Пенланд Ферт: Ұлыбританияның Солтүстік теңізіндегі бұғаз

Кіріспе

Оркни аралдары мен Шотландияның солтүстігіндегі Кейтнес аралығындағы бұғаз – Пентленд (An Caol Arcach, яғни Оркадиялық бұғаз). Бұл бұғаз Оркни аралдарын Шотландияның солтүстігіндегі Кейтнес аралынан бөліп тұрады. Атауына қарамастан, ол фирт емес.

Этимология

Атауы ескі норвег тіліндегі "Petlandsfjörð" сөзінің бұрмалануы деп саналады, яғни "пикттер елінің фьорды" деген мағынаны білдіреді және Эдинбург маңындағы Пентланд тауларымен ешқандай байланысы жоқ. Оркни аралдарын норвегиялықтар жаулап алғанға дейін бұл бұғаз "Орк теңізі" деп аталған. Олардың теңіздегі шеберлігі соншалық, бұл атау кейде Шотландияның батыс жағалауындағы Кинтайрге дейінгі теңіз жолдарына да қатысты қолданылған. IX ғасырға жататын "Historia Brittonum" еңбегінің бір нұсқасында: "Британиялықтар бастапқыда бүкіл аралды, Англия арнасынан Орк теңізіне дейін өз халқымен толтырған" делінеді.

География

Кейтнес (оңтүстік) жағында Ферт батыста Дуннет Хеден шығыста Дынкэнсби Хедке дейін, ал Оркни (солтүстік) жағында Хойдағы Тор Нестен Оңтүстік Рональдсейдегі Олд Хедке дейін созылады. Ферттің ортасында Строма және Свона деген екі маңызды арал орналасқан. Кішкентай Пентленд Скерри тобы шығыста жатыр. Хой және Оңтүстік Рональдсей аралдары Фертке солтүстіктен шектеседі және Оркни аралдарының құрамына кіреді. Дуннет Хедтың ең солтүстік нүктесі – Пасхалық Хед, сонымен қатар Ұлыбританияның құрлық бөлігінің де ең солтүстік нүктесі болып табылады. Кейтнес жағында танымал Джон о'Гроатс, Мей (Мей қамалының орны) және көптеген кішкентай ауылдар орналасқан, сондай-ақ Тёрсо қаласы мен Тёрсо шығанағындағы Скрабстер порты Ферттің батыс шетінде жатыр.

Ферт өзенінен өту

Батыстан Scrabster-ден Stromness-ке NorthLink компаниясы жүргізетін паром, MV Hamnavoe паромы арқылы Firth бұғазындағы ең ұзақ мерзімді үздіксіз паром қызметі болып табылады. Ол 1856 жылы Thurso теміржол станциясының жалғасы ретінде бастау алған. Қиыр Солтүстік теміржолы 1874 жылдың 28 шілдесінде ашылды.

Тарихи тұрғыдан Гиллс шығанағы аймағы материктен Строма, Свона аралдарына және тікелей Оркней аралдарына барудың негізгі нүктесі болған. Қазіргі уақытта Pentland Ferries осы бағыт бойынша Gills Bay-ден South Ronaldsay-дегі St Margaret's Hope-қа қатынайды. Шығыс жағында John o' Groats Ferries сондай-ақ South Ronaldsay-дегі Burwick-ке жүзіп өтеді. Бұл шағын жолаушылар паромы, ол тек жаз айларында ғана жұмыс істейді. Аралдарды материкпен байланыстыратын туннель салу мүмкіндігі де қарастырылған. 2005 жылы жасалған алдын ала зерттеулерге сәйкес, 10 миль (16 км) ұзындықтағы туннельдің құны 100 миллион фунт стерлинг шамасында бағаланған, бірақ 2012 жылға қарай одан әрі прогресс болған жоқ. Пентленд бұғазын алғашқы рет жүзіп өтуді 2011 жылы Колин Блэр іске асырды. Кейіннен Андреа Геллан (2011; ең жылдам жүзу), Марк Кэмерон (2018) және Элисон Ливсли (2020) сияқты басқалар да осы бұғазды жүзіп өтті.

Кеме күшінің күші

Пентленд теңізінің ағындары сағатына дейін жетеді, бұл оны толқындық энергияны өндіру үшін әлемдегі ең қолайлы орындардың біріне айналдырады. Бұл мәселе саяси сипат алды. 2006 жылғы шілдедегі SNP Energy Review баяндамасында Фирт "10-20 ГВт синхронды электр қуатын өндіре алады" делінген, ал Шотландияның бірінші министрі Алекс Салмонд Пентленд Фирттің "толқындық энергияның Сауд Арабиясы" болуы мүмкін екенін мәлімдеді. 2013 жылғы шілдеде Оксфорд университетінің Томас Адкок Фирттің "әлемдегі толқындық ағын энергиясы үшін ең жақсы орын екені сөзсіз" деді, бірақ ол басқарған сарапшылардың зерттеуі Фирттің ең жоғары потенциалы 1.9 ГВт толқындық қуатқа жететінін, ал 1 ГВт нақтырақ көрсеткіш екенін көрсетті. 2010 жылғы қазан айында ARC, Morgan Stanley және International Power консорциумы MeyGen Crown Estate компаниясынан 400 МВт жобаны 25 жылға жалға алды. 2013 жылғы қыркүйекте MeyGen компаниясына 9 МВт қуаттылығы бар алты AR1000 турбинасын салуға рұқсат берілді, олардың 2015 жылы пайдалануға берілуі және 2020 жылға дейін 86 МВт көлемінде бірінші кезеңі жоспарланған. Екінші кезеңде 398 МВт қуаттылығы бар 400 турбина орнатылады. MeyGen 2019 жылы үздіксіз толқындық электр қуатын өндіру бойынша рекордтық көрсеткішті тіркеді – 25 ГВт/сағ, бұл шамамен 4000 үйді қуатпен қамтамасыз етуге жеткілікті.

Теңіз жануарлары

Тюлени встречаются в любое время года во всех частях фьорда. Обычно они греются на скалах во время отлива (убывающей воды), так как это избавляет их от необходимости двигаться, когда вода поднимается. Большие группы тюленей можно увидеть на севере Стромы, от маяка до северо-западной части острова, а на южном конце – в районе маячка и к востоку между старым пирсом и маяком. На Своне их можно увидеть в середине западного побережья. Обыкновенные тюлени бывают разных цветов с пятнами и приносят детенышей в мае, июне и июле. Они похожи по цвету на взрослых особей и умеют плавать с рождения. Серые тюлени, которые более распространены в этом районе и имеют одну из самых крупных популяций в Великобритании, также бывают разных цветов и живут колониями, рождая белых детенышей с октября по январь. Эти детеныши сначала не плавают, пока не сбросят свою белую шерсть. Во время родов тюленей часто можно увидеть на суше. Морских свиней можно увидеть круглый год во всех частях фьорда, хотя они предпочитают более мелкие воды. Они вырастают примерно до 1,5 м в длину, черные с широким треугольным плавником, который виден, когда они всплывают. У них небольшое, округлое тело с короткой, тупой головой, без клюва и небольшим треугольным спинным плавником. Обычно их видят поодиночке или небольшими группами, хотя осенью многие группы можно увидеть в заливе Гиллс. Когда они плавают группами, они склонны двигаться более хаотично, чем дельфины, которые плавают вместе. Дельфины не очень распространены, но их можно увидеть время от времени. Многие разные виды посещают фьорд и могут быть замечены где угодно в любое время. Они крупнее морских свиней, 2–3 м в зависимости от вида, черные, с изогнутым назад краем плавника сверху, в отличие от прямого края плавника морской свиньи. Голова имеет отчетливый клюв. Часто плавают рядом с носом судов и резвятся в волновой пене. Обычно вместе плавает более одного дельфина, более синхронно, иногда выпрыгивая из воды. Косаток чаще всего можно увидеть с мая по июль, хотя их можно заметить в любое время года. Обычно они плавают стаей, состоящей максимум из шести-двенадцати особей, возглавляемых самкой-матриархом. Самцы могут вырастать до 9 м в длину и примерно на 25% крупнее самок и молодых особей в стае. Они довольно хорошо узнаваемы благодаря своему размеру, плавникам и отметинам. У самца очень высокий, треугольный и вертикальный спинной плавник, который иногда наклонен вперед. У молодых особей и взрослых самок спинной плавник меньше, серповидной формы. Когда они всплывают, серая спина видна над черной спиной, позади спинного плавника. У них коническая черная голова с отчетливым белым овальным пятном над и за глазом, невыраженный клюв, белое горло и большие веслообразные ласты. Минки можно часто увидеть в июне и иногда до октября, но и в другое время года. Они обычно питаются в восходящих потоках воды в приливных проливах, но могут быть замечены и в других местах. Обычно их видят поодиночке, но они могут быть и парами. Вырастают до 7–8,5 м в длину, черные с диагональной белой полосой на ласте и стройной, заостренной треугольной головой. Относительно небольшой спинной плавник, изогнутый назад в задней части тела. Вероятно, вы увидите длинную спину с небольшим плавником сзади, прорезающую поверхность, хотя известно, что они поднимаются и опускаются на волнах судов. Гигантская акула. Редкая, но все чаще встречается с мая по август. Это рыба, а не морское млекопитающее, она проводит большую часть времени, круизно плавая на поверхности, фильтруя корм. Спинной плавник можно увидеть, устойчиво двигающийся в воде, а кончик хвоста двигается из стороны в сторону позади него. Обычно их можно увидеть кормящимися у берега во время прилива здесь, в заливе Гиллс, в районе Стромы, хотя их можно увидеть и в более глубоких водах. Обычно около 8 м в длину, серовато-коричневого или сине-черного цвета с бледным брюхом. Встречается в северных водах летом, в южных – зимой. Часто группами по три-четыре особи. Морские черепахи. Очень редко встречаются, однако их иногда находят, попавшими в рыболовные сети в этом районе. Кожистая черепаха – наиболее часто регистрируемый вид в водах Великобритании и, вероятно, единственный в этом районе. Вырастает примерно до 2,9 м в длину с удлиненным черным панцирем, покрытым белыми пятнами, который сужается к тупому шипу. Мигрирует в воды Великобритании из тропиков летом, чтобы питаться медузами. Есть еще четыре вида, которые реже встречаются в водах Великобритании, где они обычно встречаются в виде заблудившихся молодых особей, принесенных течениями из более теплых морей.

Seals can be seen at all times of the year in all parts of the firth. They usually bask on the rocks on the ebb (falling) tide since it saves them having to move as the water rises. Large groups of seals can be seen at the north of Stroma, from the lighthouse round to the north west part of the island and at the south end in the area of the beacon and to the east between the old jetty and the lighthouse. On Swona they can be seen around the midpoint of the west coast. The common seal come in various colours with spots and have their pups in May, June and July. They are of a similar colour to the adults and can swim from birth, The grey seal, which is more common in this area having one of the largest British populations, also comes in a number of colours and live in colonies giving birth to white pups from October through to January. These pups do not swim at first until they shed their white coat. When giving birth seals can often be seen inland. Porpoises can be seen all year round in all parts of the firth although they tend to favour shallower water. They grow to about 1.5 m and are black with a broad based triangular fin which can be seen as they surface. They have a small, rotund body with a short, blunt head, no beak, and a small, triangular dorsal fin. They are usually seen singly or in small numbers although in the autumn many groups may be seen in Gills Bay. When in groups, they tend to swim in a more random fashion than dolphins who swim together. Dolphins are not very common but seen from time to time. Many different types visit the firth and may be seen anywhere at any time. Larger than porpoises, 2–3 m depending on the type, black, with the rear edge of the fin curved back at the top unlike the straight edge of the porpoise. Head has a distinct beak. Often swim alongside the bow of vessels and frolic in the bow waves. Probably more than one usually swimming together in a more synchronised manner, sometimes leaping out of the water. Killer whales are mostly seen around May to July although may be sighted at any time of the year. Usually swim in a pod of a maximum of from six to twelve individuals led by a matriarchal female. Males can grow up to 9 m long and can be about 25% larger than females and juveniles in the pod. They tend to be fairly distinctive due to their size, fin and markings. The male has a very tall, triangular and erect dorsal fin which is sometimes tilted forwards. Juveniles and adult females both have a smaller, sickle shaped dorsal fin. When surfacing the grey saddle shows up over the black back, behind the dorsal fin. It has a conical shaped black head, with a distinctive white oval patch above and behind the eye, an indistinct beak, white throat and large paddle shaped flippers. Minke whales are quite often seen in June and occasionally through to October but also at other times of the year. Tend to feed in the up welling water of the tidal races but can be seen elsewhere. Usually seen singly but may be in pairs. Grows to 7–8.5 m, black with diagonal white band on flipper and a slender, pointed triangular head. Relatively small dorsal fin curved back at top at rear part of body. Will probably see the long back with small fin to rear breaking the surface although they are known to bow and stern ride the waves of vessels. Basking shark. Rare but being seen more often around May to August. A fish rather than a marine mammal, it spends most of its time cruising on the surface filter feeding. The dorsal fin can be seen moving steadily through the water with the tip of the tail moving from side to side behind it. Usually seen feeding inshore at high tide around here in the Gills Bay, Stroma, area though may be seen in deeper water. Generally around 8 m long, greyish brown to bluish black with pale belly. Seen in northern waters in the summer, southern in winter. Often in groups of three or four. Turtles. Very rarely seen, however, they are occasionally found caught in fishing nets in this area. The leatherback is the most frequently recorded species in UK waters and probably the only one in this area. Grows to about 2.9 m with an elongated black shell spotted with white, which tapers to a blunt spike. Migrates to UK waters from the tropics in the summer to feed on jellyfish. There are four other species less frequently encountered in UK waters where they usually occur as stray juveniles carried by currents from warmer seas.