Кіріспе

Мануэль Комненос (; 11451185?) Византия императоры Андроник I Комненнің үлкен ұлы және Трапезонт империясының Ұлы Комнен әулетінің түп атасы. Ол өзінің ағасы Мануэль I Комненге орыс княздіктері мен Иерусалим патшалығына дипломатиялық елші ретінде қызмет етті, сонымен қатар әкесіне Константинополдегі түрмеден қашуға көмектесті. Антиохиялық Мария императордың және протосебаст Алексий Комненнің регенттігіне қарсылық білдіргені үшін ол түрмеге қамалды, бірақ 1182 жылы сәуірде, әкесі Византия астанасында билікті алуға дайын болған кезде, босатылды. Дегенмен, Мануэль әкесінің аристократияны қудалау саясатына қарсы шықты және Мария Антиохияны өлтіруді санкциялаудан немесе қадағалаудан бас тартты. Нәтижесінде, Андроник 1183 жылы өзін император етіп тағайындаған кезде Мануэль мұрагерлікте айналып өтті, ал оның інісі Иоанн Комнен оның орнына император болды; Мануэль себастократ титулын алды. Андрониктің қатыгездік саясатына қарсылық білдіргеніне қарамастан, 1185 жылы Андроникті құлағанда Мануэль Исаак II Ангелостан соқыр болды. Оның кейінгі тағдыры белгісіз, бірақ оның екі ұлы Алексиос пен Давид 1204 жылы Трапезонт империясын құрды, оны 1461 жылы құлағанға дейін Мануэлдің ұрпақтары басқарды.

Туған жері және ерте өмір

Мануэль Комнен 1145 жылы туған, болашақ Византия императоры Андроник Комненнің тұңғыш ұлы. Оның анасының кім екені белгісіз және ғалымдар арасында дауласып жатыр, бірақ ол жоғары Византия аристократиясының мүшесі болған. Не болса да, Мануэль жоғары шыққан: оның әкесінің атасы, Ысқақ, Комнен үйінің негізін қалаушы Алексий I Комнен мен Императрица Ирена Дукайнаның кіші ұлы болды. Жас кезінде Мануэль ағасы император Мануэль I Комненнен жоғары соттың себастос атағын алды. Император Мануэльдің әкесімен бірдей жаста еді, екеуі бірге өсті. Мануэль І бұл достықты бағалады және Андроникке әрқашан жағымды болды, тіпті соңғысы, өз әкесі сияқты, таққа ұмтылған өте амбициялық адам болса да. Оның амбициясы, шетелдік державалармен сөз байласуы, Мануэль І-ді өлтіруге тырысу туралы хабарлар, ең бастысы оның немере қызы Эвдокиямен (себастократ Андрониктің қызы) болған жанжал Мануэльдің әкесіне қиындық туғызды, ал 1155 жылы император оны Константинопольдің Ұлы сарайының тұмсығына қамап қойды. Мануэль алғаш рет 1164 жылы ата-анасына түрмеден қашып шығуға көмектескен кезде аталған. Андроник Галицияға қашып кетеді, бірақ көп ұзамай император оны кешіріп, Константинополға қайтаруға рұқсат береді.

Мануэль I Комненнің тұсында

Кейбір қазіргі ғалымдар Мануэльді 1165 жылы Киевтің орыс князьдері Ростислав I және Волынияның Мстислав Исяславичке император Мануэль I-нің Венгрияның Стефан III-ге қарсы соғысқа дайындық аясында дипломатиялық миссиямен сеніп тапсырылған есімдеспен сәйкестендіреді. Қазіргі заманғы тарихшы Джон Киннамостың айтуынша, миссия сәтті өтті, өйткені орыс князьдері император елшісінің жоғары дәрежесіне риза болды: екі билеуші де Византиямен достық қарым-қатынасты сақтауға келісті. Мстислав Волынский тіпті әскер жіберуді уәде етті, ал Киев Ростиславты да Киев және бүкіл Русь митрополиті ретінде Византия епискобы Иоанн IV-тің тағайындалуын қабылдауға келісті. Сондай-ақ, елшілік көршілес Галисия билеушісі Ярослав Осмомыслды, Степан III-ге некеге байланысты, Византиямен достыққа бұра алды және Византия мен Венгрия арасындағы жанжалда бейтарап ұстанымға ие болды. 1166 жылы Мануэльдің анасы қайтыс болды, оны Ангурион монастырында жерледі. Келесі жылы ол өзінің немере қызы Мария Комненені Иерусалим патшалығына 1167 жылы 29 тамызда Тирде король Амальрикке үйлену тойына ертіп барған жоғары мәртебелі миссияның мүшесі болды. Мануэль I билігінің қалған кезеңіндегі өмірі белгісіз. Бір грузин елшісінің айтуынша, Андроник 1170 жылы Тифлистегі грузин патша сарайында болған кезде, оны "өзінің сұлу әйелі, ұлдары және әпкесі ертіп келген". Бұл Андрониктің сүйіктісі Теодора Комнене мен олардың екі баласының бар екендігін білдіреді, бірақ көпшілік "балалар" Мануэлдің әкесінің жер аударылуы кезінде оның саяхаттарына ергенін білдіреді. Қазіргі тарихшылар бұл жазбаның дұрыстығына күмән келтіреді. 1180 жылы, қайтыс болудан аз уақыт бұрын, император Мануэль І Андроникпен татуласты: императорға және оның ұрпағына адалдық ант бергеннен кейін Андроник кешірілді және Понттағы Оинаиондағы губернатор ретінде қызмет етуге рұқсат етілді. Алайда, оның жақсы мінез-құлқының кепілі ретінде Мануэль және оның заңды туған бауырлары Джон мен Мария Константинополде қалды.

Антиохиялық Марияның регенттік тұсында

Варзостың айтуынша, 1180 жылы император Мануэль І қайтыс болғаннан кейін, Мануэль Георгий III патшасының қызы Грузия ханшайымы Русуданға үйленген. Русудан оның жасы болғандықтан, екінші әйелі болуы мүмкін, немесе егер оның некесі Тифлисте болған кезінде әкесімен ұйымдастырылған болса, ол сол уәдесін орындауға үйленбеген. Мануэл мен оның ағасы Мануэл I-нің қызы, Цезарь Мария Комненге қарсы шыққан дворяндар қатарында болды. Мануэл I-нің кәмелетке толмаған ұлы Алексий II Комненнің регенттігіне қарсы Антиохияның жесір императрицасы Мария және тағы бір туысы, протосебаст Алексий Комнен. Алайда, қастандық ашылып, Теодор Пантехнес бастаған соттан кейін Джон мен Мануэл және басқа да қастандықшылар тұтқындалды (1182 жылдың ақпаны). Андроник елордадағы қиындықтарды пайдаланып, Константинополға қарсы көтерілді. Никомедия маңында Андроник Дукас Ангелос қолбасшылығындағы адалдарды жеңгеннен кейін Андроник Константинополден Босфор арқылы Халкидонға қарай алға жылды. Көтерілісшілерге қарсы шыққандардың саны артып, мегас-дукс Андроник Контостефанос пен флоттың Андроникке ауысуы болды. Сәуір айының соңында көтеріліс болып, регенттік билік құлдыраған, протосебаст тұтқынға алынды, ал ол тұтқындаған адамдар, соның ішінде Мануэль мен Джон босатылды.

Андроник I тұсында

Бостандыққа шыққан Мануэль мен оның інісі, Андрониктің партизандары сарайды басып алып, оның атынан үкіметті басқарады. Мамыр айының ортасында Андроник Босфордан өтіп, Константинополға кірді. Замандасы Никетас Хониат, Андрониктің билікті тазалау және өз жақтастарына лауазымдарды беру туралы сын пікір білдірді. Алайда, Мануэль I-нің сарайлық этикасында тәрбиеленген жоғары аристократияның мүшесі ретінде Мануэль тез арада әкесі саясатына қарсы шықты, оның мақсаты сарай әміршілігінің және ірі жер иелерінің билігін бұзу еді. Оның алғашқы қарсылығы - өзінің аналық ағасы Георгий Себастоспен бірге 1183 жылы тамызда Антиохиялық Марияны өлтіру туралы Сенат отырысында дауыс беруден немесе актіні жүргізуден бас тартуы. Хониаттың айтуынша, бұл бас тарту Андроникті таң қалдырды, бірақ оны бірнеше күнге кейінге қалдырды. Императрица жесірдің өлтірілуінен кейін Андроник қыркүйекте императорлық атақты иеленді және бір айдың ішінде жас Алексий ІІ-ді жойды. Осыдан кейін Андроник өзінің кіші ұлы Иоанды патриарх Василий Каматермен бірге император етіп тағайындады. Көпшілік оны ағасынан да қабілетті деп таныса да, Мануэл қарсылық көрсеткені үшін айналып өтті, бірақ ресми түрде әкесі бұл таңдауды AIMA пайғамбарлығына сәйкес деп негіздеді. Алайда, императордың ұлы ретінде ол себастократ деген жоғары атақ алды. Оның қарсылығы 1185 жылдың тамызында, империяға нормандықтардың басып кіруі салдарынан туындаған дағдарыс кезінде одан да айқын болды. Нормандықтардың алға жылжуымен императорға қарсы халықтың жаушылығы күшейді, ал қарсылық білдірушілерді басу үшін Андроник пен оның Сенаттағы жақтастары қазіргі уақытта тұтқындалғандарды ғана емес, олардың отбасыларын да өлімге кесу туралы заң қабылдады. Мануэлге оны орындау тапсырылды, бірақ императордың тікелей жарлығы болмаса, одан бас тартты. Ол бұл жарлықты заңсыз және моральдық емес деп айыптады, өйткені ол бүкіл халықты, сондай-ақ империяда тұратын көптеген шетелдіктерді өлім жазасына кескен болар еді. Бұл қарсылық эдиктінің орындалуын кешіктірді, ал Андрониктің қысқа уақыттан кейін құлдырауы оның ешқашан орындалмағанын білдірді. Бұл оның қайтыс болғаннан кейін қағаздарынан табылған. Сонымен қатар, Мануэль әкесінің өмірін сақтап қалу үшін өтініш жасаған кезде, оның әкесінің өмірін сақтап қалуы мүмкін еді.

Соқырлау және одан кейінгі тағдыр

1185 жылы 11-12 қыркүйекте Исаак II Ангелосты билікке әкелген халық көтерілісі кезінде Андроник бір уақыт бойы Ұлы сарайды қалалық бұқараға қарсы ұстады. Біршама серіктерімен бірге қалған ол қарсылықтың жойылатынын түсінді және келіссөзге кірісіп, императордың жақтасы Иоаннның орнына Мануэльдің пайдасына орнынан түсуді ұсынды, бірақ бұқаралық ашу-ызамен бас тартты, Андроник пен Мануэльді де қарғады. Көп ұзамай топ сарайға кіріп, Андроник тек әйелі мен сүйіктісін ғана алып, қаланы тастап қашып кетеді. Ол тұтқындалып, дене-жарағын қиып, көпшілік алдында қорланды да, бірнеше күннен кейін өлтірілді. Хониатестің айтуынша, Мануэл де тұтқындалып, соқырланды, бірақ "оның әкесі жасаған қылмыстарға ешқандай қатысы жоқ және бұл туралы қарапайым халық та, Исаак II де жақсы білген". Варзос жазғандай, бұл шараның ең ықтимал себебі - Андроник пен оның ұлдарына кек алу үшін бұқаралық талапты қанағаттандыру ғана емес, сонымен қатар Андрониктің патшалық тәжді Мануэлге тапсыру туралы үмітсіз ұсынысында, бұл оны Исаак II-ге қарсыласу мүмкіндігі ретінде белгіледі. Сол тағдыр Мануэльдің ағасы, императордың жолдасы Жонға да тиді. Мануэльдің кейінгі тағдыры немесе қайтыс болған күні белгісіз. Оның екі сәби ұлы Алексий мен Дәуіттің тағдыры да көп жылдар бойы белгісіз болды: олар Андрониктің құлдырауындағы дүрбелең кезінде Константинополден қашып кетіп, Грузиядағы аналық туыстарына әкетілуі мүмкін, бірақ басқа ғалымдар олардың Константинополде алаңсыз қалғанын және 1200-1203 жылы Алексийдің қайын атасы Иоанн Комненнің сәтсіз көтерілісінен кейін ғана қаладан кетіп қалғанын айтады. Грузияның көмегімен 1204 жылдың наурыз-сәуір айларында екі ағайынды Понт аймағын басып алды. Алексий Трапезонтта тұрып, императорлық атақты иеленсе, Давид Пафлагонияны басып алуға кірісті, ол 1212 жылы өлгенге дейін билік жүргізді, содан кейін аймақты Никея империясы қосып алды. Трапезонт империясы 1461 жылы Осман империясына құлағанға дейін Мануэлдің ұрпақтары - Ұлы Комненойлар билігін жалғастырды. Трапезонт қала қабырғасындағы мұнараның бірінде көптен көмескіленген жазуға сүйене отырып, орыс византиялық Федор Успенский мұнарада Мануэлдің қабірі болған шығар деп болжады, оның денесін (және Андроник І-нің денесін) қалаға оның ұлдары әкелген болуы мүмкін.