Кіріспе
1918-1920 ж. Армения мен Әзірбайжан арасындағы қақтығыс Армения мен Әзірбайжан арасындағы басқа да қақтығыстар Армения мен Әзірбайжан соғысы (1918-1920) - қазіргі заманғы Әзірбайжан мен Арменияны кеңінен қамтитын аралас армяндық-әзірбайжандық халық тұратын Оңтүстік Кавказда болған қақтығыс. Ол Бірінші дүниежүзілік соғыстың соңғы айларында басталып, Кеңес өкіметінің орнауымен аяқталды. Бұл қақтығыс Ресейдің Азамат соғысы мен Осман империясының бөлінуіне байланысты болды. Жаңа құрылған Әзербайжан Демократиялық Республикасы мен Армения Республикасы жасаған өзара аумақтық талаптары олардың даулы аумақтардағы Әзербайжан және Армения отаршылдарына тиісті қолдау көрсетуге әкелді. Армения бұрынғы Ресей империясының Ериван губернаторлығында әзербайжандық жасақтарға қарсы соғысты, ал Әзірбайжан әрмендердің Қарабақ аймағына деген талаптарымен күресті. Соғыс қазалар мен этникалық тазалаулар (Март күндері, қыркүйек күндері, Шуша қазасы және кеңінен алғанда, Армениядағы азербайжандықтардың қазасы) арқылы сипатталды, бұл аймақтың демографиясын өзгертті. Әскери күштердің арасындағы қақтығыстар, негізінен, Кеңес Одағының 11-ші армиясы Әзірбайжан мен Арменияны басып алып, басып алғаннан кейін аяқталды.
other conflicts between Armenia and Azerbaijan
The Armenian Azerbaijani war (1918–1920) was a conflict that took place in the South Caucasus in regions with a mixed Armenian Azerbaijani population, broadly encompassing what are now modern day Azerbaijan and Armenia. It began during the final months of World War I and ended with the establishment of Soviet rule. The conflict took place against the backdrop of the Russian Civil War and the partition of the Ottoman Empire. Mutual territorial claims, made by the newly formed Azerbaijan Democratic Republic and Republic of Armenia, led to their respective support for Azerbaijani and Armenian militias in the disputed territories. Armenia fought against Azerbaijani militias in the Erivan Governorate of the former Russian Empire, while Azerbaijan fought Armenian claims to the Karabakh region. The war was characterized by outbreaks of massacres and ethnic cleansing (such as the March Days, the September Days, the Shusha massacre, and more broadly, the Massacres of Azerbaijanis in Armenia), which changed the demographics of the region. Hostilities broadly came to an end when the Soviet's 11th Army invaded and occupied both Azerbaijan and Armenia.
Соғыс
1918 жылы 30 наурызда Кеңестер "Эвелина" кемесінің мұсылман экипажы қарулы және Кеңестерге қарсы көтерілуге дайын екендігі туралы негізсіз хабарға сүйене отырып, қарсылық көрсетуге тырысқан экипажды қарусыздады. Бұл үш күндік ұрысқа әкеліп соқты, нәтижесінде 12000-ға жуық азербайжандықтар қаза тапты.
Баку мен Қарабақ үшін күрес, 1918-19
Сонымен қатар Баку Коммунасы Гянджада және оның айналасында Кавказ Осман әскерімен қатты шайқасқа түсіпті. Осман империясының Энвер-пашасы жаңадан құрылған Ислам армиясымен алға жылжи бастады. Елеулі шайқастар Евлах пен Агдаш қаласында болды. Британдық генерал Лайонел Данстервилл алты апталық оккупациядан кейін 14 қыркүйекте қаладан кетуді бұйырды және Иранға қайтты; Армения халқының көпшілігі британдық күштермен бірге қашып кетті. Осман Ислам армиясы мен оның азербайжандық одақтастары, Нури Паша бастаған, Бакуге 15 қыркүйекте кірді және мұсылмандардың наурыз айындағы қырғынға кек алу үшін 10,000-20,000 аралығында армяндарды өлтірді. Азербайжанның астанасы ақыры Гянджадан Бакуге көшірілді. Алайда, 30 қазанда Ұлыбритания мен Осман империясы арасындағы Мудрос келісімінен кейін түрік әскерлері Үш Антантамен алмастырылды. Өзін Бакудің әскери губернаторы деп жариялаған британдық генерал В. Томсонның басшылығымен, 1918 жылы 17 қарашада Бакуге 1000 одақтастық сарбазы келді. Генерал Томсонның бұйрығымен Бакуде әскери жағдай жарияланды. Армения үкіметі Шушаны бірнеше рет әскери жолмен басып алуға тырысты. 1918 жылы аймақта Қарабақ кеңесі жарияланды. Алайда 1918 жылдың жазында таулы Қарабағ аймағындағы армяндар Андраник Озанианның басшылығымен Осман 3-армиясына қарсылық көрсетті. Оралмандан кейін Осман империясы өз күшін кері қайтара бастады, ал Андраниктің басшылығымен әрмендіктер Таулы Қарабақты басып алды. Мудростың соғыс бітуі генерал Андраникке шығысқа қарай одан әрі кеңейту үшін база құруға және Нахичеванға дейінгі стратегиялық дәліз құруға мүмкіндік берді. Султанов ертеңіне армян ауылдарына шабуыл жасауға бұйрық берді, Шуша мен Ханкендидегі азербайжан гарнизондарының көлемін ұлғайтты және Қарабахтағы армяндар мен Зангезур аймағы арасындағы байланысты кесіп тастау үшін бірнеше армян ауылдарын жою жоспарларын жасады.
1920 жылдың басында Қарабақ үшін болған шайқас
Армян-әзірбайжандық қақтығыстың ең үлкен эскалациясы 1920 жылдың наурыз айының ортасында Қарабақ көтерілісі кезінде болды, ол Шушидің көпшілігіндегі армян халқының қырғын мен қуғындалуына әкелді. 1918-1919 жылдары Таулы Қарабақ аймағы жергілікті Армяндық Қарабақ Кеңесінің іс жүзінде басқаруы астында болды, оны аймақтың басым көпшілігі армян халқы қолдады. Осы кезеңде Әзербайжан бірнеше рет аймақтағы билігін нығайтуға тырысты, оған Бакудің британдық губернаторы генерал-лейтенант Томсон қолдау көрсетті, ол доктор Хосров бей Сұлтановты Қарабақ пен Зангезурдың генерал-губернаторы етіп тағайындады. 1919 жылы қырғын қаупімен (Хайбаликенд қырғыны арқылы дәлелденді) Қарабақ кеңесі Париж бейбітшілік конференциясында оның мәртебесі шешілгенге дейін уақытша танып, Әзірбайжанның құзырына бағыну туралы келісімге қол қоюға мәжбүр болды. 1920 жылдың басында аяқталған Париж бейбітшілік конференциясы Транскавказдық аумақтық дауларды шешуде қорытындысыз болды, сондықтан Армения, бұл кезде өзін нығайту үшін әлдеқайда күшті позицияда, Қарабақтың армяндарын олардың қатыгез азербайжандық губернаторынан босатуды өздеріне алды. Қарабақ кеңесі аймағында азербайжандықтар Новруз мерекесін тойлаумен тұспа-тұс келген кезеңді көтеріліске дайындық басталды. Көтеріліс өзінің нашар үйлестірілуімен азербайжан гарнизондарын Шуши мен көршілес Ханкендтен шығаруға үлгермеді, нәтижесінде Шушада погром болды, онда азербайжандық сарбаздар мен тұрғындар қаланың жартысын өртеп, тонап, оның бұрынғы көпшілік әрмен тұрғындарын өлтіріп, зорлап, қуып жіберді. Көтеріліс болғаннан кейін Армения үкіметі Гарегин Нжде мен Дро Канаянның күштеріне Қарабақ көтерілісшілеріне көмек көрсетуді бұйырды. Сонымен қатар, Әзербайжан өз армиясының көп бөлігін армяндық қарсылықты басып, солтүстіктен Болшевиктік Ресейдің 11-ші Қызыл Армиясының қатерлі әсеріне қарамастан, кез келген күшейткіштерді кесіп тастау үшін батысқа қарай жылжытты. Көтеріліс басталғаннан кейін бір ай өткен соң Әзірбайжанды кеңестікке айналдыру арқылы Әзірбайжан әскерлері Қарабақтың орталық қалалары Шуша мен Ханкендті өз бақылауында ұстауға мүмкіндік алды, ал оның жақын маңына жергілікті партизандар қол қойды. Армения үкіметі Дроға Қызыл Армиямен соғыспауды бұйырғандықтан, ол азербайжандық қорғаушыларын Қызыл Армиямен алмастырған Шушаны басып алу үшін шабуылды жүзеге асыра алмады. Бұл жағдай басым болшевиктер әскері әрмен әскерінің отрядтарын аймақтан қуып шыққанға дейін сақталды, содан кейін Қарабақ армяндарының қорқынышы ресейлік бақылаудың тұрақтылығына оралу арқасында жеңілдетілді.
Қазақтар үшін күрес, 1920 жылдардың басында
1920 жылы 5 сәуірде Армения мен Әзірбайжан шекарасында жанжалдар басталды, өйткені қазақ (Qazax) губернаторы мен қолбасшысы аймақтағы қауіпсіздік күштерін көбейтті, Армения әскері Қарабаққа қысымды азайту үшін бұрмалау жасайды деп күтті. Әзірбайжандық әскерлер Татлу (Татлы) және Паравакар ауылдарының үстіндегі биіктіктерді басып алды, бұл армян тұрғындарын азербайжандықтарды қуып шығаруға және 2 апталық шекаралық шайқастарға әкелді, онда Әзірбайжан Тасалу, Двег (Довег), Кошкатан (Воскеван) және Барана (Нойемберян) қалаларына шабуыл жасаған кезде Калача (Бердаван) мен Коткендті (Коти) басып алды. 9 сәуірде атысты тоқтату туралы келіссөздер жүргізілген кезде, азербайжан әскері кейіннен Татлу мен Лалакендке шабуыл жасап, шекараның азербайжан жағындағы Арменияның Бадакенд (Ələsgərli) және Чардахлу (Çardaqlı) ауылдарын өртеп жіберді. Әзірбайжан премьер-министрі Фатали Хан Хойский Арменияны 12 сәуірде Жоғарғы Аскипара мен Төменгі Аскипара, Салахли және тағы 6 азербайжандық елді мекендерге шабуыл жасап, бітімгершілікті бұзғаны үшін айыптады. Шекарадағы шиеленістер 18 сәуірде Дилижан мен Қазақстанның лауазымды адамдары барлық жер аударылған тұрғындарды елге қайтаруды және бұрынғы шекараны қалпына келтіруді қамтитын 11 тармақты атысты тоқтату туралы келісімге қол жеткізген кезде жеңілдетілді.
Әзірбайжанды кеңестікке айналдыру, 1920 жылдың сәуір айы
1920 жылдың сәуір айының басында Әзірбайжан Республикасы өте қиын жағдайда болды. Батыс жағында әрмендер әлі де Әзірбайжан талап еткен аумақтың үлкен бөлігін бақылайтын; шығыста жергілікті Әзірбайжан коммунистері үкіметке қарсы көтерілді; және солтүстікке қарай Ресей Қызыл Армиясы Деникиннің ақ орыс күштерін жеңіп, оңтүстікке қарай тұрақты түрде қозғалды. 1920 жылы 27 сәуірде Әзірбайжан Демократиялық Республикасының үкіметі Кеңес Армиясының солтүстік шекарадан өтіп, Әзірбайжанға шабуыл жасамақшы екендігі туралы хабарлама алды. Осындай қиын жағдайға тап болған үкімет ресми түрде Кеңес Одағына берілді, бірақ көптеген генералдар мен жергілікті азербайжандық жасақтар Кеңес күштерінің ілгерілеуіне қарсылық көрсетті және Кеңес Одағының жаңадан жарияланған Әзербайжан Кеңес Социалистік Республикасын тұрақтандыруға біраз уақыт кетті. Әзірбайжан үкіметі мен әскері хаоста болған кезде, Армения әскері мен жергілікті Армения отаршылары мүмкіндікті пайдаланып, Әзірбайжан аумағының кейбір бөліктеріне өз бақылауын бекітіп, Шуша, Ханкенди және басқа да маңызды қалаларға шабуыл жасады. Сәуірдің аяғында Армения әскерлері Батыс Әзірбайжанның басым бөлігін, соның ішінде бүкіл Қарабақты және оның маңындағы аймақтарды бақылауға алды. Басқа да басып алынған аймақтар Нахичеванның барлық аймағын және қазақтың Шамшадин ауданының көп бөлігін қамтыды. Осы аралықта Армения коммунистері Арменияда төңкеріс жасауға тырысты, бірақ сәтсіз аяқталды.
Кеңес өкіметін басып алу, 1920 жылдың мамыр айы
1920-1921 жылдары бұл даудың жалғыз шешімі әскери жеңіске жетуі мүмкін еді, бұл негізінен Анатолияда, Зангезур мен Нахичеванда болған немесе императорлық биліктің жоғарыдан жаңа құрылымды енгізуі. Британдықтар келісімді бұзғаннан кейін, императорлық төрешілер большевиктер болып шықты, олардың 11-армиясы 1920 жылы мамыр айында Қарабақты жаулап алды. 1921 жылы 5 шілдеде Жозеф Сталиннің төрағалығымен болшевиктердің Кавказ комитеті, Кавбиро, Қарабақтың таулы бөлігі Әзірбайжанның юрисдикциясы мен егемендігі астында қалатынын шешті. 1923 жылдың шілдесінде Әзірбайжанның құрамында Нагорный (немесе Таулы) Қарабақ автономиялық облысы (НКАО) құрылды, оның шекаралары жалпы тұрғындарының 94% -ын армяндық көпшілікті құрады.
Жаулық әрекеттердің аяқталуы, 1920 жылдың қыркүйек-қарашасы
Қарашаның соңында Арменияда тағы бір Кеңес қолдауымен коммунистік көтеріліс болды. 28 қарашада 1920 жылы 20 қарашада Шерур және келесі күні Қарабаққа шабуыл жасағаны үшін Арменияны кінәлап, генерал Анатолий Геккердің қолбасшылығындағы 11-ші Қызыл армия Арменияның Бірінші Республикасы мен Кеңес Әзербайжан арасындағы шекара сызығын кесіп өтті. Екінші армян-совет соғысы бір аптаға ғана созылды.
Арменияның советке айналуы, 1920 жылдың желтоқсаны
1920 жылы 4 желтоқсанда Қызыл Армия Ереванға кірген кезде, Бірінші Армения Республикасының үкіметі тиімді түрде берілді. 5 желтоқсанда негізінен Әзірбайжаннан келген армяндардан құралған Армения революциялық комитеті (Ревком) қалаға кірді. Ақырында, 6 желтоқсанда Феликс Дзержинскийдің қорқынышты құпия полициясы, Чека Ереванға кірді, осылайша Бірінші Армения Республикасының бар болуын тоқтатты. Армения Кеңес Социалистік Республикасы Геворк Атарбекянның басшылығымен жарияланды. 1921 жылы 18 ақпанда большевиктерге қарсы ұлт-азаттық көтеріліс басталды. Генерал Гарегин Нжде, командир Гаро Сасуни және тәуелсіз Арменияның соңғы премьер-министрі Симон Врацян большевиктерге қарсы көтеріліске басшылық етіп, большевиктерді Ереваннан және басқа да жерлерден қуып шығарды. Сәуір айында Қызыл Армия Арменияның көп бөлігін қайта басып алды. Алайда Атарбекян қызметінен босатылып, оның орнына Арменияның Қызыл Армиясының жоғары лауазымды командирі Александр Миасникян тағайындалды. Гарегин Нжде 1921 жылы шілдеде Арменияны кеңестікке айналдырғаннан кейін Зангезур тауларынан кетіп, азербайжандықтар тұратын ауылдарды өз халқынан тазартты. Кеңес басшылығының уәдесіне сай, 1920 жылы қарашада Әзербайжан Зангезурды "достық символы" ретінде Арменияға берген болатын.
1921 жылғы 23 қазандағы Карс келісімі
Транскавказдағы зорлық-зомбылық Түркия мен Кеңес Одағы арасындағы достық келісіммен шешілді. Карс бейбіт келісімін Ресей КСР, Әзірбайжан КСР, Армения КСР, Грузия КСР және Түркия өкілдері Карста қол қойды. Түркияның тағы бір келісімі бар, ол "Достық және бауырластық туралы келісім", сонымен қатар Мәскеу келісімдері деп аталады, оған 1921 жылы 16 наурызда Кеңес Одағымен қол қойылды. Бұл келісім бойынша Нахичеванға үшінші мемлекетке протекторатқа құқық ешқашан берілмеуі шартымен Әзірбайжанның протектораты астындағы автономиялы аймақ мәртебесі берілді. Түркия мен Ресей Нахичеванның мәртебесінің кепілі болды. Түркия Александрополды Арменияға, Батумиді Грузияға қайтаруға келісті.