Кіріспе
1978-1987 әскери науқандар сериясы. Жауынгерлер2 = Ливия Араб Джамахириясы Ливия Ислам Легионы Чад Ливиялық Чад фракциялары FROLINAT GUNT (1979-1986) Кодос (1983-1986) Ливиялық Палестиналық және Ливандық топтар (1987) Әбу Нидал Ұйымның қолбасшысы1 = қолбасшысы2 = күш1 = күш2 = құрбандар1 = құрбандар2 = ескертулер = = суық соғыстың бөлігі. Кампания қорапшасы = Чадтық Ливия соғысы - 1978 және 1987 жылдар аралығында Чадтағы Ливия және одақтас Чад күштерінің арасында Франция қолдаған Чадтық топтарға қарсы, басқа шетелдік елдер мен фракциялардың ара-тұрпа қатысы бар. Ливия 1978 жылға дейін және 1969 жылы Ливияда Муамар Каддафи билікке келгенге дейін, 1968 жылы Чадтың солтүстік бөлігіне Чадтық азаматтық соғыстың кеңейтілуімен басталған. Бұл қақтығыс Ливияның Чадқа 1978, 1979, 1980-1981 және 1983-1987 жылдары төрт рет интервенциясымен белгіленді. Осы жағдайлардың бәрінде Каддафи азаматтық соғысқа қатысқан бірқатар топтардың қолдауына ие болды, ал Ливияның қарсыластары Франция үкіметінің қолдауына ие болды, ол 1978, 1983 және 1986 жылдары Чад үкіметін қолдауға әскери түрде араласты. Соғыстың үлгісі 1978 жылы айқындалды, ливиялықтар броня, артиллерия және әуе көмегін, ал олардың шадияндық одақтастары жаяу әскерін қамтамасыз етті, олар барлау мен ұрыстың басым бөлігін өз мойнына алды. Бұл үрдіс 1986 жылы соғыстың аяғына таман түбегейлі өзгерді, ол кезде Чадтың солтүстік бөлігін Ливияның басып алуына қарсы тұру үшін Чадтың көптеген күштері бірікті. Бұл Ливияның әдет-ғұрыпқа сай жаяу әскерін алып тастады, дәл сол кезде олар АҚШ, Заир және Франция тарапынан танкіге қарсы және әуеге қарсы зымырандармен қамтамасыз етілген мобильді армиямен бетпе-бет келді, осылайша Ливияның атыс күшіндегі басымдығын жойды. Сонан кейін "Тойота соғысы" басталды, Ливия әскерлері жеңіліп, Чадтан шығарылды, бұл қақтығысқа тоқтам қойылды. Каддафи бастапқыда колониялық кезеңдегі ратификацияланбаған келісім негізінде Ливияның бөлігі ретінде мәлімдеген, Чадтың ең солтүстік бөлігі - Аузу жолағын аннексиялауға ниетті болды.
| combatant2 = 🏴 Libyan Arab Jamahiriya Libya
Islamic Legion
🏴 Chad Pro Libyan Chadian factions
FROLINAT
GUNT (1979–1986)
Codos (1983–1986)
Pro Libyan Palestinian and Lebanese groups
(1987)
Abu Nidal Organization
| commander1 =
| commander2 =
| strength1 =
| strength2 =
| casualties1 =
| casualties2 =
| notes =
| part of the = Cold War
| campaignbox =
The Chadian–Libyan War was a series of military campaigns in Chad between 1978 and 1987, fought between Libyan and allied Chadian forces against Chadian groups supported by France, with the occasional involvement of other foreign countries and factions. Libya had been involved in Chad's internal affairs prior to 1978 and before Muammar Gaddafi's rise to power in Libya in 1969, beginning with the extension of the Chadian Civil War to northern Chad in 1968. The conflict was marked by a series of four separate Libyan interventions in Chad, taking place in 1978, 1979, 1980–1981 and 1983–1987. On all of these occasions, Gaddafi had the support of a number of factions participating in the civil war, while Libya's opponents found the support of the French government, which intervened militarily to support the Chadian government in 1978, 1983 and 1986. The pattern of the war delineated itself in 1978, with the Libyans providing armour, artillery and air support and their Chadian allies the infantry, which assumed the bulk of the scouting and fighting. This pattern was radically changed in 1986, towards the end of the war, when most Chadian forces united in opposing the Libyan occupation of northern Chad with a degree of unity that had never been seen before in Chad. This deprived the Libyan forces of their habitual infantry, exactly when they found themselves confronting a mobile army, well provided now by the United States, Zaire and France with anti tank and anti air missiles, thus cancelling the Libyan superiority in firepower. What followed was the Toyota War, in which the Libyan forces were routed and expelled from Chad, putting an end to the conflict. Gaddafi initially intended to annex the Aouzou Strip, the northernmost part of Chad, which he claimed as part of Libya on the grounds of an unratified treaty of the colonial period.
Аузу аймағын басып алу
Ливияның Чадпен араласуы 1968 жылы, Чад азаматтық соғысы кезінде, Чадтың мұсылмандық ұлт-азаттық майданы (FROLINAT) христиан президенті Франсуа Томбалбаеге қарсы партизандық соғысын солтүстікке қарай Борку Эннеди Тибести префектурасына (BET) дейін кеңейткен кезде басталды деп айтуға болады. Ливияның патшасы Идрис I ФРОЛИНАТ-ты қолдауға мәжбүр болды, өйткені Чад пен Ливия шекарасының екі жағы арасындағы ұзақ уақыт бойы берік байланыс болды. Чадтың бұрынғы отаршыл қожайыны және қазіргі қорғаушысы Франциямен қарым-қатынасты сақтау үшін Идрис көтерілісшілерге Ливия аумағында баспана берумен және тек өлімге әкелмейтін заттарды жеткізумен шектелді. Бастапқыда ФРОЛИНАТ-тан күдіктенгенмен, 1970 жылы Каддафи бұл ұйымды өзінің қажеттіліктеріне пайдалы деп санай бастады. Кеңес блогының, әсіресе Шығыс Германияның қолдауымен ол көтерілісшілерді оқытып, қаруландырып, қару-жарақ пен қаржымен қамтамасыз етті. 1971 жылы 27 тамызда Чад Мысыр мен Ливияны жақында рақымшылыққа ұшыраған Чад азаматтарының президент Франсуа Томбалбаеге қарсы төңкеріске қолдау көрсеткені үшін айыптап отырды. Төңкеріс сәтсіз өткен күні Томбалбай Ливия мен Мысырмен барлық дипломатиялық қатынастарды үзді, барлық ливиялық оппозициялық топтарды Чадқа шақырды және "тарихи құқықтар" негізінде Феззанға талап қоюды бастады. Каддафидің жауабы 17 қыркүйекте ФРОЛИНАТты Чадтың жалғыз заңды үкіметі ретінде ресми түрде тану болды. Қазан айында Чадтың сыртқы істер министрі Баба Хасан Біріккен Ұлттар Ұйымында Ливияның "экпансионисттік идеяларын" айыптап шықты. Ливияға француздардың қысымы мен Нигер президенті Хамани Диоридің делдалшылығы арқылы екі ел 1972 жылы 17 сәуірде дипломатиялық қарым-қатынастарын қайта қалпына келтірді. Көп ұзамай Томбалбай Израильмен дипломатиялық қарым-қатынасты бұзды және 28 қарашада Аузу жолағын Ливияға беруге жасырын келісті. Алғашында Каддафи Чад президентіне 40 миллион фунт стерлинг береміз деп уәде берді және екі ел 1972 жылдың желтоқсанында достық туралы келісімге қол қойды. Каддафи FROLINAT-ты ресми қолдаудан бас тартты және оның көшбасшысы Абба Сиддикты штаб-пәтерін Триполиден Алжирге көшіруге мәжбүр етті. Келесі жылдары жақсы қарым-қатынастар расталды, Каддафи 1974 жылдың наурыз айында Чад астанасы Нджаменаға барды; сол айда Чадқа инвестициялық қорлар беру үшін бірлескен банк құрылды.
Көтерілістің кеңейуі
1975 жылы 13 сәуірде Томбалбайды мемлекеттік төңкеріспен алып тастап, оның орнына генерал Феликс Маллумды тағайындады. Төңкеріс ішінара Томбалбаедің Ливияны қанағаттандыруына қарсылық танытудан туындағандықтан, Каддафи оны өзінің ықпалына қауіп төндіреді деп санады және FROLINAT-ты қайтадан қамтамасыз етті. Сол жылдары Каддафиді қолдау көбінесе моральдық, қару-жарақпен шектеліп қана тұрды. Бұл жағдай 1977 жылдың ақпанында ливиялықтар Уэддейдің адамдарына жүздеген АК-47 шабуылдау мылтықтарын, ондаған РПГ, 81 және 82 мм минометтер мен кері қайтармайтын оқ-дәрілерді бергенде өзгерді. Осы қарулармен қаруланған FAP маусым айында Тбестідегі Бардай мен Зуар және Боркудағы Оунианга Кебир қалаларында орналасқан Чад қарулы күштерінің (FAT) бекіністеріне шабуыл жасады. Уэдди осы шабуылмен Тибестіді толық бақылауға алды. 22 маусымнан бері қоршауда болған Бардай 1977 жылы 4 шілдеде берілді, ал Зуар эвакуацияланды. FAT 300 адамын жоғалтып, көтерілісшілердің қолына әскери құрал-жабдықтар түсті. Оуниангаға 20 маусымда шабуыл жасалды, бірақ француз әскери кеңесшілері құтқарып қалды. Аузу белдеуін Ливияның Чадқа терең араласу үшін база ретінде пайдаланғаны айқын болғандықтан, Маллум белдеудің басып алынуы мәселесін БҰҰ мен Африка бірлігі ұйымына жеткізуді шешті. Маллум сондай-ақ жаңа одақтастарға мұқтаж екенін шешті; ол қыркүйекте Хабремен ресми одақ, Хартум келісімі туралы келіссөздер жүргізді. Бұл келісім 1978 жылдың 22 қаңтарына дейін құпия сақталды, содан кейін Ұлттық одақ үкіметі құрылды. Малум Хабре келісімін Судан мен Сауд Арабиясы белсенді түрде қолдады, екеуі де Каддафидің бақылауында болатын радикалды Чадтан қорқыды. Екі ел де Хабреге, оның жақсы мұсылмандық және отаршылдыққа қарсы сенімхаттарына, Каддафидің жоспарларын бұзудың жалғыз мүмкіндігі ретінде қарады.
Ливиядағы эскалация
Малум Хабре келісімін Каддафи өзінің Чадтағы ықпалына үлкен қауіп ретінде қабылдады және Ливияның қатысу деңгейін арттырды. Ливияның жер беті бөлімшелерінің белсенді қатысуымен алғаш рет Ливияның ФАП күштері мен Чадтың тұрақты күштері арасындағы шешуші қақтығыс БЭТ астанасы Фая Ларжо қаласында өтті. Шаһарды 5 мың чадтық сарбаз қорғады, 1978 жылы 18 ақпанда күрес аяқталғаннан кейін 2500 көтерілісшіге, мүмкін 4000 ливиялық әскердің қолдауына ұшырады. Ливиялықтар тікелей ұрысқа қатысқан жоқ сияқты; Ливиялықтар болашақта қайталанатын үлгіде броня, артиллерия және әуе көмегін көрсетті. Гукуни Уэддидің күштері 1977 және 1978 жылдары шамамен 2500 тұтқынға алды; нәтижесінде, Чад қарулы күштері адам күшінің кемінде 20% жоғалтты. Уэддей бұл жеңістерді ФРОЛИНАТ-тағы өз позициясын нығайту үшін пайдаланды: наурыз айында Файя Ларжода Ливияның қолдауымен өткен конгресс кезінде көтерілістің негізгі топтары қайтадан бірігіп, Гокуни Уэддейді бас хатшы етіп тағайындады. Малумның Гүконий Каддафидің шабуылға реакциясы 1978 жылы 6 ақпанда Ливиямен дипломатиялық қатынастарды үзу және БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесіне Ливияның қатысу мәселесін қою болды. Ол Ливияның Аузу жолағын басып алу мәселесін қайта көтерді; Дегенмен, 19 ақпанда Файя Ларжоның құлауынан кейін Маллум атысты тоқтатуға және наразылықты қайтаруға мәжбүр болды. Қаддафи Ливияның қару-жарағын жеткізетін Франция тарапынан қысымға ұшырағандықтан, Уэддейдің алға жылжуын тоқтатты. 27 наурызда Малум ФРОЛИНАТты мойындаған және жаңа атысты тоқтатуға келіскен Бенгази келісімін жасауға мәжбүр болды. Келісімде Ливия мен Нигердің бірлескен әскери комитеті құрылды, ол Ливияның өз аумағындағы интервенциясын заңды етті. Келісім Ливияға өте маңызды шартты да қамтиды: Францияның Чадтағы барлық әскери қатысуын тоқтату. Шешуші шайқас Нджаменадан солтүстік-шығысқа қарай 430 шақырым жерде орналасқан Ати қаласында өтті. 1978 жылы 19 мамырда Фролинат көтерілісшілері қаладағы 1500 сарбаздан тұратын гарнизонға шабуыл жасады. Гарнизонды броньмен қамтамасыз етілген Чадтың арнайы тобының келуі және, ең бастысы, француз шетелдік легионы мен 3-ші теңіз жаяу әскері полкінің келуі жеңілдетті. Екі күндік шайқаста Фролинат ауыр зардап шекті, бұл жеңісті маусым айында Джедаадағы тағы бір жекпе-жек растады. Фролинат жеңілгенін мойындап, солтүстікке қашып кетті, 2000 адамын жоғалтып, "соңғы заманғы жабдықтарды" жерге тастап кетті. Бұл шайқастарда басты мәнге ие болған француздардың әуедегі толық үстемдігі болды, өйткені Ливия әуе күштері ұшқыштары олармен күресуден бас тартты.
The decisive confrontation between the Libyan FAP forces and the Chadian regular forces took place at Faya Largeau, the capital of the BET. The city, defended by 5,000 Chadian soldiers, fell on 18 February 1978 after sharp fighting to a force of 2,500 rebels, supported by possibly as many as 4,000 Libyan troops. The Libyans do not seem to have directly participated in the fighting; in a pattern that was to repeat itself in the future, the Libyans provided armor, artillery and air support. Goukouni Oueddei's forces captured about 2,500 prisoners in 1977 and 1978; as a result, the Chadian Armed Forces lost at least 20% of their manpower. Oueddei used these victories to strengthen his position in the FROLINAT: during a Libyan sponsored congress held in March in Faya Largeau, the insurgency's main factions reunited themselves and nominated Goukouni Oueddei as the secretary general. Malloum's reaction to the Goukouni–Gaddafi offensive was to sever diplomatic relations with Libya on 6 February 1978 and bring before the UN Security Council the issue of Libyan involvement. He raised again the question of Libya's occupation of the Aouzou Strip; on 19 February, however, after the fall of Faya Largeau, Malloum was forced to accept a ceasefire and withdraw the protest. Gaddafi halted the advance of Oueddei because of pressure from France, then an important supplier of Libya's weapons. Malloum was forced to sign the Benghazi Accord, which recognized the FROLINAT and agreed on a new ceasefire, on 27 March. The agreement called for the creation of a joint Libya–Niger military committee tasked with implementation; through this committee, Chad legitimized Libyan intervention in its territory. The accord also contained a condition dear to Libya: the termination of all French military presence in Chad. The decisive battle took place at Ati, a town 430 kilometres northeast of N'Djamena. The town's garrison of 1,500 soldiers was attacked on 19 May 1978 by the FROLINAT insurgents, equipped with artillery and modern weapons. The garrison was relieved by the arrival of a Chadian task force supported by armor and, more importantly, of the French Foreign Legion and the 3rd Regiment of Marine Infantry. In a two day battle, the FROLINAT was repelled with heavy losses, a victory that was confirmed in June by another engagement at Djedaa. The FROLINAT admitted defeat and fled north, having lost 2,000 men and left the "ultramodern equipment" they carried on the ground. Of key importance in these battles was the complete air superiority the French could count on, as the Libyan Air Force pilots refused to fight them.
Ливиядағы қиындықтар
Елордаға қарсы сәтсіз шабуылдан бірнеше ай өткен соң, ФРОЛИНАТ-тағы ірі келіспеушіліктер бірліктің барлық іздерін талқандап, Ливияның Чадтағы билігін қатты әлсіретті. 27 тамыз түнінде Вулкан армиясының басшысы Ахмат Асыл Ливия әскерлерінің қолдауымен Фая Ларжоға шабуыл жасады. Бұл Каддафидің Гүкуниді ФРОЛИНАТ басшылығынан алып тастап, оны Асылмен ауыстыруға тырысуы болды. Бұл әрекеті кері әсер етті, өйткені Гукуни Чадта болған барлық ливиялық әскери кеңесшілерді шығарып жіберіп, Франциямен келісімге келуді бастады. Каддафи мен Гукуни арасындағы қақтығыстың себептері этникалық және саяси болып табылады. Фролинат Асыл сияқты арабтар мен Гүкуни мен Хабре сияқты тубустар арасында бөлінді. Бұл этникалық бөлінулер сондай-ақ Каддафи мен оның Жасыл кітабына деген көзқарастың өзгешелігін көрсетті. Әсіресе, Гүкуни мен оның адамдары "Жасыл кітапты" ФРОЛИНАТ-тың ресми саясатына айналдыру туралы Каддафидің өтінішіне құлақ асуға асықпай, алдымен уақытты алуға тырысты, бұл мәселені қозғалыстың толық қайта бірігуіне дейін кейінге қалдырды. Біріктіру аяқталғаннан кейін, Каддафи "Жасыл кітапты" қабылдауға тағы да қысым жасады, Революция кеңесіндегі келіспеушіліктер айқын болды, көптеген адамдар өздерінің адалдықтарын жариялады қозғалыстың бастапқы платформасы 1966 жылы Ыбырай Абатча бірінші бас хатшы болған кезде бекітілді, ал басқалары, соның ішінде Асыл, полковниктің идеяларын толық қабылдады. Нджаменада екі әскердің бір мезгілде болуы - премьер-министр Хабредің ФАН және президент Маллумның FAT - Нджамена шайқасына жол ашты, бұл мемлекет құлдырауы мен Солтүстік элитаның билікке көтерілуіне әкелді. 1979 жылы 12 ақпанда болған кішігірім оқиға Хабре мен Маллум күштерінің арасындағы ауыр ұрысқа айналды. 1979 жылдың 16 наурызында, бірінші халықаралық бейбітшілік конференциясы өткен кезде, шамамен 2000 - 5000 адам қаза тауып, 60 - 70 мың адам қашуға мәжбүр болды. Шамамен азайып кеткен Чад армиясы астананы көтерілісшілердің қолына қалдырып, оңтүстікте Вадель Абделькадер Камугэ басшылығымен қайта ұйымдастырды. Ұрыс кезінде француз гарнизоны бейтараптықпен қарап, тіпті Хабреге белгілі бір жағдайларда көмектесті, мысалы, олар Чад әуе күштері бомбалауды тоқтатуын талап етті. Нигерияның Кано қаласында халықаралық бейбітшілік конференциясы өтті, оған Чадтың шекаралас мемлекеттері Маллум, Хабре және Гукунимен бірге қатысты. Кано келісіміне 16 наурызда барлық қатысушылар қол қойды, ал Маллум отставкаға кетті, оның орнына Гоукуни төрағалық ететін Мемлекеттік кеңес құрылды. Бұл Нигерия мен Францияның Гукуни мен Хабреге билікті бөлісуге қысым жасауының нәтижесі болды; әсіресе француздар мұны Гукуни мен Каддафи арасындағы барлық байланыстарды кесіп тастау стратегиясының бөлігі ретінде көрді. Бірнеше аптадан кейін сол топтар Ұлттық бірліктің өтпелі үкіметін (GUNT) құрды, оны Ливияны Чадтан алып тастау деген ортақ тілекпен бірге ұстады. Кано келісімін жасасқанына қарамастан, Ливия ГУНТ-ның құрамына Вулкан армиясының бірде-бір басшысын жатқызбағанына және Аузу жолағында Ливияның талаптарын мойындамағанына ашуланды. 1979 жылдың 13 сәуірінен бастап Ливияның солтүстік Чадта біраз әскери қызметі болды, ал оңтүстіктегі сепаратистік қозғалысқа қолдау көрсетілді. Алайда, 25 маусымнан кейін ғана, Чадтың көршілерінің жаңа, көпшілікті қамтитын коалициялық үкімет құру туралы ультиматум мерзімі аяқталғаннан кейін ғана, үлкен жауап келді. 26 маусымда 2500 ливиялық әскер Файя Ларжоға қарай Чадқа шабуыл жасады. Чад үкіметі француз көмегін сұрады. Ливия әскерлерін алдымен Гукунидің жасағы тоқтатты, содан кейін француздық барлау ұшақтары мен бомбалаушылары кері шегінуге мәжбүр болды. Сол айда ГУНТ-тен шығарылған топтар Ливияның әскери қолдауымен Солтүстік Чадта қарсы үкімет - Бірлескен уақытша іс-қимыл майданы (ББІМ) құрды. Ливиямен соғысу, Нигерияның экономикалық бойкот жариялауы және халықаралық қысым тамыз айында Лагоста жаңа халықаралық бейбітшілік конференциясына әкелді, оған Чадтағы барлық он бір топ қатысты. 21 тамызда барлық фракцияларға ашық жаңа ГУНТ құрылуы тиіс жаңа келісімге қол қойылды. Француз әскерлері Чадтан кетіп, олардың орнына көпұлтты африкалық бейбітшілік күштерін құрамақ. Жаңа GUNT қараша айында президент Гүкуни, вице-президент Камугэ, қорғаныс министрі Хабре және сыртқы істер министрі Асылмен билікке келді. Хабредің қатысуына қарамастан, ГУНТ-тың жаңа құрамы Каддафиді қанағаттандыру үшін Ливияға қолдау ...
Ливияның интервенциясы
Бастапқыда Хабре ГУНТ-тың басқа мүшелерінен оқшауланып, оларға қарапайым қарады. Хабре Ливияның Чадтағы ықпалына қарсылық танытқан, бірақ оның амбициясы мен аяусыздығымен бірікті: бақылаушылар соғыс әміршісі ең жоғары лауазымнан басқа ештеңеге ешқашан қанағаттанбайды деген қорытындыға келді. Ерте ме, кеш пе Хабре мен Ливия жақтастарының, одан да маңыздысы Хабре мен Гукунидің арасында қарулы қақтығыс болады деп ойланған. FAN-ты экономикалық және әскери жағынан Судан мен Мысыр қамтамасыз еткен болса, Гукуни шайқас басталғаннан кейін көп ұзамай Камугеның FAT және Ацилдің CDR қарулы қолдауына ие болды және Ливияның артиллериясымен қамтамасыз етілді. 1980 жылы 6 маусымда FAN Фая қаласын өз бақылауына алды. Бұл Гукуниді алаңдатады және ол 15 маусымда Ливиямен достық шартына қол қойды. Келісім Ливияға Чадта еркіндік берді, бұл оның сол елдегі қатысуын заңды етті; Келісімнің бірінші бабы екі елді өзара қорғауға міндеттеді, ал біреуге қарсы қауіп екіншісіне қарсы қауіп болды. Қазан айынан бастап Халифа Хафтар мен Ахмед Оун бастаған Ливия әскерлері Аузу аймағына әуе көлігімен жеткізіліп, Гүкунидің күштерімен бірлесіп Фаяны қайтадан басып алды. Қала сол кезде оңтүстікке қарай астана Нджаменаға қарай жылжыған танктер, артиллерия және бронетранспорт құралдарының жиналу нүктесі ретінде пайдаланылды. 1980 жылы 6 желтоқсанда басталған шабуылға советтік Т-54 және Т-55 танктері бастамашылық етті және Кеңес Одағы мен Шығыс Германия кеңесшілері үйлестірді, 16 желтоқсанда астананың құлдырауы болды. Ливияның күштерінің саны 7000 мен 9000 арасында, олардың арасында тұрақты бөлімшелер мен жарымәскери Панафрикалық исламдық легионы, 60 танкі және басқа да бронетранспорт құралдары Ливияның оңтүстік шекарасынан 1,100 шақырымдық шөлді бөліп-бөліп, ішінара әуе көлігімен және танк тасымалдаушыларымен, ішінара өз күшімен тасымалданды. Шекараның өзі Ливияның Жерорта теңізі жағалауындағы негізгі базаларынан 1000-1100 шақырым қашықтықта орналасқан. Қасым-Жомарт Тоқаевтың билігі кезінде, ол өзінің билігін жалғастыра берді. 1980 жылы 31 желтоқсанда Дакарда ГУНТ-ке қарсы партизан ретінде күресуді жалғастыратынын мәлімдеді. Байқаушылардың көпшілігі Гукунидің келісімді қабылдауының себептерін Қаддафидің уәде еткен қатерлі ісі, қысым және қаржылай көмекпен байланысты деп санайды. Ливия астанасына сапар шегу алдында Гүкуни өзінің екі қолбасшысын Ливияға консультация өткізуге жіберді; Триполиде Гүкуни Каддафиден "ливиялық диссиденттер" оларды өлтіргенін және Гүкуни Ливияның ықыласынан айырылып, билікті жоғалтып алу қаупіне ұшырағысы келмесе, бірігу жоспарын қабылдауы керектігін білді. Қарсылық деңгейі Каддафи мен Гукуниге коммюникедің маңыздылығын азайтуға себеп болды, олар мемлекеттер емес, халықтардың "одағы" туралы және тығыз ынтымақтастыққа "алғашқы қадам" ретінде сөйледі. Бірақ зиян келтірілді, ал бірлескен коммюнике Гүкунидің ұлттық және мемлекет қайраткері ретінде беделін қатты әлсіретті. Гүкуни мен Каддафи арасындағы қарым-қатынас нашарлай бастады. Ливия әскерлері 1981 жылдың қаңтар-ақпанына дейін шамамен 14000 сарбазға жеткен санмен, Солтүстік және Орталық Чадтың әртүрлі нүктелерінде орналасты. Бұл күштер ГУНТ-те Асыл фракциясын басқа отаршылдармен, соның ішінде сәуір айының соңында Гүкунидің FAP-пен болған қақтығыстарда қолдап, едәуір ренжітті. Жергілікті халықты либияландыруға тырысу да болды, бұл көптеген адамдарды Ливия үшін "бірлестіру" арабтандыру және ливиялық саяси мәдениетті, әсіресе "Жасыл кітапты" енгізу деген тұжырымға келтірді. Қазан айында Каддафидің Ислам легионерлері мен Гукуни әскерлері арасындағы шайқастар кезінде және ГУНТ-тің басшылығын алу үшін Асыл төңкеріс жасауды жоспарлап отыр деген хабарлар кезінде Гукуни 1981 жылдың 29 қазанында Ливия күштерінің толық және біржақты түрде Чад аумағынан кетуін талап етті, бұл астанадан бастап 31 желтоқсанға дейін аяқталуға тиіс еді. Ливиялықтардың орнын Африкааралық күштері (АҚШ) алмастыратын болды. Каддафи бұған келісті, ал 16 қарашада Ливияның барлық күштері Чадтан шығып, Аузу жолағына қайта орналасты.
ГАНТ шабуылдары
Қаддафи Нджаменаның құлауына дейінгі айларда көбінесе аулақ болғандықтан, Хабре Ливиямен түсіністікке жетуге үміттенді, мүмкін диалогқа дайын болып көрінген Асылмен келісім арқылы. Бірақ Асыл 1982 жылы 19 шілдеде қайтыс болды, оның орнын Ашейх ибн Омар алды, ал Хабредің елді біріктіруге деген құлшынысы Хабреге қарсы болды, бұл оны ХДР-дің домендерін басып алуға итермеледі. Сондықтан Ливияның қолдауымен Гүкуни ГУНТ-ті қайта жинады, қазан айында Тибесті қаласындағы Бардайда Ұлттық бейбіт үкімет құрды және өзін Лагос келісімінің шарттары бойынша заңды үкімет деп жариялады. Алдағы шайқасқа Гүкуни бірнеше отаршылдардан алынған 3000 - 4000 адамға сене алды, кейіннен олар оңтүстікке қарайтын Негю Дьогоның қолбасшылығымен Армия Ұлттық азаттық (ANL) құрамына қосылды. Каддафи Гүкуниге толықтай қолдау көрсете алмастан, Хабре Тибетидегі ГУНТ-қа шабуыл жасады, бірақ 1982 жылдың желтоқсанында және 1983 жылдың қаңтарында кері қайтарылды. Келесі айларда Солтүстік аймақтағы қақтығыстар күшейе түсті, ал Триполи мен Нджамена арасындағы наурыз айында болған кездесулер сияқты келіссөздер тоқтады. 17 наурызда Хабре бұл қақтығысты БҰҰ-ға алып келіп, Ливияның Чад аумағын "агрессиясы мен басып алуын" қарастыру үшін БҰҰ Қауіпсіздік кеңесінің шұғыл отырысын шақырды. Қаддафи шабуылға дайын болды. Шешімші шабуыл маусым айында басталды, онда 3000 күшті ГУНТ күштері 1983 жылы 25 маусымда құлаған солтүстіктегі басты үкіметтік бекініс Фая Ларжоға шабуыл жасады. ГУНТ күштері тез арада Коро Тороға, Оум Чалубаға және Абешеге қарай жүріп, Нджаменаға қарай негізгі жолдарды өз бақылауына алды. Ливия, ГУНТ-ты жалдау, оқыту және ауыр артиллериямен қамтамасыз етуде көмек көрсеткенмен, шабуылға тек бірнеше мың тұрақты әскерді жіберді, олардың көпшілігі артиллерия және логистикалық бөлімшелер болды. Бұл Каддафидің қақтығысты Чадтың ішкі ісі ретінде қарастыруға деген ықыласына байланысты болуы мүмкін. Американдықтар, заирліктер және француздар қамтамасыз еткен Хабре тез арада өз күштерін қайта ұйымдастырды (қазіргі таңда FANT деп аталатын). ФАНТ солтүстікке қарай ГУНТ пен ливиялықтарға қарсы аттанды, олар Абешеден оңтүстікке қарай кездесті. Хабре Гукунидің күштерін талқандап, оған тез арада Абеше, Бильтин, Фада және 30 шілдеде Фая Ларжоны қайтарып алуға мүмкіндік беретін үлкен қарсы шабуылды бастады. Қала құлаған күннен бастап Фая Ларжоу Ауззо әуе базасынан Су-22 және Мираж F1 ұшақтарын, Сабхадан Ту-22 бомбалаушыларын қолдана отырып, ұдайы әуе шабуылдарына ұшырады. Он күннің ішінде үлкен құрлық күштері жиналды шығыс және батысқа қарай Faya Largeau әуе арқылы ерлер, бронь және артиллерияны Сабхаға, Куфраға және Аузу әуежайына, содан кейін қысқа қашықтықтағы көлік ұшақтарымен соғыс аймағына. Ливияның жаңадан құрылған күштері 11000-ға жуық, негізінен тұрақты әскерлер, ал шабуылға сексен ұшақ қатысқан; дегенмен ливиялықтар өздерінің дәстүрлі рөлін сақтап қалды. ГУНТ ливиялық одақ 10 тамызда Хабре 5000-ға жуық сарбазбен өзі нығайған Файя Ларжо оазисіне кірісті. Көп ракеталық пулеметтер (МРП), артиллерия және танк атыстары мен үздіксіз әуе шабуылдарынан зардап шеккен FANT қорғаныс желісі GUNT соңғы шабуыл жасағанда ыдырап, 700 FANT әскерін жерде қалдырды. Хабре өз әскерінің қалдықтарымен бірге ливиялықтар қуып кетпей, астанаға қашып кетті. Франция, сонымен қатар американдық және африкалық қысымға байланысты, 6 тамызда GUNT Ливияның алға жылжуын тоқтату және жалпы алғанда Каддафидің Чадтың ішкі істеріндегі ықпалын әлсірету үшін Манта операциясының аясында Чадқа француз әскерлерінің оралуын жариялады. Үш күннен кейін бірнеше жүз француз әскері Орталық Африка Республикасынан Нджаменаға жіберілді, кейіннен 2700-ге дейін жеткізілді, бірнеше эскадрильялар Jaguar истребитель-бомбардировщиктермен. Бұл француздар Африкадағы ең ірі экспедициялық күш болды. Содан кейін француз үкіметі Маодан Абешеге дейінгі 15-ші параллель бойымен шекараны (қызыл сызық деп аталады) анықтады және олар Ливия немесе ГУНТ күштерінің осы сызықтан оңтүстікке шабуыл жасауына жол бермейтінін ескертті. Ливиялықтар да, француздар да өздерінің шекарасында қалды, Франция Хабреге солтүстікті қайта алуға көмектесуге дайын емес екенін көрсетті, ал ливиялықтар шекараға шабуыл жасап, Франциямен қақтығыстан аулақ болды. Бұл Ливияның Қызыл сызықтан солтүстікке қарай барлық аумақты бақылауын сақтап қалуына әкелді.
Францияның кетілуі
Тұйық жағдайды жою үшін Каддафи 1984 жылы 30 сәуірде Чадтағы француз және ливиялық күштерді өзара шығаруды ұсынды. Франция президенті Франсуа Миттеран бұл ұсынысты қабылдады және 17 қыркүйекте екі көшбасшы өзара шығу 25 қыркүйекте басталып, 10 қарашаға дейін аяқталатынын жариялады. Сонымен қатар, Миттеранның Ливия мен Чадқа қатысты АҚШ пен Чад үкіметінен тәуелсіз сыртқы саясатты ұстану ниеті де көрініс тапты. 16 қарашада Миттеран Грекияның премьер-министрі Папандреудің қолдауымен Критте Каддафимен кездесті. Каддафидің барлық ливиялық күштер шығарылды деген мәлімдемесінен кейін, келесі күні Миттеран бұл шындық емес екенін мойындады. Алайда ол француз әскерлерін Чадқа қайтаруға бұйрық бермеді. Нолтучунгтың айтуынша, 1984 жылғы екіжақты франко-либиялық келісім Каддафиге Чад батпағынан шығудың керемет мүмкіндігін берді, сонымен қатар оның халықаралық беделін күшейтті және Хабреге Ливияның өкілетті өкілдерін қамтитын бейбіт келісімді қабылдауға мәжбүрлеуге мүмкіндік берді. Керісінше, Каддафи Францияның Чехтен шығуын Ливияның Чехтегі әскери қатысуын және Ливияның бүкіл БЭТ префектурасын фактілік түрде аннексиялауын қабылдауға дайындығы ретінде қате түсіндірді, бұл әрекет барлық Чад фракцияларының, сондай-ақ ААҰ мен БҰҰ-ның қарсылығына тап болады. Қаддафидің қателігі ақырында оның жеңілісіне әкелді, оған қарсы ГУНТ бүлігі және 1986 жылы жаңа француз экспедициясы.
Францияның жаңа интервенциясы
1984-1986 жылдар аралығында, ірі қақтығыстар болмаған кезеңде, Хабре өзінің позициясын АҚШ-тың берік қолдауы мен Ливияның 1984 жылғы франко-ливиялық келісімді сақтамауы арқасында нығайтты. Сонымен қатар, 1984 жылдан бастап ГУНТ-ті қинай бастаған фракциялық жанжал да шешуші болды, бұл ұйым басшылығы үшін Гүкуни мен Ашейх ибн Омар арасындағы күрес болды. Осы кезеңде Каддафи өзінің бақылауын кеңейтіп, жаңа жолдар салдырды және аузу белдеуінен тыс жердегі әуе және жер операцияларын жақсырақ қолдау үшін жаңа аудио базасын құрды. Ол 1985 жылы Ливияға күш-жігерін көбейтіп, 7000 сарбаз, 300 танк және 60 ұшақ әкелді. Бұл жиналыс орын алған кезде ГУНТ-тің маңызды элементтері Хабре үкіметінің қоныстану саясатының бөлігі ретінде Хабре үкіметінің қолына өтті. Бұл қашулар Каддафиді үрейлендірді, өйткені ГУНТ Ливияның Чадта болуына заңдылық жамылғысын берді. Осыны тоқтату және ГУНТ-ты қайта біріктіру үшін Қызыл сызықта Нджаменаны алу үшін үлкен шабуыл жасалды. 1986 жылы 10 ақпанда басталған шабуылға Ливияның 5000 және ГУНТ-тың 5000 әскері қатысты. Олар Куба Оланга, Калайт және Оум Чалубаның ФАНТ-тың аванпостына шоғырланды. Бұл науқан Каддафи үшін апатқа ұшырады, 13 ақпанда ФАНТ қарсы шабуыл жасады, француздардан алынған жаңа жабдықты қолдану шабуылшыларды кері шегінуге және қайта ұйымдастыруға мәжбүр етті. Ең бастысы, француздардың шабуылға қарсы реакциясы болды. Қаддафи алдағы француздық заң шығарушы сайлауларға байланысты Миттеранды Хабреді құтқару үшін жаңа тәуекелді және қымбат экспедицияны бастауға асықпайды деп сенген болуы мүмкін; бұл бағалау қате болып шықты, өйткені француз президенті Ливияның агрессиясына әлсіздік көрсетуді саяси тәуекелге ұшырастыра алмады. Нәтижесінде 1986 жылдың 14 ақпанында "Епервье" операциясы басталды, 1200 француз әскері мен бірнеше эскадрон "Ягуар" Чадқа жеткізілді. 16 ақпанда француз әуе күштері Ливияның Уади-Дум әуе базасын бомбалады. Ливия келесі күні Ливияның Ту-22 ұшағы Нджамена әуежайын бомбалады, аз ғана залал келтірді.
Тибесті соғысы
Ақпан мен наурыз айларында болған жеңістер ГУНТ-тің ыдырауын тездетті. Наурыз айында Конго Халық Республикасында өткен ОАУ-ның жаңа келіссөздерінде Гүкуни қатыспаған кезде, көпшілік Ливияның қолын күдіктенді. Осы күдіктер ГУНТ-тан оның вице-президенті Камугэдің, содан кейін Бірінші армияның және FROLINAT Original-тың бөлшектеп кетуіне себеп болды. Тамыз айында CDR коалициядан шығып, Фада қаласын басып алды. Қазан айында Гүкунидің ФАП-ы Фаданы қайта алуға тырысқанда, Ливия гарнизоны Гүкунидің әскерлеріне шабуыл жасап, ГУНТ-ты тиімді аяқтаған шайқасқа жол ашты. Сол айда Гүкуни ливиялықтармен тұтқындалды, ал оның әскерлері Каддафиге қарсы көтеріліп, ливиялықтарды Тибестідегі барлық позицияларынан шығарып, 24 қазанда Хабреге өтті. Ливиялықтар өздерінің жабдықтау желілерін қалпына келтіріп, Бардай, Зуар және Вур қалаларын қайтарып алу үшін Т-62 танкілері мен Ливия әуе күштері қатты қолдауымен 2000 жасақты арнайы топты Тибестиге жіберді. Шабуыл сәтті басталды, GUNT-ті оның негізгі бекіністерінен, сонымен қатар напалм қолдану арқылы қуып жіберді. Бұл шабуыл ақырында кері әсерін тигізді, бұл Хабредің тез реакциясын тудырады, ол ГУНТ күштеріне қосылу үшін 2000 ФАНТ сарбазын жіберді. Сонымен қатар, Миттеран күшті әрекет жасап, көтерілісшілерге отын, азық-түлік, оқ-дәрілер мен танкіге қарсы зымырандарды түсіретін миссияны тапсырды, сондай-ақ әскери қызметкерлерге кірді. Бұл әрекет арқылы француздар енді Қызыл сызықтан оңтүстікке қарай ұстануға бел бумағанын және қажет болған кезде әрекет етуге дайын екендерін білдірді. Хабре ливиялықтарды Тибестіден шығаруға тырысқанда әскери жағынан тек ішінара ғана сәтті болды (ливиялықтар наурыз айында аймақты толық тастап кетеді, солтүстік-шығыстағы жеңілістер қатары аймақты орны толмас қылып қалды), бұл науқан FANT үшін үлкен стратегиялық жетістік болды, өйткені ол азаматтық соғысты шетелдік басқыншыға қарсы ұлттық соғысқа айналдырды, бұл Чадта бұрын-соңды болмаған ұлттық бірлік сезімін оятады.
Тойота соғысы
Соғыстың соңғы жылы 1987 жылдың басында Ливияның экспедициялық күштері әлі де таңғажайып болды, олардың саны 8000 әскер мен 300 танкі болды. Алайда, ол өзінің одақтастары - чадтықтардың негізгі қолдауынан айырылды, олар әдетте барлауды қамтамасыз етіп, шабуыл жасағы ретінде әрекет етті. Ливия гарнизондары оларсыз Чад шөліндегі оқшау және осал аралдарға ұқсайды. Қаддафи өз әскерін күшейту үшін өзімен одақтасқан әртүрлі палестиналық және ливандық қарулы топтардың көмегін алды. Олардың бірнешеуі, мысалы, Абу Нидал ұйымы, Ливияның Чадтағы санын көтеруге шабуылшыларын жіберді. Екінші жағынан, FANT-ті күшейтіп, қазір 10 000 адамнан тұратын, өте ынталы әскерге ие болды, олар MILAN танкіге қарсы зымырандары бар тез қозғалатын және құмға бейімделген Toyota жүк көліктерімен қамтамасыз етілді. Бұл жүк көліктері соғыстың соңғы кезеңіне "Тойота соғысы" деген атау берді. 1987 жылы 2 қаңтарда Хабре Солтүстік Чадты қайтадан басып алуды Ливияның жақсы қорғалған Фада байланыс базасына сәтті шабуыл жасаумен бастады. Ливия әскеріне қарсы Чад командирі Хасан Джаммус бірнеше рет жылдам қимыл жасап, ливиялық позицияны қоршап алды және оларды барлық жағынан кенеттен шабуылдады. Бұл стратегияны Джамус наурыз айында Б'ир Кора мен Уади Дум шайқастарында қайталады, бұл өте үлкен шығынға ұшыратып, Каддафиді солтүстік Чадты эвакуациялауға мәжбүр етті. Бұл өз кезегінде Ливияның Аузу жолағындағы бақылауын қауіпке ұшыратты, Аузу тамыз айында ФАНТ-тың қолына түсті, тек Ливияның үстемдік жасауы және француздардың Чадтықтарды әуеден қорғай алмауымен ғана кері қайтарылды. Хабре бұл сәтсіздікке тез арада жауап берді, ол 5 қыркүйекте Маатен-аль-Саррадағы Ливияның негізгі әуе базасына қарсы күтпеген және сәтті рейд жасады. Бұл шабуыл Аузуға қарсы жаңа шабуылға дейін Ливияның әуе күштері қауіпін жою жоспарының бір бөлігі болды. Маатен-әл-Сарра шайқасы кезінде ФАНТ-қа сателлигенттік мәліметтерді жеткізу үшін Чад және АҚШ атынан француздық интервенцияны ескере отырып, Каддафи Ливияның жеңілісін француз және АҚШ-тың "Ливияға қарсы агрессиясына" кінәлады. Аузуға жоспарланған шабуыл ешқашан болған жоқ, өйткені Маатендегі жеңістің өлшемдері Франция Ливия базасына шабуыл Ливияның өзіне қарсы жалпы шабуылдың алғашқы кезеңі ғана деп қорқытты, бұл Франция төзбеуге дайын емес. Ал Каддафиге қатысты айтатын болсақ, ол ішкі және халықаралық қысымға ұшырап, өзін татуластырушы ретінде танытты, бұл 11 қыркүйекте ААҰ-ның араласпен қол қойған атысты тоқтатуға әкелді.
Салдары
Отты тоқтату туралы келісімді бұзған жағдайлар көп болғанмен, олар салыстырмалы түрде аз болды. Екі үкімет бірден күрделі дипломатиялық маневрлерді бастады, егер күткендей, қақтығыс қайта басталса, әлемдегі пікірді өз жақтарына тарту үшін. Алайда екі тарап та бейбіт шешімге жол ашуға абай болды. Соңғы бағытты Франция мен Африка мемлекеттерінің көпшілігі қолдады, ал Рейган әкімшілігі қақтығысты қайта бастауды Каддафиді құлатудың ең жақсы мүмкіндігі деп тапты. Екі ел арасындағы қарым-қатынас бірте-бірте жақсарып, Каддафи Чад үкіметімен қарым-қатынасты қалыпқа келтіргісі келетінін білдірді, тіпті соғыс қателік болғанын мойындады. 1988 жылдың мамырында Ливия көшбасшысы Хабреді Чадтың заңды президенті ретінде "Африкаға сый ретінде" мойындайтынын мәлімдеді, бұл 1988 жылдың 3 қазанында екі ел арасындағы толық дипломатиялық қарым-қатынасты қалпына келтіруге әкелді. Келесі жылы, 1989 жылдың 31 тамызында, Чад пен Ливия өкілдері Алжирде аумақтық дауды бейбіт жолмен шешу туралы негіздемелік келісімді келісу үшін кездесті. Осы келісім бойынша Каддафи Хабремен Аузу белдеуін талқылауға және екіжақты келіссөздер сәтсіз аяқталса, міндетті шешім алу үшін Халықаралық соттың қарауына беруге келісті. Бір жыл бойы нәтижелі болмайтын келіссөздерден кейін тараптар дауды 1990 жылдың қыркүйегінде Халықаралық соттың қарауына жіберді. Ливияның Идрис Дебиді қолдай бастауынан кейін Ливияның Ливиямен қарым-қатынасы одан әрі жақсарды. Каддафи жаңа үкіметті мойындаған алғашқы мемлекет басшысы болды, сондай-ақ ол түрлі деңгейдегі достық пен ынтымақтастық туралы келісімдерге қол қойды. Деби өзінің бұрынғы президентімен бірге Аузу аймағына қатысты, қажет болса, Ливияның қолынан бұл аймақты алып қалу үшін күресетінін мәлімдеді. Аузу даусы 1994 жылы 3 ақпанда толық аяқталды, онда ICJ судьялары 16 -ға қарсы көпшілікпен Аузу жолағын Чадқа тиесілі деп шешті. Сот үкімі дереу орындалды, екі тарап 4 сәуірде үкімді жүзеге асырудың нақты ережелері туралы келісімге қол қойды. Халықаралық бақылаушылар бақылауымен Ливия әскерлерінің Жайықтан шығарылуы 15 сәуірде басталып, 10 мамырда аяқталды. Ливиядан Чадқа Жайық аймағын ресми және соңғы беру 30 мамырда болды, онда тараптар Ливияның кері қайтарып алынуы жүзеге асырылғанын мәлімдейтін бірлескен декларацияға қол қойды.