романдарының авторы ретінде әйгілі, сюжеттің идеясын 1920 жылдардың басында Луис Зборовски құраған «Chitty Bang Bang» деп аталатын аэромоторлы жарыс машиналарын қарап тапқан. Флеминг «Higham Park» саябасын оның кейінгі иесі, «Robert Fleming & Co.» компаниясының төрағасы Уолтер Уигемнің қонағы ретінде білген. Бұл оның жазған соңғы кітабы болды, алайда ол оның жарық көргенін көре алмады. «Chitty Chitty Bang Bang» 1968 жылы Роальд Даль мен Кен Хьюздің сценарийі бойынша сол атпен фильмге бейімделді, содан кейін романдық нұсқасы да жарық көрді. Фильмді «Джеймс Бонд» фильмдерінің қосымша продюсері Альберт Р. Брокколи түсірді. Оқиға сондай-ақ сол атпен сахналық музыкалық туындыға айналды. 2011 жылдың сәуір айында «BBC Radio 4 Extra» радиосында Читти даусы ретінде Имоген Стаббс қатысқан адаптациясы көрсетілді. Флемингтің кітабына үш жалғасы жарық көрді, олардың барлығын Фрэнк Коттрелл Бойс жазды.

Сюжет

Командир Карактакус Потт – өзіндік ойлап тапқан адам, ол жергілікті кондитер фабрикасының бай иесі лорд Скрумшусқа ұсақ-түйек сияқты тәттілер ойлап тауып сатудан түскен ақшаға ескі машина сатып алып, жаңартқан. «Парагон Пантер» машинасы – «Парагон» автокөлік компаниясы банкротқа ұшырағанға дейін шығарған жалғыз өнімі. Бұл төрт орындық, үлкен капоты бар саяхаттық машина. Жаңартқаннан кейін машинаға оның стартерінен шығатын дыбыстар мен іске қосылғанда екі рет қатты атқылайтын ерекшелігіне қарай ат қойылды. Басында «Читти Читти Банг Банг» – үлкен және қуатты машина ғана еді, бірақ кітап дамыған сайын машина отбасын таң қалдыратын өздігінен әрекет ете бастайды. Бұл алғаш рет отбасы жағажайға пикникке бара жатқанда жол тығынына түсіп қалғанда болады. Көлік кенеттен командир Поттқа бір түймешікті басқанды бұйырады, соның арқасында «Читти Читти Банг Банг» қанаттарын жайып, жолдағы тоқтаған машиналардың үстінен ұшып кетеді. Командир Потт оларды Англия арнасындағы Гудвин құмдарына жеткізеді, онда отбасы пикник жасап, жүзеді және ұйықтайды. Отбасы ұйықтағанда, су көтеріліп, оларды батып кету қаупі төндіреді. «Читти Читти Банг Банг» оларды уақытында бу шығарып оятады. Машинаның нұсқауымен командир Потт тағы бір түймешікті басады, соның салдарынан машина гидроглиссерге айналады. Олар Франция жағалауына бет алып, Кале қаласына жақын жағажайға қонады. Жағажай бойымен барлап, кіргізілген құрылғылармен жабдықталған үңгірді табады, олардың мақсаты – кіретіндерді қорқыту. Үңгірдің ішінде қару-жарақ пен жарылғыш заттар сақталған. Отбасы жарылғыш заттарды жарып, үңгірден қашады. Қару-жарақ қоймасының иелері – бандиттер/қару сатушылар келіп, «Читти Читти Банг Банг» алдындағы жолды кеседі. Бандиттер отбасыға қауіп төндіреді, бірақ командир Потт машинаны ұшаққа айналдыратын түймешікті басып, олар ұшып кетеді, бандиттерді ашумен қалдырады. Поттерлер Каледегі қонақ үйде түнеп жатыр. Отбасы ұйықтағанда, бандиттер балалар бөлмесіне кіріп, оларды ұрлап, Парижке қарай кетеді. «Читти» бандиттердің жолын тауып, командир мен миссис Поттты оятып, оларды қуалайды. Бандиттер балаларды алдау үшін пайдаланып, Париждегі әйгілі шоколад дүкенін тонауды жоспарлап отыр. Потт балалары осы жоспарды естіп, дүкен иесі месье Бон Бонға ескерту жасады. «Читти» бандиттердің қашуына жол бермеу үшін уақытында келіп жетеді. Полиция келіп, бандиттерді ұстап әкетеді. Мадам Бон Бон өзінің әлемге әйгілі тостаған рецептін сыйлық ретінде Поттерлермен бөліседі, ал екі отбасы жақын дос болады. «Читти» отбасын белгісіз жерлерге ұшырып әкетеді, ал кітапта машинаның тағы да көп құпиялары бар екені айтылады.

Commander Caractacus Pott is an inventor who buys and renovates an old car after gaining money from inventing and selling whistle like sweets to Lord Skrumshus, the wealthy owner of a local confectionery factory. The car, a "Paragon Panther", was the sole production of the Paragon motor car company before it went bankrupt. It is a four seat touring car with an enormous bonnet. After the restoration is complete, the car is named for the noises made by its starter motor and the characteristic two loud backfires it makes when it starts. At first, Chitty Chitty Bang Bang is just a big and powerful car, but as the book progresses the car surprises the family by beginning to exhibit independent actions. This first happens while the family is caught in a traffic jam on their way to the beach for a picnic. The car suddenly instructs Commander Pott to pull a switch which causes Chitty Chitty Bang Bang to sprout wings and take flight over the stopped cars on the road. Commander Pott flies them to Goodwin Sands in the English Channel where the family picnics, swims, and sleeps. While the family naps, the tide comes in threatening to drown them. Chitty Chitty Bang Bang wakes them just in time with a hiss of steam. At the car's direction, Commander Pott pulls another switch which causes it to transform into a hovercraft like vehicle. They make for the French coast and land on a beach near Calais. They explore along the beach and find a cave boobytrapped with some devices intended to scare off intruders. At the back of the cave is a store of armaments and explosives. The family detonates the cache of explosives and flees the cave. The gangsters/gun runners who own the ammunition dump arrive and block the road in front of Chitty Chitty Bang Bang. The gangsters threaten the family, but Commander Pott throws the switch which transforms the car into an aeroplane and they take off, leaving the gangsters in helpless fury. The Potts stay overnight in a hotel in Calais. While the family sleeps, the gangsters break into the children's room and kidnap them and drive off towards Paris. Chitty tracks the gangsters' route, wakes Commander and Mrs. Pott, and they drive off in pursuit. The gangsters are planning to rob a famous chocolate shop in Paris using the children as decoys. The Pott children overhear this and manage to warn the shop owner, Monsieur Bon Bon. Chitty arrives in time to prevent the gangsters from fleeing. The police arrive and the gangsters are taken away. As a reward Madame Bon Bon shares the secret recipe of her world famous fudge with the Potts, and the two families become good friends. Chitty flies the family away to parts unknown, and the book implies that the car has yet more secrets.

Өмірбаян

1961 жылы Флеминг Джеймс Бонд туралы тоғыз кітап жариялады. Соңғысы – Флеминг бастапқыда өз атымен шығарған, бірақ Кевин МакКлори мен Джек Уитингхем авторлық құқыққа талас тудырған «Түндербол» романы болды. 1961 жылдың наурыз айында МакКлори кітаптың басылымға дейінгі нұсқасын оқып, Уитингхеммен бірге Лондонның Жоғарғы сотына баспаға шығаруды тоқтату туралы өтініш берді. Сот отырысы 1961 жылдың 24 наурызында өтті және кітапты жариялауға рұқсат берді, бірақ МакКлориге кейінірек іс қозғау мүмкіндігі қалды. «Читти-Читти-Банг-Банг» романын жазғанда Флеминг өмірінен көптеген деректерді алды, дәл сол сияқты Бонд туралы әңгімелерінде де қолданған болатын. Сондықтан, романда балалардың бірінің аты бұрынғы жұмыс берушісі Хьюго Питманның қызының құрметіне Джемима деп қойылды; Потт балаларына берген кеңесі Флемингтің сөзін қайталады: «Қайғылы оқиғаларға ешқашан «жоқ» демеңіз. Әрқашан «иә» деңіз, әйтпесе өмір қызықсыз болады». «Читти-Читти-Банг-Банг» автокөлігі екі машинаның қосындысынан жасалған: Флемингтің 1920 жылдардың соңында Швейцарияда жүргізген Standard Tourer және 23 литрлік 6 цилиндрлі Maybach әуе қозғалтқышы бар тізбекті Mercedes. Флеминг Луи Зборовскиді Бруклендс жарыс трассасында көлік тізгінінде көрген. «Chitty Bang Bang» атауының шығу тегі даулы, бірақ ол ертедегі авиациялық инженер Летиция Читтиден шабыттанған болуы мүмкін. Зборовски сияқты, Флеминг машинасына оның шығарған шуына байланысты ат қойды, ал машинаның шуы Флеминг үшін маңызды болды. 1961 жылдың мамырында Флеминг баспасына «Читти-Читти-Банг-Банг» кітабының алғашқы екі томын жіберді. Кітапты суреттеу үшін Флеминг Daily Mail карикатурисі Трогты – Уолли Фоукстің псевдонімін – ұсынды, өйткені ол суретшінің жұмысына қызығушылық танытқан. Кітаптың алғашқы суреттерін дайындаған кезде Трог кітаптағы джем рецептін жасауға тырысты, бірақ ол жақсы болмады: Джонатан Кейптегі редакторлар жақсырақ рецепт табу үшін әртүрлі рецепттерден бірнеше партия жасады. Фоукс жобаның алғашқы суреттерін аяқтағанмен, Daily Mail оған жұмысты аяқтауға рұқсат бермеді, өйткені Флемингтің көптеген туындылары оның бәсекелесі Daily Express газетінде жарияланған. Басқа ерте суреттерді суретші Харо Ходсон және мотор инженері Амхерст Вильерс жасады. Трог жобадан бас тартуға мәжбүр болғаннан кейін, Кейп Джон Бёрнингхэмге тапсырма берді, ол 1963 жылы «Борка: Қауырсыны жоқ қаздың оқиғалары» кітабы үшін Кейт Гринвей медалін жеңіп алған болатын. 1963 жылдың 19 қарашасында МакКлори Флемингке қарсы сот ісі, 1961 жылғы істің жалғасы ретінде, Жоғарғы соттың Канцелярия бөлімінде қаралды. Сот отырысы үш аптаға созылды, осы уақыт ішінде Флемингтің денсаулығы нашарлап, іс жүріп жатқанда жүрек талмасына ұшырады. Істен екі апта өткен соң, The Sunday Times газетіндегі апталық сейсенбілік жиналыста Флеминг ауыр, екінші жүрек талмасына ұшырады, оған Хоувтегі Дадли қонақ үйінде емделу қажет болды. Ол жерде Флемингтің досы Дафф Данбар оған Беатрикс Поттердің «Сыртқыш Наткин туралы әңгімесі» романын оқып беру үшін берді және Флемингке ұлы Каспарға әр кешке айтатын ертегісін жазуды ұсынды. Флеминг жобаға ынтамен кірісіп, баспашысы Майкл Ховардқа хат жазып, «Мен сен үшін құл болып жұмыс істемейтін сәт жоқ, тіпті қабірдің шетінде де» деп әзілдеді. Флеминг «Читти-Читти-Банг-Банг» кітабының жарық көргенін көре алмады: ол 1964 жылдың 11 тамызында тағы бір жүрек талмасына ұшырап, келесі күні таңертең Кентербериде, ұлы Каспардың он екі жасқа толу күнінде қайтыс болды. Кітап оның өлімінен екі ай өткен соң жарық көрді.

By 1961 Fleming had published nine James Bond books. The most recent of these was Thunderball, a novel Fleming initially published under his own name, but which was the subject of a legal action by its co authors, Kevin McClory and Jack Whittingham. In March 1961, McClory read an advance copy of the book and he and Whittingham immediately petitioned the High Court in London for an injunction to stop publication. The case was heard on 24 March 1961 and allowed the book to be published, although the door was left open for McClory to pursue further action at a later date. As he wrote Chitty Chitty Bang Bang, Fleming used aspects of his life to flesh out the details, much as he did with many of his Bond stories. Thus, in the novel, one of the children was called Jemima, after the daughter of his previous employer, Hugo Pitman; the advice Pott gave to his children also echoed that of Fleming: "Never say 'no' to adventures. Always say 'yes', otherwise you'll lead a very dull life." The car Chitty Chitty Bang Bang was based on a composite of two cars: Fleming's own Standard Tourer, which he had driven in Switzerland in the late 1920s, and Chitty Bang Bang, a chain driven customised Mercedes with a 23 litre 6 cylinder Maybach aero engine. Fleming had seen the car's owner, Louis Zborowski race at the Brooklands race track. The origin of the name "Chitty Bang Bang" is disputed, but may also have been inspired by early aeronautical engineer Letitia Chitty. Like Zborowski, Fleming names his car because of the noise it made—and the noise a car made was important to Fleming. In May 1961 Fleming sent his publisher the manuscripts for the first two volumes of Chitty Chitty Bang Bang. To illustrate the book, Fleming suggested the Daily Mail cartoonist Trog—the pseudonym of Wally Fawkes—as he admired the artist's work. While undertaking the preliminary drawings for the book, Trog tried to make the fudge recipe included in the book and found it was not particularly good: the editors at Jonathan Cape spent a day making up batches from different recipes to find a better one to use. Although Fawkes completed preliminary drawings for the project, the Daily Mail refused to allow him to complete the work as many of Fleming's works were serialised in its rival, the Daily Express. Other early illustrative sketches were produced by artist Haro Hodson and motor engineer Amherst Villiers. After Trog was forced to withdraw from the project, Cape commissioned John Burningham, who had recently won the 1963 Kate Greenaway Medal for his book Borka: The Adventures of a Goose with No Feathers. On 19 November 1963, the case of McClory v Fleming, following up the 1961 case, was heard at the Chancery Division of the High Court. The proceedings lasted three weeks, during which time Fleming was unwell, suffering a heart attack as the case progressed. Two weeks after the case, during the weekly Tuesday staff conference at his employers, The Sunday Times, Fleming suffered a serious, second heart attack that necessitated convalescence, which he undertook at the Dudley Hotel in Hove. While there, one of Fleming's friends, Duff Dunbar, gave him a copy of Beatrix Potter's The Tale of Squirrel Nutkin to read and suggested Fleming write up the bedtime story he used to tell his son Caspar each evening. Fleming attacked the project with gusto and wrote to his publisher, Michael Howard of Jonathan Cape, joking that "There is not a moment, even on the edge of the tomb, when I am not slaving for you". Fleming did not live to see Chitty Chitty Bang Bang published: he suffered a further heart attack on 11 August 1964 and died in the early morning of the following day—his son Caspar's twelfth birthday—in Canterbury, Kent. The book was published two months after his death.