Кіріспе
Kituba (, ) - Орталық Африкада кеңінен қолданылатын лингва-франка. Бұл - баңту тілінің бірі - киконгоға негізделген креол тілі. Конго Республикасы мен Конго Демократиялық Республикасындағы ұлттық тіл.
Kituba (, ) is a widely used lingua franca in Central Africa. It is a creole language based on Kikongo, a Bantu language. It is a national language in Republic of the Congo and Democratic Republic of the Congo.
Аттар
Китуба тілін сөйлейтіндер арасында көптеген атаулармен танымал. Академиялық ортада бұл тіл Киконго Китуба деп аталады. Конго Республикасында бұл сөз "Мен айтамын" дегенді білдіретін Munukutuba деп аталады және 1992 жылғы республика конституциясында қолданылады. Соңғысы (Kituba) "сөйлеу тәсілі" дегенді білдіреді және 2015 жылғы конституцияда қолданылады. Конго Демократиялық Республикасында ол Киконго я лета ("мемлекеттік Киконго") немесе Киконго де Л'этат деп аталады, қысқартылып Килета деп аталады. Бір қызығы, бұл тілді, әсіресе, конго (киконго) тілінде сөйлейтін адамдар жоқ жерлерде, китуба деп те атайды. Кибула-матула (сөзбе-сөз "тас үзіп-жарып сөйлеу"), (сөзбе-сөз "білмеймін") сияқты басқа тарихи атаулар да бар, бірақ олар негізінен қолданылмай қалды.
Географиялық таралуы
Китуба тілінде сөйлейтіндердің көпшілігі Конго Демократиялық Республикасында тұрады. Ол негізгі лингва франка ретінде Орталық Конго, Кванго және Квилу провинцияларында және Киншаса, Май Ндомбе және Касаи провинцияларында аздап қолданылады. Китуба тілі Конго Республикасының оңтүстігінде, Куилу, Пойнт-Нуар, Ниари, Буэнза, Лекуму аймақтарында және астана Браззавильде қолданылады. Лингва тілі солтүстікте кеңінен тараған. Китуба тілінде Анголаның солтүстік бөлігінде де сөйлейді, өйткені қазіргі заманғы халықтар рулар мен ежелгі патшалықтардың шекарасын кесіп өтеді, ал Анголаның солтүстігі Конго Демократиялық Республикасының Кванго провинциясымен шектеседі, бұл Китуба тілінде сөйлейтін аймақ. Бір-бірімен түсіністікке ие болса да, Конго Демократиялық Республикасының шығыс және батыс аймақтары арасында, негізінен сөздіктерде, ал одан да көп жерде сөйленетін китуба және Конго Бразавильде (Конго Республикасы) сөйленетін тілдер арасында айырмашылықтар бар.
Тарих
Китубаның пайда болуына қатысты бірнеше теориялар бар. Бір теорияда ол Конго патшалығы кезінде қарапайым диалектілер аралық сауда тілі ретінде дамыған, ал кейіннен еуропалық отарлаушылар оны аймақтық әкімшілік үшін қолданған. Тағы бір теорияда, Кифйоти деп аталатын оңайлатылған сауда тілі португал жағалауындағы сауда бекетіне дамыған және кейіннен христиан миссионерлері Кванго мен Касай өзендерінің арасындағы аймаққа тараған, онда ол одан әрі дамыған (осыдан Кикванго атауы). Тағы бір теорияда 1800 жылдардың соңында Матади Киншаса темір жолының салынуы, Батыс Африкадан, Конгоның төменгі бөлігінен және көршілес Бандундө аймағынан мәжбүрлі еңбекке тартылуы туралы айтылады. Жұмысшылардың тілдік білімі әртүрлі болғандықтан, олардың тілі қарапайым грамматикалық тілге айналды. Тiлшi және миссионер Гарольд Федреро Американың Китоб қоғамы мен Американың меннонит бауырластары миссиясының қолдауымен китуба тілінде сөйлейтін аймақтарда үлкен лингвистикалық зерттеу жүргізді. 1969 жылы өзінің еңбегін "Китуба" французша-ағылшынша сөздігінде жариялады. Ол Китубаның дамуын 1800-жылдарға немесе одан да ертеректе, конголықтардың өздерінің тайпааралық қажеттіліктерімен, кейіннен құл саудагерлерімен қарым-қатынастарымен байланыстырды. Ал ХХ ғасырдың басында Бельгия мен Франция бұл аймақты отарлап алғандықтан, конголықтармен қарым-қатынас жасау үшін қолайлы тіл қажет болды. Ол Китубаның 1930 жылдарға дейін, яғни христиан миссионерлері оны кеңінен қолданғанға дейін қалай дамығанын толықтай білмейтінімізді мойындады. Ол бүгінде көптеген адамдар китуба тілін ана тілі ретінде біліп өскенін, сонымен бірге пиджин тілдеріне жат грамматиканың күрделілігіне жеткенін айтады. Ол атап өткендей, әсіресе батыс китуба тілінде сөйлейтін аймақта француз тілінен сөздерді алып, күнделікті қолдану үшін китуба сөздерінің префикстері мен суфикстерін қосу үрдісі көбейіп келеді. Шығуына қарамастан, Китуба 1885 және 1960 жылдар аралығында отарлы кезеңде табылған ірі қалаларда орнықты. Китуба негізгі тіл ретінде Моанда, Бома, Матади, Пунт-Нуар, Долизи, Нкаи және Бразавилл сияқты үлкен баконго қалаларында, сондай-ақ Бандундю, Киквит және Илебо сияқты баконго емес қалаларда қолданылады. Бұл қазіргі Кванго және Касаи провинцияларында қолданылатын негізгі тіл. Конго-Браззавильде (Конго Республикасы) "Монокутуба" деп аталатын диалект қолданылады. 1934 жылы Киелі кітаптың алғашқы бөліктері жарық көрді, содан кейін 1950 жылы Жаңа келісім жарық көрді. 1957 жылы қайта қаралған нұсқасы жарық көрді. 1982 жылы толық Киелі кітапты Конгоның Киелі кітап қоғамы басып шығарды. Адам құқықтары жөніндегі жоғарғы комиссарлық Китуба тілінде Адам құқықтары жөніндегі жалпыға ортақ декларацияның аудармасын жариялады.
post and it was later spread upstream by the Christian missionaries to the region between the Kwango and the Kasai rivers where it evolved further (hence the name Kikwango). Yet another theory emphasizes the construction of the Matadi Kinshasa railroad at the end of the 1800s, which involved forced labour from West Africa, lower Congo, and the neighbouring Bandundu region. The workers had diverse linguistic backgrounds which gave birth to a grammatically simplified language. Harold W. Fehdereau, a linguist and missionary, carried out a major linguistic survey of Kituba speaking areas under the joint auspices of the American Bible Society and the American Mennonite Brethren Mission. He published his work in a Kituba French English dictionary in 1969. He traced the development of Kituba back to the 1800's or earlier, necessitated by the inter tribal needs of the Congolese themselves, and later, their relationship with slave traders. Then in the early 1900's, the Belgian and French colonization of the area brought further need for a convenient language of communication with the Congolese. He admits that we do not have a very complete picture of the development of Kituba before the 1930's, when it came into wide use by Christian missionaries. He notes that many today have grown up knowing Kituba as their mother tongue, and at the same time, it has reached some complexity of grammar unusual to pidgin languages. He notes that there is an increasing tendency, particularly in the western Kituba speaking region, to borrow words from French, adding Kituba prefixes and suffixes for everyday usage. Regardless of the genesis, Kituba established itself in the large towns that were found during the colonial period between 1885 and 1960. Kituba is spoken as the primary language in the large Bakongo cities of Moanda, Boma, Matadi, Pointe Noire, Dolisie, Nkayi, and Brazzaville and also in large non Bakongo cities of Bandundu, Kikwit, and Ilebo. It is the main language spoken throughout the modern provinces of Kwango and Kasai. A dialect called 'Monokutuba' is spoken in Congo Brazzaville (Republic of Congo). The first portions of the Bible were published in 1934, followed by the New Testament in 1950. A revision was published in 1957. The complete Bible was published in 1982, all by the Bible Society of Congo. The Office of the High Commissioner for Human Rights has published a translation of Universal Declaration of Human Rights in Kituba.
Іс-әрекеттер
Китубаның грамматикалық формасы мен аспектісі бар жақсы дамыған сөз жүйесі бар. Көптеген етістіктердің ұзын және қысқа нұсқалары бар. Ұзын формалар ресми жазбаша қарым-қатынаста қолданылады, ал қысқа формалар ауызша қарым-қатынаста қолданылады. "or" (to be) етістігінің ретсіз жұпталуы төмендегі кестеде көрсетілген. Бұл китуба тіліндегі жалғыз ретсіз етістік. Уақыт ұзақ форма қысқа форма мысал аударма Қазіргі және жақын болашақ kele ke Yau kele nkosi. Ол - арыстан. Болашақ kele/ata kuv(u) and ke/ta v(u) and Mu ta vuanda tata. Мен әке боламын. Қазіргі прогрессивті kele kuv(u)andaka ke v(u)andaka Nge ke vuandaka zoba. Сен ақымақ болып жүрсің. Болашақ прогрестік ата кундақ та вндақ бендо та вундақ я кукуела. Сіз үйленесіз. Өткен v(u) anda Yandi vuanda kuna. Ол сол жерде болды. Өткендегі прогрессивті v(u)andaka Beto vuandaka banduku. Біз достар едік. Өткен кемелді мен құнда мен внда мен Yandi мен vuanda мен Matadi. Ол Матадиде болды. Өткен кемелді прогрессивті мене кув(у) андака мене в(у) андака енди мене вуандака мулонги. Ол мұғалім болған. Барлық басқа етістіктер көмекші етістіктердің көмегімен жалғастырылады. (Құру) етістігінің жұпталуы төмендегі кестеде көрсетілген. Уақыт ұзақ форма қысқа форма мысал аударма қазіргі және жақын болашақ kele kusala ke sala Yandi ke sala. Ол жұмыс істейді. - Ол жұмыс істейді. Қазіргі прогрессивті kele kusalaka ke salaka Yandi ke salaka. Ол жұмыс істейді. Өткен salaka salaka Yandi salaka. Ол жұмыс істеді. Менен кейін бірден мен салам, мен салам, мен салам, мен салам. Ол жұмыс істеді. Тез өткен прогрессивті мен салған мен салған Yandi мен салған. Ол жұмыс істеп жүр. Өткендегі прогрессивті вуандакуля ва сала Yandi вуандакуля. Ол жұмыс істеген. Ол жұмыс істейді. Болашақ прогрессивті ата salaka ta salaka Yandi ta salaka. Ол жұмыс істейді.
Сөздік
А Kituba ағылшын-француз сөздігі тілші Харольд В. Фехдерау, Ф. 1969 жылы жарық көрді. Ол кеңінен таралған емес.
Сөздік
Китуба тіліндегі сөздердің басым бөлігі киконго тілінен шыққан. Оған басқа банту тілдері де әсер етті, мысалы, кияка, кимела, кисонго, киянси, лингала және суахили. Сонымен қатар көптеген сөздер француз, португал және ағылшын тілдерінен алынған. Олардың ішінде: sandúku (Swah. sanduku) "қорап", суахили сөзі арабша صندوق (ṣandūq) matáta (Swah) деген сөзден шыққан. matata) "қатерлі" letá (Fr. l'état) "мемлекеттік" kamiyó (Fr. camion) "жүк машинасы" sodá/solodá (Fr. soldat) "әскер" masínu (Fr. "машина" mísa (порт. "мисса" "масса" "килапи" (порт. lápis) "қалам" katekisimu (ағылшын. catechism) bóyi (ағылшынша. үйшік) шапату (порт. "Ақпан" (порт. "Кесте" дикопа (порт. copa) "кубок" симиси (Fr. "Шинель"
sandúku (Swah. sanduku) "box", the Swahili word comes from Arabic صندوق (ṣandūq)
matáta (Swah. matata) "trouble"
letá (Fr. l'état) "state"
kamiyó (Fr. camion) "truck"
sodá/solodá (Fr. soldat) "soldier"
masínu (Fr. machine) "machine"
mísa (Port. missa) "mass"
kilápi (Port. lápis) "pen"
katekisimu (Eng. catechism)
bóyi (Eng. houseboy)
sapatu (Port. sapato) "shoe"
mesa (Port. mesa) "table"
dikopa (Port. copa) "cup"
simisi (Fr. chemise) "shirt"